Head Hunter portalynyń málimetine sensek, vakansııa jarııalaıtyn jumys berýshilerdiń tek 16 %-y stajy joq adamdy alýǵa ázir. Taǵy 50%-y 1-3 jyl, 27%-y 3-6 jyl, 7%-y 6 jyldan joǵary stajdy talap etedi.
Qajetti stajdyń bolmaýy dıplomy bar mamandardyń jumysqa ornalasýyn qıyndatady. Mysaly, 2014 jyly oqý bitirgen 58 331 adamnyń tek 12%-y (5 595) mamandyq boıynsha jumysqa turǵan (Zertteý nátıjeleri byltyr jarııalandy). Bul respýblıka boıynsha jumysqa ornalasqandardyń 2,6%-yn quraıdy. Eń joǵary kórsetkish Almatyda – 14 535. Al Aqtóbe oblysynda oqý bitirgenderdiń tek 318-i (0,6%) mamandyq boıynsha jumys tapqan.
Mamandardyń aıtýynsha, bilim, aqparat jáne baılanys, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qyzmet, qarjy jáne saqtandyrý mamandyqtary boıynsha jumysqa ornalasý kórsetkishi joǵary (4-4,6%). Orman, balyq sharýashylyǵy mamandarynda bul kórsetkish tómen.
Iаǵnı, jumys taba almaǵan dıplomy bar maman kúnkóris qamymen basqa qyzmetterge ornalasa bastaıdy. Bul problemanyń sebebin kópshiligi bilim berý júıesinen izdeıdi. Úkimet kadrlar dısbalansyn anyqtap, ekonomıst, zańgerlerdi azaıtyp, ınjenerlerge beriletin granttardy arttyrý kerek deıtinder de bar. Biraq memlekettik tapsyryspen oqıtyn jastar tek 20% ekenin de eskergen jón.
2000 jyldan beri jastardyń jumyssyzdyq deńgeıi 3,5 ese azaıǵan. Al 2015 jyly «Bilim týraly» Zańǵa «ujymdyq oqytý» termıni engizilgeni belgili. Ol oqý orny, memleket pen jumys berýshiniń jas mamandardy birigip daıyndaýyn kózdeıdi.
Qazaqstanda jastardy jumysqa turǵyzýǵa arnalǵan baǵdarlamalar arqasynda 36 myń jas maman qyzmetke ornalasqan. Ondaı baǵdarlamalar qatarynda «Dıplommen aýylǵa», «Jas kadr rezervi», «Jastar praktıkasy» bar.
Mysaly, sońǵy baǵdarlama jastarǵa mamandyq boıynsha bastapqy jumys tájirıbesin jınaýǵa múmkindik beredi. Jumys berýshilerdiń joǵarydaǵy talaptaryn eskersek, bul jastardyń jumysqa turýyna septigin tıgize alady.
Túlekterdiń jumysqa ornalasýynyń jahandyq reıtıngi boıynsha Garvard Ýnıversıteti (AQSh), Kembrıdj pen Oksford (Ulybrıtanııa) alǵashqy oryndarda keledi. Bul reıtıngte Sıngapýr ýnıversıtetiniń bir jyldyń ishinde 17 pozısııaǵa kóterilip, 39 orynǵa jaıǵasqanyn atap ótýge bolady. Onyń úzdik 200 stýdenti Beıjiń, Stokgolm, Nıý Iork, Shanhaı jáne Izraıl ýnıversıtetterinde taǵylymdamadan ótedi, 6 aı kishigirim kompanııalarda jumys istep, bıznes ashý joldaryn úırenedi.
Shetelderde stýdentterdi taǵylymdamadan ótkizý tájirıbesi jaqsy damyǵan. Mysaly, AQSh-ta Google, BMW, Microsoft, Bloomberg, Apple, ExxonMobil, Yahoo, Facebook kompanııalary bakalavr, magıstratýra, doktorantýra túlekterin aqyly taǵylymdamaǵa qabylaıdy. Mundaı tájirıbe Japonııanyń iri kompanııalarynda da bar. 2015 jyldan bastap Úndistan da 6 aıǵa deıin oqý bitirgen jastardy memlekettik organdar men iri kompanııalarǵa, Ulttyq bankke taǵylymdamaǵa qabyldaıdy. Álem boıynsha mundaı baǵdarlamalardyń kóbi ortasha eseppen 6 aıǵa deıin sozylady. Taǵylymdamadan ótetin oryn shekteýli ári tálimgerdiń birneshe satydan ótýi talap etiledi.
Atalǵan baǵdarlama analogtary Qazaqstanda da bar. Mysaly, kóptegen kásiporyndar tehnıkalyq baǵytta bilim beretin kolledj, JOO-men memorandýmǵa otyryp, dýaldy oqytý júıeleri arqyly ózderine maman daıarlaýda.
Sonymen qatar iri kompanııalar, memlekettik jáne memlekettik emes uıymdar da jyl saıyn baıqaýlar ótkizedi. Olardyń qatarynda «Samuryq Qazyna» ál-aýqat qorynyń bıyl jarııalaǵan «Jas О́rken» jobasy bar. Onyń ereksheligi - qaramaǵyndaǵy ulttyq kompanııalarǵa bolashaq top-menedjerler daıyndaý maqsatynda oqý bitirgen jastardy taǵylymdamadan ótkizedi.
«Úmitkerlerge qoıylatyn talap kóp emes. Bastysy, JOO-ny bıyl bitirgen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolýy kerek. Qalǵanyn irikteý kezinde jazǵan esseleri men jumysqa qulshynysy, iskerlik qabileti sheshedi. Aqtyq kezeńge ótken 20 tálimgerge artylar úmit kóp. Shamamen, 10 jyl ishinde olar basqarýshy menedjerler qataryna qabyldanady dep boljap otyrmyz» deıdi baǵdarlama jetekshisi Gúlnur Jasekenova. Onyń aıtýynsha, tálimgerler jumysqa kirispes buryn bir aı «Samruq-Qazyna» Korporatıvtik ýnıversıtetinde, bir apta Máskeýdegi Deloitte kompanııasynda arnaıy oqý kýrsynan ótedi. «Oký kýrsy aıaqtalǵan soń, fınaldyq kezeń qatysýshylary 20 aılyq taǵylymdamany bastaıdy. Tálimgerlerdiń laýazymy bastapqy maman mansabynan bastalady jáne tájirıbe jınaǵan saıyn ósýi múmkin» deıdi Gúlnur Jasekenova.
Onyń aıtýynsha, áleýmettik baǵdarlamaǵa Qazatomprom, KEGOC, Air Astana, Samuryq Energo, Taý-ken Samuryq, Qazposhta, Qazaqtelekom, Qazaqstan temirjoly qatysady. Aıta ketetin nárse, bul kompanııalarda tájirıbe jınaý úshin mindetti túrde sol mamandyqtyń dıplomy bolýy shart emes.
«Fınaldyq kezeńge ótý úshin 1-shi jáne 2-shi kezeń tapsyrmalaryn, ıaǵnı ýájdemelik esse jazý, qabilet, minez-qulyq testterin joǵary dárejede tapsyrý qajet. О́z-ózine senimdi, bilimge qushtar, analıtıkalyq oılaý, kóshbasshylyq qasıetteri bar daryndy túlekterge basymdyq beriledi» dep atap ótti Gúlnur Jasekenova.
Baǵdarlama barysynda tálimger ózi tańdaǵan baǵyt boıynsha tórt kompanııada bes aıdan jumys isteıdi. Mysaly, elektroenergetıkalyq baǵyttaǵy ınjenerlikti tańdasa, Samuryq Energoǵa qarasty kásiporynda qatardaǵy ınjener bolyp bastaıdy. Odan keıin qabileti men múmkindikterine baılanysty qyzmette óse alady. Baǵdarlama jańa júzege asa bastaǵandyqtan, alǵashqy jyldyń nátıjelik kórsetkishterine baılanysty kelesi jyly da jalǵasýy múmkin.
Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
