Máńgilik eldiń órkenıettik murattary

О́z kezeginde atalmysh qu­by­lys­tardyń geosaıasatqa da, mem­le­ketaralyq qarym-qaty­nas­tar men álemdik naryqtarǵa da, sol sııa­qty azamattyq qoǵamnyń ja­ńasha qalyptasyp, adamzat oı-sanasynyń jańasha damýyna da tikeleı áser ete bastaǵany kú­mán týdyrmaıdy. О́ıtkeni, bú­kil­álem­dik megaózgerister tolqyny qa­zir­diń ózinde-aq aıqyn syr berip, pla­neta tynysynyń bo­la­shaq bol­­mysyn boljaıtyn áıgili fý­tý­rıst-fılosoftardy da, fız­ık­­terdi de, ekologtar men bıo­log­­­tardy da, makroekonomıster men mıkroekonomısterdi de, tip­­ti, memleket tizginin ustaǵan saıa­­satkerlerdi de  jappaı oılan­dy­­ra bastaǵany shyndyqtan alys emes jáne munyń dálelderi jet­ki­likti. 
Máselen, Elbasynyń «Qazaq­stan-2050» strategııasy – qalyp­tas­qan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty  2012 jyly ha­lyq­qa jarııalaǵan Joldaýy − Eli­mizdiń HHI ǵasyrdyń birinshi jar­tysynyń sońyna deıingi tu­raqty damýyna baǵyttalǵan alyp jobalardyń biregeıi. En­di mine, sol strategııalyq, saıa­sı-ekonomıkalyq jáne áleý­met­­tik máni zor uzaq merzimdi jos­­pardyń aıasynda qyrýar sha­­­ra­lar tolassyz iske asyrylyp jatyr. Olardyń ishindegi ózek­­­­tileri − elimizdi jappaı ın­dýs­­trııalandyrýǵa baǵyt­tal­ǵan mem­­lekettik údemeli ınno­va­sııa­lyq baǵdarlamanyń ekin­shi bes­jyl­dy­ǵy men sol bes­jyl­dyq­tyń óze­gine órilgen As­ta­na­da ótetin  álem­niń bolashaq ener­ge­tı­kalyq teh­nologııalaryna baǵyshtalǵan EKSPO-2017 kórmesi. 
Joǵaryda aıtylǵandardyń bul­tartpas dálelderiniń endi bir aıqyn mysaly − Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty bıyl­ǵy Joldaýy men sol qujatpen ózek­tes ári sabaqtas, ári jýyrda ǵana aqparat quraldarynda jar­yq kórgen «Bolashaqqa baǵdar: rý­hanı jańǵyrý» atty zamanaýı maqalasy. 
Bulaı deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni, ózge memleketter sekil­di damýdyń turaqty jolyn tań­da­ǵan bizdiń tól memleketimiz de geo­saıası, geoekonomıkalyq jáne geotehnologııalyq megaózgerister aǵyn­ynan tys qalyp otyrǵan joq. Kezinde qol jetpesteı bolyp kóringen qııal-ǵajaıyp dú­nıeler búgingi tańda elimizdiń kún­delikti bolmysyna qalaı tez enip ketkenin baıqamaı da qal­dyq. Tastan saraı da saldy­ryp, aıshylyq alys jerlerden jyldam habar da aldyryp, sáı­gúlik tulparlardy zamanaýı avto­kó­lik­ter men ushaqtar, hat pen habar­dy SMS, telefon stansalary men poshta qyzmetterin uıaly telefondar, sııa men qalamdy kompıýterler, kitaphanalardy ınternet-portaldar, baspahanalardy prınterler, kınoteatr­lardy televızor men vıdeotekalar almastyryp otyrǵanyna da etimiz áldeqashan úırenip ket­ti. Ony bylaı qoıǵanda, bú­gin­de tutynýshylardyń qolynda júr­gen alaqandaı ǵana aıfondar men planshetter búkil aq­pa­rattyq-kommýnıkasııa teh­no­lo­gııalarynyń kómegimen iske asy­rylatyn zamanaýı qyzmet túr­le­rin túgel derlik qamtamasyz etet­in ámbebap quralǵa aınalyp ket­k­eni de úırenshikti jaı  bolyp qaldy.
Demek, búgingi tańda qa­lyp­ta­syp otyrǵan tehnologııalyq jań­­ǵyrý men álemdik geosaıasat kar­­tasynan bizdiń elimiz shet qa­lyp otyr deýge eshbir negiz joq, se­bebi Internet arqyly bú­kil­álemdik aqparat muhıtynan er­kin sýsyndaý óz elimizdiń de shek­siz ıgiligine aınalyp ketkeni kúmánsiz. 
Táýelsizdik tizginine ıe bolǵan shı­rek ǵasyr ishinde Qazaqstan áýel basta qolbaılaý bolǵan eko­no­mıkalyq qıyndyqtardy art­qa tastap, damýdyń turaqty jo­lyna túsip qana qoımaı, bul kún­de búkil planetaǵa tanylyp, álem­de­gi ekonomıkasy tez damyp kele jat­qan sanaýly mem­le­ketterdiń sa­natyna qosy­lyp úlgerdi. 
Dál osy tusta jáne bir shyn­dyq­t­yń basyn ashyp aıtý paryz. Bú­gingi tańda álemde ózge memlekettermen terezesi teń bolýdy armandamaıtyn, sondaı-aq, geosaıası, ekonomıkalyq, əleýmettik, tehnologııalyq,  demografııalyq, mədenı, əskerı jəne qaýipsizdik tur­ǵysynan óz əleýetiniń zor bo­lýyn ańsamaıtyn, sol sııaqty, óz halqynyń aýqatty  jáne turaq­ty damýyn kózdemeıtin nemese óz qatarynyń arasynan sýyry­lyp shyǵyp, aryndap alǵa ketken myqtylardyń ortasyna qo­sy­lýdy kóksemeıtin birde-bir el joq desek, artyq aıtqandyq emes. 
Sosyn, munyń dəlelin alys­tan izdeýdiń de qajeti joq, se­bebi, al­dyna strategııalyq mega­maq­sat­tar qoıyp, Məńgilik el bolýǵa bel býǵan Qazaq eliniń ózi de dál búgin joǵaryda aıtylǵandardyń naqty dəleli. Alaıda, asqaq armandardy iske asyrý kez kelgen sýbektiniń qolynan op-ońaı kele bermeıtini de shyndyq. Sebebi, geosaıası múddeler neǵurlym aý­q­ymdy jəne kózdegen nysana­lar neǵurlym bıik bolǵan saıyn, olarǵa qol jetkizýdiń de so­ǵur­lym kúrdeli bolatyny haq. Sodan soń, bıik muratqa qa­jyr­ly eńbek etpeı, ashy ter tók­peı qol jetkizý áste múmkin emes ekeni de aıdan anyq. Demek, bu­ra­la­ńy men soqpaqtary kóp bul jol­da tuıyqqa tirelip qalýǵa bol­maıdy. Kerisinshe, kez kelgen sýbekt, meıli ol memleket bolsyn, meıli irili-usaqty kompanııa bol­syn, tipti, qatardaǵy kəsipker nemese jeke tulǵa bolsyn qaırat pen jigerin janyp, jaqsydan úırene, jamannan jırene júrip, kózdegen maqsatqa jetkizetin jol tabýǵa tolassyz tyrysýy shart.
