Tehnogendik ǵasyrdaǵy kúnnen kúnge ǵaryshtap ósip bara jatqan energetıkalyq suranysty qanaǵattandyrý úshin kómirsýtegi shıkizatyn kóptep paıdalaný aýany lastap, qorshaǵan ortanyń tepe-teńdigin buzdy. Atmosferadaǵy «parnıktik áserdiń» úlesi eselep artty. Ol óz kezeginde jerdiń ústińgi qabatyn qyzdyra bastady. Sonyń saldarynan jahandyq jylyný jyldam qaýipti deńgeıge jetip qaldy. Onyń aldyn alýdyń bir ǵana tıimdi joly – jańǵyrtylǵan energetıkalyq kózderdi (JEK) ashý. Iаǵnı, adamzattyń bolashaqtaǵy energetıkalyq suranysyn kómirsýtegi shıkizatynyń esebinen emes, qorshaǵan ortaǵa zııansyz tabıǵı qýat kózderin paıdalaný arqyly qanaǵattandyrý.
Mine, sanaly adamzatty tolǵandyrǵan osy bir tolǵaqty problema endi sanaýly kúnderden keıin Astanada ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń sheńberinde talqyǵa túspek. О́ıtkeni qazaqstandyq kórmeniń jahandy jalt qaratqan bas taqyryby – «Bolashaqtyń energııasy». Qazirdiń ózinde belgili bolyp otyrǵanyndaı, EKSPO-2017-niń aıasynda talqylanatyn «jasyl» energetıka máselesi tek damyǵan elderdi ǵana emes, sonymen birge damýshy elderdi de qyzyqtyratyn tolǵaqty taqyryp ekenin tanytty. Ony EKSPO-2017 kórmesine qatysýǵa qulshynys tanytqan 115 memleket pen 22 jahandyq kompanııalardyń mysalynan aıqyn kórýge bolady. Tórtkúl dúnıege JEK tájirıbesin taratýda «Bolashaqtyń energııasyna» qatysty kórmege ákelingen tehnologııalar men osy salada kósh bastap kele jatqan memleketterdiń pavılondaryndaǵy ozyq jádigerlerdiń qosar úlesi ólsheýsiz.
«Jasyl» energetıka salasynda kóshbasshy retinde tanylǵan Germanııanyń EKSPO-2017 kórmesi qalashyǵyndaǵy eń úlken pavılondy ıelenýi de tegin emes. 2016 jyly Germanııada jańǵyrmaly energetıkalyq kózderden alynatyn elektr qýaty eldegi óndiriletin barlyq energııanyń 33 paıyzyn qurady. Bul el 2050 jyly tolyǵymen JEK-ke kóshýdi josparlap otyr. EKSPO-2017 kórmesindegi Germanııa pavılonynyń urany – «Energııa álemdi ózgerte alady». Nemis pavılonynda balamaly energııany ıgerý maqsatyndaǵy 35 joba usynylady. Bul ozyq tehnologııalardyń tıimdiligin kórmege kelgen kez kelgen adam ózi tekserip kóre alady. Kelýshilerdiń qolyna smart-stick kilti beriledi. Osy kilt arqyly pavılondy tamashalaýshylar «aqyldy úıdiń» ishine kirip, ınteraktıvti elementterdi qosyp, jádigerlermen jan-jaqty tanysady. Elektrondy kiltti qalaǵan tilińizde sóıletýge bolady. Onda qazaq, nemis, aǵylshyn jáne orys tilderiniń baǵdarlamasy ornatylǵan. Ekinshi bólimde balamaly energııa qýatymen júretin elektromobılder men motosıklderdiń neshe túri qoıylǵan.
EKSPO-2017 kórmesiniń basty urany – «Bolashaqtyń energııasyn» dáripteýdegi Fransııanyń jetistikteri de dúnıe júzin tánti etip otyr. Fransııada beıbit atomnyń damyǵany sonshalyq, elde tutynatyn barlyq elektr energııasynyń 72,3 paıyzyn atom elektr stansalary (AES) óndirip otyr. Atomdyq energetıka úlesi boıynsha álemde birinshi oryndy ıelenetin bul el elektr energııasyn eksporttaý jaǵynan da kóshbasshylar qatarynda. Fransýz pavılonynyń aýmaǵy – 1084 sharshy metr. Bul – kórme qalashyǵyndaǵy eń úlken úsh pavılonnyń biri. Pavılonnyń ishi «Ekoqala», «Qaıta jańǵyrtylǵan energııa» jáne «Ekologııalyq kólik» atty úsh bólimnen turady. Birinshi qabatta ornalasqan birinshi bólmede «jasyl» energetıka salasyndaǵy ozyq úlgiler pash etiledi.
Kún sáýlesin elektr qýatyna aınaldyryp, el ıgiligine jaratýda Nıderlandtan asqan memleket joq. Búgingi tańda álemdegi kún energııasyn ıgerý salasyndaǵy barlyq jetistikterdiń jartysynan astamyna gollandııalyq tehnologııalardyń arqasynda qol jetkizildi. «Shaǵyn el – sheksiz múmkindik» uranymen ashylǵan Nıderland Koroldiginiń pavılonynda JEK arqyly elektr energııasyn óndirý maqsatyndaǵy shaǵyn ǵana memlekettiń qol jetkizgen orasan jetistikteri keńinen tanystyrylmaq.
Naq qazirgi kezeńde jańǵyrmaly energetıkalyq kózderdi ıgerý salasyna Qytaı Halyq Respýblıkasy túbegeıli betburys jasap otyr. О́zderińiz oılap qarańyz, Qytaı JEK salasyn damytýǵa el bıýdjetinen 2,5 trıllıon ıýan qarjy jumsaıdy. Sondyqtan qazir JEK salasyn damytý baǵytynda Qytaı dúnıe júzinde birinshi orynǵa shyqty. Alyp kórshimiz EKSPO-2017 kórmesinde osy salada jetken jetistikterin bar álemge tanystyrmaq. Sondyqtan da EKSPO-2017 kórmesindegi eń úlken pavılon da QHR-ǵa tıesili.
Energetıkalyq áleýetke táýeldi adamzattyń bolashaǵy balamaly qýat kózderine baılanysty ekendigi talas týdyrmaıtyn aqıqatqa aınaldy. Qazaqstannyń bul saladaǵy búgingi jetistigi elimizdegi barlyq óndirilgen elektr energııasynyń 1 paıyzyn ǵana quraıdy. Elimiz 2020 jyly JEK arqyly alynatyn energetıka úlesin 3 paıyzǵa, 2030 jyly 10 paıyzǵa jetkizbek. Bul rette EKSPO-2017 kórmesi aıasyndaǵy jahandyq tájirıbe tuǵyr bolmaq.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
