Qazaqstan joly – jasampazdyq joly: qoǵamnyń ıdeıalyq birliginen rýhanı jańǵyrýyna deıin

Al Elbasy N.Á.Nazarbaev bolsa, kerisinshe, ekonomıkalyq jáne saıası jańǵyrý, ishki jáne syrtqy saıasat, elimizdiń jaqyn aradaǵy jáne uzaq merzimdik múddeleri arasyndaǵy tepe-teńdikti taba bildi jáne onyń tizginin qolynda nyq ustady.
Elbasy N.Á.Nazarbaev 1993 jyly jaryq kórgen «Qazaqstannyń bolashaǵy – qoǵamnyń ıdeıalyq birliginde» atty eńbeginde qoǵamda ózgeristerge saı keletin rýhanı ahýal týǵyzý qajettigine sol kezdiń ózinde-aq nazar aýdarǵan bolatyn. Tujyrymdamada turaqtylyq pen ultaralyq kelisimdi qamtamasyz etý reformalar júrgizý men qoǵam damýynyń basty saıası sharty retinde qarastyrylǵan. Saıası júıe men ekonomıkany naryqqa beıimdeý ulttyq ıdeıaǵa degen kózqarasty ózgertýdi talap etti. 
Iаǵnı, kez kelgen memleket óz aza­mat­tary úshin tartymdy saıası, eko­no­mıkalyq qana emes, sondaı-aq, ıdeologııalyq beınelerdi ja­saýǵa umtylýy kerek. «Shyn máninde, ıdeologııa – bul adamdar­dyń qoǵamdastyǵyn saıası jáne eko­­no­mıkalyq mindetterdi sheshýge toptas­tyrý men jumyldyrýdyń ýaqyt tezi­nen ótken tásili, bul áleýmettik minez-qulyqty qalyp­tas­tyrý mehanızmi... adamdardyń aqyl-oıyna órkenıetti túrde yqpal etý tásili», – delingen eńbektiń kirispesinde. 
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Elbasy Qazaqstanda turyp jatqan azamattardy teńdigin tek qazaq halqynyń jáne qazaq tiliniń biriktirýshi rólin arttyrý negizinde ǵana iske asyrý múmkindigine erekshe kóńil bóldi. Sodan beri qyrýar jumystar atqaryldy. Ekonomıkalyq kúsh-qýatymyz artty, memlekettiligimiz ornyqty, ha­lyq­aralyq bedelimiz ósti. Adamdar ózgerdi, qoǵam eseıdi. Túptep kelgende, osynyń barlyǵyna sol kezder­den bastaý alǵan ishki saıa­sı turaqtylyq, ultaralyq kelisim sııaq­ty qundylyqtardy tabandy túrde, birizdilikpen jáne memle­k­et­tik saıasat deńgeıinde iske asy­rýy­myzdyń arqasynda ǵana qol jet­kizgendigimizdi maqtanyshpen aıtýymyzǵa bolady.
Joǵarydaǵy úrdistiń qalyp­tasýyna 90-jyldary Qazaq­stan­daǵy tarıhı sananyń qalyp­ta­sýy, memlekettik biregeı­likti qalyptastyrý tujyrymdamalary men «Qazaqstan-2030» Strate­gııa­synyń iske asyrylýy sheshýshi ról atqarǵan. Dál osy kezeńde jas­tardy tarıhı turǵyda tárbıeleý máselesine degen qaǵıdalar men kózqarastar negizdeldi, halyqtyń birligi, azamattyq tatýlyq, áleýmettik turaqtylyq, ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim, ymyraǵa kelý jáne tózimdilik memlekettegi negizgi ıdeıalarǵa aınalyp, kúndelikti ómirge bir elde ómir súrýdiń basty sharty retinde ene bastady.
N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaq­stan­dyq jolynyń» júıeliliginiń kelesi bir kórinisi – negizgi ulttyq ıdeıa retinde ulttyń básekege qabilettiligi, Qazaqstannyń álemdik ekonomıka men qaýymdastyqqa yqpaldasýyna basymdyq berilýi. Elbasy «osy ıdeıa jalpyulttyq joba retinde kópultty jáne kóp­kon­fessııalyq qoǵamnyń basyn biriktirýi kerek» – dep dóp basady. Uly maqsat – ulttyq rýhty kó­teredi. Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń XII sessııasynda Elbasy «... biz bir qazaqstandyq halyq retinde qalyptastyq..., biz endi básekege qabiletti ult bolýymyz kerek», – dep, jańa maqsat-mindetter qoıdy. 
Atalǵan máseleni Elbasy 2008 jylǵy Joldaýynda memlekettiń áleýmettik saıasatyn jetildirý qajettiligimen baılanystyrady. О́ıtkeni, álemdik qarjy naryǵynyń turaqsyzdyǵy jaǵdaıynda áleý­met­tik máselelerdiń ózektiligi arta túsedi. Ol saıası sıpatqa ıe bo­lyp, memlekettiń ishki saıası turaq­tylyǵyna tirelýi ábden múmkin edi. Elbasy tónip turǵan bultty seıil­tip, daǵdarysty óz paıdamyzǵa durys paıdalanyp, ony jańarý men damýdyń kózine aınaldyrýdy usyn­dy.
2012 jyly «2030 Strategııasy iske asty, zamanaýı Qazaqstan or­nyqty... «Qazaqstan-2050» Strate­gııasy – tym qubylmaly tarıhı jaǵ­daıdaǵy jańa Qazaqstan úshin jańa saıası baǵyt... Qazaqstan 2050 jylǵa qaraı álemniń eń damyǵan otyz eliniń qatarynda bolýy tıis» degen tujyrym jasaldy. 
N.Á.Nazarbaev áleýmettik saıasattyń jańa prınsıpterin aıqyndap, áleýmettik qaýipsizdik jáne azamattarymyzdyń ba­qýat­tylyǵy qoǵamdaǵy turaqtylyqtyń eń jaqsy kepili ekendigine taǵy da nazar aýdardy. «Jańa qazaqstandyq patrıotızm – bizdiń kópultty já­ne kópkonfessııaly qoǵamymyz tabysynyń negizi... biz qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa jáne nyǵaıtýǵa tıispiz. Bul bizdiń memleket retinde, qoǵam retinde, ult retinde ómir súrýimizdiń aınymas sharty», – deıdi Elbasy. 
Qazaq tili jáne tilderdiń úsh­tu­ǵyrlylyǵy, mádenıet, dástúr jáne daralyq, ulttyq ıntellı­gen­sııanyń róli, din máselesi jan-jaqty taldanyp, elimizdi «Máń­gilik El» etýdiń sara joly aıqyn­dalady. Nátıjesinde, adamdar­dy biriktiretin rýhanı ıdeıa dú­nıege keldi. Sarapshylar bul ıdeıa­nyń áleýmettik baılanystarǵa basymdyq beretinine, sol áleý­mettik keńistikti qurylymdyq jaǵy­nan retteýshi qural bola alaty­nyna kóńil aýdarady. 
Táýelsiz Qazaqstannyń qar­qyn­dy damýynyń ózindik qupııalary da joq emes. Solardyń biri de biregeıi – ol halyqtyń rýhy der edik. Mine, dál osy másele Elbasynyń únemi kókeıinde júrgenin baıqaýǵa bolady: «Men qoǵamda «Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy qandaı bolýy kerek?» degen saýal jıi talqyǵa túsetinin kórip júrmin. Biz úshin bolashaǵymyzǵa baǵdar etetin, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin ıdeıa bar. Ol – Máńgilik El ıdeıasy», – degen edi.
Sondyqtan da bolar «Máńgilik El» uǵymy arqyly Prezıdent N.Á.Nazarbaev qazaqstandyq bir­lik­tiń máńgiliktigine shek keltirmeıdi, ony óshpeıtin, sarqylmaıtyn, tek qazaq halqyna, Qazaqstanda turyp jatqan basqa da ulttar men ulystardyń boıyna sińip, dúnıe esigin jańa ashyp jatqan urpaqtaryna analarynyń sútimen darıtyn Jaratýshynyń bergen erekshe bir qasıetti syıy dep qabyldaıtyny, túsinetini aıdan anyq. Nátıjesinde el bolashaǵyna tikeleı yqpal etetin mańyzdy qun­dylyqtar jıyntyǵy – «Máńgilik El» patrıottyq aktisi qabyldandy. «Jańa Qazaqstandyq Patrıotızm degenimizdiń ózi – Máńgilik El! Ol – barsha Qazaqstan qoǵamynyń osyndaı uly qundylyǵy».
Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń XXV sessııasynda Elbasy N.Á.Nazarbaev «Júıeli jańǵyrý bizdiń búkil jumysymyzdyń óze­gine aınaldy. Birinshiden, ekono­mıkalyq jańǵyrýdy qolǵa aldyq. Ekinshiden, saıası jańǵyrý bastaldy. Úshinshiden, rýhanı jańǵyrýǵa ki­ris­tik. Buǵan men «Bolashaqqa baǵ­­dar: rýhanı jańǵyrý» atty ma­qa­lamdy arnaǵanymdy bilesizder», – dedi.
Elbasynyń alǵa qoıǵan jańa mindetteri: birinshiden, júıeli jań­ǵyrýdyń maqsattaryna jaýap bere alatyn qoǵamdyq sana sezimdi qalyptastyrý kerek. Ekinshiden, azamattyq biregeılikti nyǵaıtyp, birlik pen kelisimdi qamtamasyz etý qajettigi. Osy aıtylǵan sózder, jańa kózqarastar men túsinikter qoǵamda túbegeıli ózgeristerdiń qajettiligin aıqyndasa kerek.
Bul – túbegeıli betburys. Eger biz osyǵan deıin qoǵamdaǵy tu­raq­tylyqty saqtap, nyǵaıtýmen aınalysyp kelsek, endigi jerde qalyptasqan jaǵdaıdy tek saqtaý nemese ustap túrý jetkiliksiz bolyp otyr. Jańa suranystarǵa saı keletin jańa mindetter men jańa mejeler qoıý arqyly qoǵamnyń alǵa umtylýyna túrtki bolatyndaı ahýal qalyptastyra bilýimiz kerek. Kez kelgen qoǵamdyq prosesterge jalpy ulttyq turǵyda qarap, baǵa berý dárejesine jetkenimiz abzal. Al ulttyq múdde ulttyq sanaǵa tikeleı baılanysty. 
Endeshe, aldaǵy ýaqytta isimizge jalpy ulttyq sıpat pen pármen berip, jumysymyzdyń ádis-tásilin, jalpy baǵytyn, mazmunyn eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynyń nárimen sýsyndatyp, turǵyndardyń má­se­lelerimen naqty aınalysyp, ony sheshýge burýymyz kerek. Sonda ǵana bıliktiń is-áreketi qarapaıym halyqqa túsinikti jáne jaqyn bolatyny anyq. 
Ras, bul ońaı sharýa emes. Eski ádis-tásilderden bas tartý tipten qıyn nárse. Al eger áńgime rýhanı jańǵyrý máselelerine qatysty bolyp otyrǵanyn eskerer bolsaq, problema odan beter kúrdelene túseri sózsiz. О́ıtkeni «sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylý» ońaı emes. Odan arylmaı jańǵyrý bolmaıdy, ozyq dás­túrler qalyptaspaıdy, onyń sabaq­tastyǵy úziledi. Osynyń barlyǵy túptep kelgende ulttyq kodtyń saqtalyp, damýyna áser etedi, tipten kedergi de keltirýi ábden múmkin.
Ekonomıkalyq jańǵyrý men saıası reforma qolǵa alyndy. Bul álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý úshin jetkiliksiz edi. Ol úshin sanamyzdy ózgertý shart. Sonda ǵana joǵaryda biz áńgime qylyp otyrǵan ekonomıka men saıası saladaǵy ózgerister rýhanı jańǵyrýmen tolyqtyrylyp, tolyqqandy sıpat alatyndyǵyn Elbasy atap kórsetti. 
Jalpy alǵanda, rýhanı jańǵyrý jáne ulttyq sana fılosofııalyq uǵymnan góri mádenı sanatqa jaqynyraq. О́ıtkeni, áleýmettik-ekonomıkalyq formasııalar ózgerýi múmkin, al mádenıet turaqty (kons­tanta) qalpynda qalady. Árıne, ol damıdy jáne basqa mádenıettermen ózara baılanysta bolyp, baıýy múmkin. Al bizdiń, keshegi keńestik «meńi» bar mádenıetimiz uzaq jyldar boıyna etnografııalyq nemese teatraldyq sıpat alyp, rýhanı jańǵyrý, ulttyq sana sııaqty halqymyzdyń «jandy jeri» – bolmystyq dúnıetanymyna pár­mendi yqpal etýge qaýqarsyz bolyp kelgeni barshaǵa belgili. Qoǵamdyq prosesterge, bilim berý jáne tárbıe má­selesine tıisti dáre­je­de aralasa almady. Sebebi, olar bir­tutas áleýmettik júıeniń ajyratyl­mas bir bólshegine aınala al­mady. Ulttyq, rýhanı deńgeıge jete alma­ǵan­dyqtan, qoǵamnyń bar áleý­eti tolyq paıdalanylmady. Onyń ústine áleýmettik turaq­­tylyq pen ultaralyq kelisim sııaqty máse­lege kelgende máde­nı-rý­hanı já­ne ıdeıalyq (ıdeolo­gııa­­lyq emes) dú­nıelerge, ókinishke qaraı, «qaldyq prınsıpi» tán boldy. 
Keńes dáýirinen kele jatqan jalań ıdeologııalyq ustanymdar endigi jerde jumys istemeıtin boldy. Osy «kemshilikterdi», al shyn máninde tónip turǵan áleýmettik jáne saıası qaýip-qaterlerdi kórip, olardy boldyrmaýdyń jolyn aldyn ala boljap, naqty shara­lardy iske asyrýdy tarıh Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­dentiniń enshisine júktedi. Hal­qymyzdyń baǵyna oraı osy jyldary Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń sózi men isiniń arasynda qandaı da bir sáıkessizdik nemese alshaqtyq bol­ǵan emes. 
Endeshe bul joly da rýhanı salaǵa degen burynǵy kózqarasty ózgertý qajettigi eshbir kúmán týdyrmaıdy. Elbasynyń tereń oılanyp-tolǵanyp halqyna usynǵan strategııalyq baǵdarlamasynda bul dóp basyp aıtylǵan. Bul saladaǵy prosesterdi tereń túsinbeı, moıyndamaı ondaǵy máselelerdi búgingi zamannyń talaptaryna saı sheshý múmkin emestigi de anyq. Sonda ǵana biz básekelik qabilet, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy sııaqty tutas qoǵamnyń jáne árbir qazaqstandyqtyń sanasyn jańǵyrtýdyń baǵyttarymen birge pragmatızm, Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy jáne sananyń ashyqtyǵy ispettes tyń negizderin ári qaraı ilgeriletip, Elbasy alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaı alamyz. 
Taıaý jyldardaǵy mindetterdiń ishindegi qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý, jańa gýmanıtarlyq bilim sanany jań­ǵyr­týdyń básekelik qabilet, prag­matızm, sananyń ashyqtyǵy sııaq­ty baǵyttaryna jaqynyraq bolsa, al «Týǵan jer», «Týǵan el», «Qazaqstannyń qasıetti rýha­nı qundylyqtary», «Qazaqstan­nyń kıeli jerleriniń geografııa­sy», «Jahandaǵy zamanaýı qazaq­stan­dyq mádenıet», «Qazaqstan­daǵy 100 jańa esim» jobalary ult­tyq biregeılikti saqtaý, Qazaq­stan­nyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy baǵyttaryna jatsa kerek. 
Bul jerde biz áńgimeniń qun­dylyqtyq, órkenıettik deńgeıde órbip otyrǵandyǵyn da aıqyn túsingenimiz jón. Iаǵnı, Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy XXI ǵasyrdaǵy ulttyq sanaǵa baılanysty qaras­tyrylǵan sananyń ashyqtyǵy, evo­lıýsııalyq damý men pragmatızm baǵyttaryn jańashyl, meto­dologııalyq mańyzdylyǵy joǵary ulttyq jańǵyrý nemese ulttyq sana­nyń kemeldenýine aparatyn jol dep túsingen durys. Onyń tórki­ni qazaqstandyq patrıotızmde jatyr.
N.Á.Nazarbaev «...ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy», – deıdi. Endeshe mádenıettiń de bá­sekelestik qabileti bolýy shart, ol ulttyq dástúrdiń basty negizderin qalap, zamanaýı mádenıetke aı­nalýy jáne tarıhı sana-sezimdi de qalyptastyrýǵa at salysýy qajet. Sonda ǵana jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár alady jáne ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi saqtalady, aýmaqtyq jańǵyrý ulttyq jańǵyrýǵa ákeledi.
Birtutas Ult bolý jáne bu­qaralyq sanany ózgertýdiń barsha qazaqstandyqtar, ásirese, jas urpaq úshin mańyzdylyǵyna N.Á.Nazarbaev jete kóńil bólip, olar «osynaý usynystardyń mańy­zyn tereń túsinedi dep senemin» degen-di. Olaı bolsa, halyqtyń senimi Qazaqstannyń rýhanı jańǵyrýyn, Elbasynyń ıdeıalaryn ilgeriletý jumystaryn belsendiretin bolady. Al oǵan aza­mattyq qoǵam ınstıtýttary tartylsa, qoǵamnyń múddesi, kóz­qarasy jáne qundylyqtary eske­rilip, halyqtyń kókeıinen shyǵa­tyn ortaq maqsat-múddeler qalyp­tasyp, qazaqstandyq jáne aza­mattyq biregeılik nyǵaıyp, mem­lekettik organdar men mekemelerdiń qoldary uzarar edi. 
Ortaq múdde bolǵan jerde ǵana ortaq ıdeıa bolady. Ony oıdan shyǵara salýǵa da bolmaıdy. Ol qoǵamnyń qoınaýynda jatady. Ony sol qoǵamnyń jaı-kúıin, muń-muqtajyn, bolmysyn bilip, sezinetin adam ǵana qorytyp, qoǵamnyń talqysyna shyǵara alady. Qoǵamda jalpy ulttyq kelisim, ortaq qundylyqtyń barlyǵyna kúmándanbaǵan, áleýmettik ortada soǵan degen talpynystyń, qajettiliktiń, suranystyń bar­lyǵynyń aqıqat ekendigine sengen, ony durys sezinip, dál taba bilgen Elbasy N.Á.Nazarbaev boldy.
Osynyń barlyǵyna qol jetkizý úshin áleýmettik baılanystardy nyǵaıtý qajet. Onyń barysynda ǵana jalpylyq máni bar qundylyqtar men damýdyń ulttyq basymdyqtary týraly ortaq pikirge kelip, azamattyq kelisim arqyly ult, birtutas halyq bolyp qalyptasamyz. Sonda ǵana qoǵamdy biriktirip, jahandyq básekege qabiletti Máńgilik El bolyp, álemdik qoǵamdastyqta óz ornymyzdy alatynymyz anyq.

Japsarbaı QÝANYShEV, 
saıasattaný ǵylymdarynyń doktory