Mine, dəl osy turǵydan kelgende, elimiz jańa tarıhı kezeńge aıaq basqan ústimizdegi – 2017 jy­­ly Elbasy óz Joldaýynda Qaza­q­stannyń úshinshi jańǵyrýy bas­talǵanyn jarııalap, qaıta tú­leý­diń aıryqsha mańyzdy eki iri baǵytyn, atap aıtqanda, saıası jańǵyrý men ekonomıkalyq jań­ǵyrýǵa erekshe basymdyq ber­gen bolatyn. Atalǵan saıası já­ne ekonomıkalyq jańǵyrý pro­ses­­terin iske asyrýda Elbasy, eń aldymen, bizdiń sanamyzdyń isi­­mizden ozyp júrýi kerektigin, ıaǵ­­nı rýhanı jańǵyrýdyń qajet eke­­nin jáne muny atalǵan al­dyń­­ǵy eki reformanyń ózegine aı­naldyrý kerektigin mindettep, ol mindetti qalaı iske asyrýdyń naqty alǵysharttaryn da aı­qyn­dap berdi. Sondyqtan da bolar, atalmysh maqalada erek­­she mán berilgen  básekege qa­­bi­let­tilik, pragmatızm, bi­lim­­niń saltanat qurýy, Qazaq­stan­­nyń revolıýsııalyq emes, evo­lıýsııalyq jolmen damýy, ult­­tyq sana, ulttyq mádenı­ge­ne­­tıkalyq kod, týǵan jer qa­sı­­eti, latyn álipbıine kó­shý má­­selelerine qatysty El­ba­sy­nyń ınno­vasııalyq oı­tol­ǵam­da­ry men usynys-­pikirleri el aza­mat­tarynyń kókeıine uıalap, erek­­­she úndestik tabýda jáne ol qun­­­dylyqtardyń búgingi qoǵamda  belsendi talqylanyp jatqany jaıdan-jaı emes. 
Túptep kelgende, Elbasy Jol­­­daýy men joǵaryda sil­te­me jasalǵan zamanaýı maqa­l­a­­s­ynda erekshe mán beril­gen qun­dylyqtar túgeldeı − Qazaq­stan­­nyń máńgi el bolýy men ór­kenıettiń  bıik satylaryna kó­terilý jolyndaǵy rýhanı mu­rattary jáne olardyń bar­ly­ǵy da bir-birimen óte tyǵyz baı­lanysty nysanalar. 
Aıtsa, aıtqandaı-aq, básekege qabiletti memlekettiń ekonomıkasy ǵana emes, bilim salasy da, den­saýlyq salasy da, ǵylymy da, ozyq tehnologııaǵa negizdelgen ón­dirgish kúshteri men eńbek ónim­di­ligi de, jekelegen azamattary da básekege óte qabiletti bolýy shart.
Qazaqstannyń evolıýsııalyq jol­men damýdy tańdaýynyń da óz syry bar. О́ıtkeni, revo­lıý­sııalyq jol tańdaǵan alys-ja­qyn elderdiń birde-biriniń mu­rat­qa jetkeni joq, qaıta daǵ­da­rys­tan-daǵdarysqa tap bolyp, ha­lyqtary azyp-tozyp, bosqyn bolyp, bodandyqqa ushyrap jatqanyn óz kózimizben kórip otyr­myz. Sol sııaqty, ult­tyq sana­sy men ulttyq ge­ne­tıkalyq kodynan, dálirek aıt­qanda, tarıhı sanasy men salt-dás­túrinen, tili men dilinen, dini­nen aıyrylǵan halyqtardyń bol­ashaǵy qarań bolatyny da kúmán týdyrmaıdy. О́ıtkeni, tarıh qoınaýynda buǵan dálel bolatyn mysaldar jetip-artylady. Máselen, kelmeske ketken, shýmer, vavılon, akkad jáne assırııa órkenıetteri joǵaryda aı­tylǵandardyń bultartpas dá­lelderi.
Prezıdent kóldeneń tartyp otyrǵan pragmatızmniń de astary tereń qundylyq. Qolda barda altynnyń qadirin baǵalamaı, ysyrapqa jol berip, qoldan shy­ǵaryp alǵan kezde ókinip jatatyny­myz jalǵan emes. Son­dyqtan Elbasy kez kelgen sheshim­di jeti ret ólshep, bir ret qana ke­sý kerektigin meńzep otyr. Bul turǵydan kelgende, egemen jyl­dary Prezıdent usynǵan mega­jobalar men strategııalyq jol­daýlardyń qaı-qaısysy da salmaqty pragmatızmge negizdelgen. Sosyn Elbasy qoz­ǵap otyrǵan ulttyq sana men ult­tyq mádenı-genetıkalyq kod, tý­ǵan jer qasıeti – bir-birine etene jaqyn qundylyqtar ári olardyń irgetasy ultymyzdyń maqal-mátelderi men naqyl sózderinde tunyp tur. Elbasynyń álgi qun­dylyqtarǵa silteme jasaý arqyly qoǵamymyzdyń sanasy túzelmeı isimiz túzele qoı­maı­tynyn jáne ultymyzdyń ge­netıkalyq kodyn quraıtyn sa­lt-dástúrlerimiz ben ana tili­miz, dinimiz jáne dilimizden aıy­rylatyn bolsaq nemese  tý­ǵan jer qasıeti men kıesin umy­t­atyn bolsaq, el bolýdan qa­latynymyzdy óte nanymdy es­kertip otyr. 
Prezıdent kóterip otyrǵan latyn álipbıine kóshý máselesi elimizdi rýhanı egemendikke aparatyn týra jol, óıtkeni, bul – álem órkenıetiniń basym kópshiliginiń álipbıi, odan da naqtyraq aıtar bolsaq, bul álipbı – ozyq ǵylym men bilimniń, zamanaýı tehnologııalar men aqparattyq-kommýnıkasııa quraldarynyń, qarjy men bank júıeleriniń, saýda-sattyq pen týrızmniń, bú­ki­l­álemdik ǵalamtor men ın­ter­net­tiń  álipbıi, demek, eń basty da tıimdi quraly. 
Jáne bir aıqyn mysaldy eske salýdyń reti kelip tur. Jo­ǵaryda aıtyp ótkendeı, bú­gin­gi tańda qarqyndy mega­óz­ge­risterge toly álem dınamıkasy fýtýrıst-fılosoftar men ǵalymdardy da beı-jaı qal­dyryp otyrǵan joq. Munyń aı­qyn dáleli tómendegideı. Álem qaý­ymdastyǵyna áıgili ári jarty ǵasyrdan astam tarıhy bar «Eko­nomıst» degen aıdarman aǵyl­shyn tilinde Ulybrıtanııada apta saıyn shyǵyp turatyn ǵylymı irgetasqa negizdelgen halyq­aralyq basylymnyń bilik­ti sarapshylarynyń  «Me­ga­óz­ge­rister: 2050 jylǵy álem» de­gen atpen 2012 jyly jaryq kórgen birtomdyq týyndy búkil álem nazaryn ózine birden aýdaryp alǵan bolatyn. Sebebi, bi­lik­ti de kásibı sarapshylar to­bynyń qalamynan shyqqan ál­gi basylymda ústi­miz­degi HHI ǵasyrdyń aldaǵy 40 jylyn­da álemdik geosaıasat pen halyqaralyq qatynastardyń da, qarjy júıeleri men ekono­mı­kalyq baılanystardyń da, sol sııaqty, ǵylym men mád­e­nıettiń, qor­shaǵan orta men álem qaý­ip­siz­diginiń bolashaq bol­my­sy­nyń da qalaı ózgeretini jaıynda sal­maqty da salıqaly pikirler túıi­n­delgen. Týyndyda, sonymen qatar, qorshaǵan ortanyń kúı­reýi toqtala ma, genomıka men densaýlyq saqtaý salasynda revolıýsııa bola ma, álemniń damyǵan elderindegi teńsizdiktiń ulǵaıýy jalǵasa bere me, osydan 40 jyldan soń álemniń qaı eliniń eko­nomıkasy basymdyqqa ıe bolady? t.s.s. ózekti saýaldarǵa atal­mysh týyndyny qurastyrǵan 20 sarapshy dáıekti de dáleldi tal­daý jasaı otyryp, álemniń 2050 jyldarǵa deıingi bolmysyn óte nanymdy sýretteıdi. 
Kitaptyń ón boıynan quras­ty­rýshylardyń bárine ortaq bir sıpat aıqyn baıqalady. О́z jaz­balarynda olardyń qaı-qaı­sysy da bolashaqqa úńilmes bu­ryn, aldymen, ótken tarıhqa kóz  júgirtedi. Bul ádis olarǵa bú­gingi órkenıet bolmysynda oryn alyp otyrǵan san-qıly me­ga­ózgerister men úderisterdiń má­ni men aýqymyn dál baǵamdap, olar­dyń dınamıkasyn tereń túı­sinýge múmkindik bergen.   
Kásibı sarapshylardyń piki­rin­she, álem ekonomıkasynyń ta­ıaý
bolashaqtaǵy qozǵaýshy kúshi, bi­rin­shiden, álemdik jahandaný úde­risteri bolsa, ekinshiden, Azııa eko­nomıkasynyń áýel bastaǵy ta­rıhı basymdyqtaryna qaıta ıe bola bastaýy bolyp tabyla­dy. Bul turǵydan kelgende, «ja­han­daný» degen uǵym álemdik na­ryqtardaǵy ıntegrasııalyq úderisterdiń ekinshi ataýy deýge laıyq. Ol úderisterdiń negizgi basymdyqtary, birinshiden, tran­sport pen kommýnıkasııa júıelerin damyta túsýge múm­kin­dik beretin tehnologııalyq ınno­vasııalar bolsa, ekinshiden,  er­kin saýda men ınvestısııalyq klı­matty jáne mıgrasııalyq pro­sesterdi jeńildetetin saıası she­shimder.
Bir sózben aıtqanda, búgin­gi tańdaǵy «jahandaný» dege­ni­miz – álemdik naryqtardyń mem­le­ket­tik shekaralardy attap ótip, syrtqa qaraı keń qanat jaıýy. Bul úderis, sonymen qatar, tek eko­nomıkalyq qatynastarmen ǵa­na shektelmeıdi. Budan bylaıǵy jer­de «ulttyq shekaralar» men «geografııalyq keńistikter» degen uǵymdar álsirep, kerisinshe, halyqaralyq qatynastar degen uǵymnyń aıasyna jumys qoly men taýarlardyń da, kapı­tal men tehnologııalardyń da, tipti, ıdeıa­lar men mádenı-rýhanı qun­dy­lyqtardyń da syıyp ketetini já­ne olardyń emin-erkin aınalýyna eshnárse bóget bola almaıtyny kózge uryp tur.
Munyń aıqyn dáleli retin­de keshe ǵana Qytaı astanasy Beıjińde álemniń 29 eliniń bas­shy­lary men júzden asa mem­le­ket­terdiń ókilderi men eń iri halyqaralyq saıası já­ne qar­jy uıymdarynyń jetek­shi­le­ri bas qosqan «Beldeý jáne jol» yn­ty­maqtastyq forýmy. Bul forým – jahandanǵan HHI ǵasyrdaǵy múd­deler toǵysynyń eń aıqyn kó­ri­nisi. Dál osy halyqaralyq mega­forým men onyń arnaıy sessııalarynda sóz sóılegen Qazaqstan Prezıdentiniń pikiri men usynystary Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasynyń tóraǵasy Sın Szınpın tarapynan óte jo­ǵa­ry baǵalanyp, bizdiń elimiz trans­qurylyqtyq tranzıttik ta­sy­mal­daýdyń «chempıony» degen shy­naıy madaqqa ıe boldy. 
Bul aıtylǵandardan shyǵatyn qo­rytyndy tómendegideı bolmaq. Eli­miz osylaısha, evolıýsııalyq jol­men damı berse, halqymyz kóz­degen maqsat-murattaryna min­detti túrde  qol jetkizedi.

Ádil AHMETOV, 
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri