Ol uzaq jyldardan beri ózi zerttep kele jatqan adamnyń tegi men geni jónindegi eki-úsh aýyz tujyrymynyń «Egemenniń» betinde jaryq kórýin qalaıtynyn aıtty. «Siz osy oıymdy jazyp alyńyz, men aıtyp bereıin» dep qolqa saldy aqsaqal. Aıtekeń aıtqan áńgimeniń túp-tórkini tómendegideı bolyp shyqty.
Ǵylymnyń ǵylymı-genetıkalyq zertteýleri boıynsha urpaqqa tuqym qýalaıtyn belgiler men qasıetter áke-shesheden teń deńgeıde darıdy. Ǵylymı-medısınalyq tilmen aıtqanda, muny atalyq jáne analyq hromosomalar arqyly aıqyn ajyratýǵa bolady. Onyń ishinde jaǵymdy qasıettermen birge, qolaısyz qasıetterdiń bolýy –jaratylystyń jazylmaǵan zańy dep túsinýimiz kerek. Mundaı belgiler eki jaqta da kezdesedi. Mine, osy atalyq jáne analyq gender urpaqtyń júris-turystary men minez-qulyqtaryn aıqyndaıdy. Júrgizilgen zertteýler analyq aǵzalarda oń qasıettermen sıpattalatyn genderdiń kóbirek ekenin kórsetedi. Budan shyǵatyn túıin – urpaqtyń qasıetterin tek ata tegi jaǵynan ǵana qarastyrmaı, ony sheshesi jaǵynan da zertteýge mán berýdiń asa qajettiligi. Áıtpese gen jónindegi másele tek bir jaqty, ústirt kúıinde qalyp qoıady. О́tken tarıhymyzǵa úńilsek, ult kósemderi men handarǵa, batyrlar men bılerge jáne aqyn-jazýshylarǵa oń gendik qasıetter – ákeniń qanymen ǵana emes, ananyń sútimen de darıtynyna kóz jetkize alamyz.
Osy arada bir mysal keltire keteıin. Malaısary bı qol bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen Syrym babamyzǵa: «Áı, Syrym, seniń ákeń Dat qoı aýzynan shóp almaıtyn qoı torynyń ózi edi, seniń anań kúndiz kelgen jıyrma kisini, túnde kelgen jıyrma kisini attan túsirip qarsy alyp, qonaq qylyp attandyratyn qaıratty, ór, tekti adam edi. Sen kimge tartyp týǵansyń» degen eken. Sonda Syrym batyr: «Ýa, áýlıe bıim, kúndizgi jıyrma men túngi jıyrma adamdy qosqanda qyryq bolady, qyryqtyń biri qydyr degen, endeshe anam áýletke qut pen qydyr darytaıyn degen eken ǵoı» dep jaýap qaıtarypty. Mine, tarıhı tulǵalardyń osy únqatysýlarynda áleýmettik shyndyq pen basym gen yqpalynyń kórinisi jatqanyna kúmán keltire almaımyn. Qazirgi kezde tekti ata-anadan ómir esigin attap, el basqaryp júrgen tuǵyrly tulǵalar, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, mádenıet pen óner maıtalmandary az emes. Olarǵa mundaı qasıetter tek ata teginen ǵana emes, sonymen birge anasy jaǵynan da berilgenin búgingi genetıka ǵylymy tolyq anyqtap bere alady.
Osy arada taǵy bir mysal keltirýdiń reti kelip turǵandaı. Taıaýda «Egemen Qazaqstan» gazetinde belgili qalamger Tursyn Jurtbaıdyń qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov jóninde jazylǵan «Namys» degen maqalasy jarııalandy. Munda avtor halqymyzdyń birtýar ulynyń ata-anasy jónindegi perzenttik tolǵanysyn bylaısha túıindepti: «Boıyma bitken tulǵa, kúsh-qýat pen jigerli júrek, ákem Ońǵarbaıdyń bel kúshinen, al qan-tamyryma ystyq meıirim-qaıyrym syılaǵan, ata-babamnyń rýhyn janyma quıǵan, tirshiligime mán-maǵyna bergen azamattyq-jigittik sútin emizgen – anam. Sondyqtan da tánim – ákeme tán bolsa, janym – anamdiki. Iаǵnı, tán – ákeden, jan – anadan».
Men joǵaryda analyq aǵzanyń geninen boıyna kósemdik darytqan tarıhı tulǵa jóninde aıtqan bolsam, endi ata tekke baılanysty: Qajymuqan balýan, Qobylandy batyrdyń on ekinshi urpaǵy eken degen sózdi de estip qalǵanym bar. Árıne, bul ǵylymı-tarıhı turǵydan dáleldenbegen tujyrym ekeni de anyq. Solaı bola tursa da oń tektik jáne gendik belgiler ǵasyrlarǵa sozylǵan jyldar ishinde keıingi urpaqtyń boıynda qaıtadan boı kóteretini genetıka ǵylymynda tolyqtaı dáleldengen.
Genetık ǵalym, qart ustaz óz oı-pikirin osylaı túıdi. Meniń basqa sharýam joq, tek osy oı-pikirimdi «Egemenge» jetkizýińizdi suraımyn. Muny amanat dep qabyldańyz dedi ol. Álbette amanatqa qııanatqa jasaýǵa bolmaıdy. Sondyqtan da medısına ǵylymy aǵa býyny ókiliniń áńgimesin alda kele jatqan medısına qyzmetkerleri kúni qarsańynda útir-núktesin qısaıtpaı, gazetimizge joldaǵandy jón kórdik.
Temir Qusaıyn,
«Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe
