ÚKIMET “Egemen Qazaqstannyń” aptalyq qosymshasy

INDÝSTRIIаLANDYRÝ BESJYLDYǴY: AGROО́NERKÁSIP KEShENI – 2010-2014 Qazaqstan astyǵyn eksporttaýdy ulǵaıtý maqsatynda bir mezgilde 100 myń tonna astyq saqtaýdy qamtamasyz etetin elevator salý jobasy júzege asyrylýda. О́RKENDEÝ О́RISINDEGI О́RELI MINDETTER “Qorǵas” shekara mańy ynty­maqtastyǵynyń halyqara­lyq ortalyǵyn qurý baǵytyndaǵy óńir úshin asa paıdaly quny 383 mlrd. teńge bolatyn “Jetisý” ÁKK basshylyǵymen 2005-2018 jyldar aralyǵynda iske asyrýǵa tıisti qurylymǵa da el joǵary senim artyp otyr. Agroónerkásip kesheni – elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz ete­tin jáne respýblıkamyzdyń turǵyn­dary­nyń jartysyna jýyǵynyń turmys jaǵdaıyna tikeleı áseri bar ekonomı­ka­myzdyń asa mańyzdy salalarynyń biri­nen sanalady. Qazaqstan halqynyń 47 paıyzy aýyldyq jerlerde ómir súredi. Elimizdiń ekonomıkalyq belsendi turǵyndarynyń úshten biri agrarlyq salada eńbek etedi. Memleketimizdiń ishki jalpy óniminiń 5,3 paıyzy agrarlyq sek­tordyń úlesine tıesili. Endeshe, AО́K-ti damytý qoǵamymyzdaǵy áleýmet­tik-ekonomıkalyq ahýalǵa, memlekettiń azyq-túlik qaýipsizdigine, ekonomıka­myzdyń barlyq salasynyń jaǵdaıyna sheshýshi dárejede yqpal etedi. Sondyqtan da Memleket basshysy bul salany órkendetýge jan-jaqty kóńil bólip, únemi nazarda ustap keledi. О́tken jylǵy “Nur Otan” HDP-nyń HII sezinde sóılegen sózinde Elbasy bylaı dep atap kórsetti: “Bizge búkil álemde azyq-túlik taýarlaryna degen suranys­tyń ósýin jáne baǵalarynyń artýyn eskere otyryp, agrarlyq sektordy teh­no­logııalyq qaıta jaraqtandyrýǵa jáne keń aýqymdy jańǵyrtýǵa qaıta baǵdar­laný qajet. Bul úshin bizde barlyq jaǵ­daı­lar bar. О́tken birneshe jyl qýatty agrarlyq-ındýstrııalyq baza­­ny qurýǵa arnaldy. Aýyl tizer­leýden aıaǵynan tik turdy, jańa tehnıkamen jáne teh­nologııalarmen qaı­ta jaraq­tandy. Sol arqyly Qazaq­stan alǵash ret azyq-túlik astyǵyn iri eksport­taýshyǵa aınaldy, al undy eksport­taý jóninen biz birin­shi orynǵa shyqtyq.” Iá, 1999 jyldan beri ekonomı­ka­myz­dyń agrarlyq salasy turaqty damý úrdisine tústi. Sońǵy bes jyl ishinde aýyl sharýashylyǵy sala­syn­da ónim óndirý kóleminiń ósimi orta eseppen jyl saıyn 4 paıyzdy qurap otyr. Tipti álemdik qarjy-ekonomıka­lyq daǵdarys­tyń keri áseri kóp bolǵan bıylǵy jyl­dyń ózinde, elimizdiń aýylsharýashy­lyq salasy turaqty damý úrdisinen jańylǵan joq. 2009 jyly aýyl sharýashylyǵy óndirgen jalpy ónim kólemi 1 trln. teńgeden asyp, 1386,9 mlrd. teńgege jetti. Onyń ishinde eginshilik salasynda ónim kólemi 829,3 mlrd. teńge, mal sharýashylyǵynda 557,6 mlrd. teńgeni qurap, naqty kólem ındek­si tıisinshe 113,2 jáne 102,6 paıyzǵa teń boldy.  2009 jyldyń qorytyndysynda aýyl sharýashylyǵynyń jalpy óniminiń kólemi 1,6 trln. teńgeden asty. Jyldan-jylǵa tamaq ónimderin óndirý kólemi de artyp keledi. Atap aıtqanda, 2009 jyldyń on aıy ishinde burynǵy jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda un shyǵarý 3 paıyzǵa, ósimdik maıy – 12,7, margarın – 12,8, tátti qaımaq – 6,8, shyryn – 4,3, kondıterlik taǵamdar – 8,7, shokoladtar shyǵarý 17,0 paıyzǵa artqan. Jalpy 2009 jyly sýsyndardy qosa alǵanda tamaq ónimderin óndirý kólemi 783,1 mlrd. teńge boldy. 2008 jyly bul kórset­kish 734,1 mlrd. teńge mólsherinde bolǵan. Egemen elimizde astyq óndirý kólemi ótken jyly buryn-sońdy bolmaǵan mejege jetti. Býnkerlik salmaq boıyn­sha 2009 jyly elimizdiń dıqandary 23 mln. tonnadan astam dán jınady. Jalpy ótken jyly eginshilik salasynda barlyq daqyldar boıynsha da jaqsy ónim jınaldy. Negizgi aýylsharýashylyq daqyldary boıynsha 2008 jáne 2009 jyldary jınalǵan jalpy ónim kólemin tómendegi kesteden kórýge bolady. Maıly daqyldar boıynsha ónim óndirý kólemi de rekordtyq kórsetkish 700 myń  tonnaǵa jetti. Osynyń arqa­syn­da elimizde alǵash ret turǵyndardyń ósimdik maıyna degen suranysy tolyq qanaǵattandyryldy. 2008 jylmen salystyrǵanda kúrish, kartop jáne júzim ónimderin jınaý 20-25 paıyzǵa artty. Mal sharýashylyǵy salasynda da joǵary damý qarqyny saqtalyp otyr. Máselen, 2009 jyly elimizdegi iri qara mal sany 138,2 myń basqa nemese 2,1 paıyz­ǵa artyp, 6635,4 myńǵa jetti. Jyl­qy 5,2 paıyzǵa artyp, 1544,1 myń­ǵa, túıe 5,0 paıyzǵa ósip, 161,9 myńǵa, qoı men eshki 3,2 paıyzǵa ósip, 19253,5 myńǵa jetti. Elimiz boıynsha qustyń jalpy sany búgingi kúni 35111,9 myńdy qurap otyr. Osyǵan sáıkes mal ónimde­rin óndirý kólemi de ulǵaıdy. Sóz joq, mundaı joǵary jetistikter el egemendikke qol jetkizgen jyldar ishindegi Memleket basshysynyń maqsat­ty da júıeli júrgizip kele jatqan agrar­lyq saıasatynyń jemisi ekendigi daýsyz. Aýyl turǵyndary memleket tarapynan kórsetiletin kómektiń jyldan-jylǵa artyp kele jatqanyn jaqsy sezinýde. Tipti, álemdik qarjy daǵdarysynyń qıyndyqtary elimizdiń qarjy jáne ekonomıkalyq júıesin  qatty qursaý­laǵan ótken jyldyń ózinde agroóner­kásip kesheni memleket tarapynan buryn-sońdy bolmaǵan qarjylyq kómek aldy. Bólingen sýbsıdııa kólemi burynǵy jylmen salys­tyrǵanda 2009 jyly 4 paıyzǵa artty. Ulttyq qordan alǵan qarjy esebi­nen aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshi­lerine “QazAgro” ulttyq holdıngi arqyly kók­tem­gi egis jáne kúzgi oraq jumystaryn ót­kizý­ge 83 mlrd. teńge nesıe resýrstary bólin­di. Mundaı qarjylyq kómekti aýyl sharýashylyǵy buryn alyp kórgen joq. Ony tómendegi ekinshi kesteden kórýge bolady. Solaı bola tursa da elimizdiń ishki rynogy áli kúnge deıin keıbir jemis-jıdek, erte pisetin kókónis túrlerinen, sonymen birge qant qyzylshasy men  qus etinen tapshylyq tabyn erekshe sezinip otyr. Áli kúnge deıin elimiz tereń óńdel­gen azyq-túlik túrleri , atap aıtqanda, et jáne sút ónimderi, konservilengen kókónis túrleri boıynsha ımportqa táýeldilikten qutyla almaı keledi. Qalyptasqan mundaı jaǵdaıdyń basty sebebi, sala óndirisin ártaraptandyrý sharalarynyń baıaý júr­gizi­lýinde, eskirgen tehnologııalarmen jumys istep, ýaqyt talabyna ilese almaýynda bolyp otyr. Ekonomıkamyzdaǵy  ıntegrasııalyq úderisterdiń shapshań ósýi azyq-túlik ryno­gyndaǵy joǵary básekelestik ahýa­lyn týǵyzdy. Bul – ýaqyt talaby. Odan qalys qalý múmkin emes. Búgingi jahan­daný dáýiriniń buljymas qaǵıdasy boıyn­sha óskeleń ekonomıkanyń eshqaısysy da ıntegrasııalaný úderisinen syrt qalmaýy tıis. Al ıntegrasııalaný degenimiz, keń aýqymdaǵy básekelestik úrdisterine basta­maq. Endeshe, memlektemizdiń agrar­lyq saıasatyna shuǵyl túrde ınnova­sııalyq bastamalardy yntalandyrý, jappaı ozyq tehnologııalardy óndiriske engizý maq­satyn­daǵy ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet. Olaı bolmaıyn­sha, salany joǵary qarqynmen damytý jáne onyń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý haqynda sóz qozǵaýdyń ózi qıyn. Mine, naq osy strategııalyq mindet­terdi júzege asyrý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ótken jyly birqatar keshendi sharalardy is júzine asyrdy. Birinshiden, elimizdiń agroóner­kásip kesheniniń zańnamalyq bazasyn odan ári jetildirý sheńberinde naqty sharalar jasaldy. О́ndiris keshenderin qarqyndy damytý múmkindikterine keń jol ashý úshin jáne olardyń halyqaralyq talaptarǵa tolyq úndestigin qamtamasyz etý úshin birshama bazalyq zań aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Ekinshiden, Elbasynyń aýyl sharýashy­lyǵy salasyn jan-jaqty damytý jónin­degi tapsyrmalaryna baılanysty Úkimet qabyldaǵan 2009-2010 jyldary ekonomı­­kamyzdy jáne qarjy salasyn turaqtan­dyrý jónindegi úshjaqty birlesken is-qımyl josparyna sáıkes agroónerkásip keshenin damytýdyń ınvestısııalyq baǵyt­tary aıqyndaldy. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda elimizdiń agroónerkásip keshenin damytýdyń Memleket basshysy belgilegen strategııasyn saraptaý maqsa­tynda, agroóner­kásip kesheniniń másele­leri boıyn­sha arnaýly respýblıkalyq keńes ótkizilip, onda bul kókeıkesti salany 2010-2014 jyldary damy­týdyń naqty jospary talqylandy. Bul barys beıneli bolashaqqa serpindi qadam basqan elimizdi jedeldete ındýstrııalandyrýdyń 2010 jyly bastaý alǵan besjyldyq josparynyń quramdas basty baǵytta­rynyń birinen sanalady. Belgilengen osy strategııalyq jospar boıynsha alǵashqy kezekte jalpy kólemi 60 gektar bolatyn jylyjaılar júıesiniń qurylysyn salý josparlanyp otyr. Bul óz kezeginde jyl saıynǵy kókónis tap­shy­lyǵyn 24 paıyzǵa tómendetpek. Kelesi joba syıymdylyǵy 75 myń tonna bola­tyn kókónis saqtaý qoımalary júıesin salý jáne jetildirý bolyp tabylady. Birqalypty ońtaıly jylý rejimin ustap turatyn, avtomattandy­rylǵan jeldetkish júıesi jumys isteıtin ozyq tehnolo­gııa­lar qoldanylatyn bul qoımalar júıesi saqta­latyn ónimniń shyǵynyn 40 paıyz­dan 4 paıyzǵa deıin qysqartýǵa múmkindik bere­di. Tamshy­latyp sýarý tehnologııasyn qol­daný arqyly kókónis ónimderin ósirý tási­lin ulǵaıtý sý únemdeýge qolaıly jaǵ­daı tý­ǵyzýmen qatar, ashyq alańdaǵy to­py­raqta ósiriletin kókónis túrleriniń shy­­ǵym­­dylyǵyn 50-70 paıyzǵa deıin arttyrady. Elimizdiń óńirlerinde taýarly-sút fermalary júıesi keńeıtiledi. Bul óz kezeginde jylyna 73 myń tonnaǵa deıin sapaly sút óndirip, ishki rynoktyń bul ónim túrine degen suranysyn qanaǵat­tandyrýdy qazirgi 55 paıyzdan 70 paıyzǵa deıin kóterip, ımportqa táýeldilikti 15 paıyzǵa qysqartady. Osyǵan baılanysty elimizdegi asyl tuqymdy saýyn sıyr­lardyń sanyn qazirgi 37 myńnan 72 myń basqa deıin kóbeıtý kózdelinip otyr. Zaman talabyna tolyq jaýap beretin mal bordaqylaý alańdaryn keńeıtý nátı­jesinde ekologııalyq taza et ónimderin arttyrýǵa qol jetkiziledi. Osy jospar negizinde jylyna 11 myń tonna joǵary standartty et óndirilip, bul ónimdi eksportqa shyǵarýǵa jaǵdaı jasalady. Joǵary tehnologııaly avtomattan­dyrylǵan et kombınattarynyń júıesi keńeıtiledi. Halyqaralyq standarttrǵa saı mal soıý orynda­ry jasaqtalyp, et ónimderiniń sapasy men qaýipsizdigi arttyryl­maq. Osynyń nátıjesinde elimiz bolashaqta keń kólemde et eksport­taýshylardyń birine aınalady. Sonymen birge, et shyǵarýǵa ba­ǵyttalǵan qus fabrı­kalary júıe­sin qaıta jaraqtandyrý jáne ulǵaıtý maqsatynda keshendi jumystar qolǵa alynady. Bul fabrıkalar tolyq avtomattandyrylǵan  kompıýterlik júıemen jumys isteıtin bolady. Osy josparǵa sáıkes elimizde jyl saıyn 30 myń tonna qus eti óndirilip, otandyq rynoktyń ımporttyq qus etine degen táýeldiligin 20 paızǵa deıin qysqartýǵa qol jetkizilmek. Elimizdiń batys óńirleriniń ónerká­siptik qýatyn jáne kásibı bilikti kadrla­rynyń moldyǵyn eskere kelip, Semeı qa­lasynda “Belarýs” traktoryn qurastyrý jónindegi joba júzege asyrylmaq. Rýhyna máńgilik bas ıetin qasıetti ata-babamyz­dyń urpaǵyna muraǵa qaldyrǵan ulan-ǵaıyr jomart dalasynyń arqasynda egemen elimiz búgingi tańda álemdegi astyq eksporttaýshy memleketterdiń birine aınal­dy. Qazirgi kúni ótken jyldardan qalǵan astyqty (3,6 mln. tonna) qosa eseptegende, elimizdiń qut qambasynda 24,2 mln. tonna altyn astyq saqtaýly. Ishki qajetimizdi tolyq qanaǵattandyrǵan kúnde 14,0 mln. tonna astyq eksporttaýy­myzǵa tolyq múmkindigimiz bar. Bolashaqta eks­portqa shyǵarylatyn qazaqstandyq sapaly astyq elimizdiń ekonomıkasynyń áleýetin arttyratyn, agroónerkásip ke­sheni­niń serpindi damýyn qamtamasyz etetin qýatty faktorlardyń biregeıine aınalmaq. Alaıda, elimizdiń jaǵrapııalyq jaǵynan ornalasý tuıyqtyǵy, iri teńiz porttarynan qashyqta qonys tebýi bul eksporttyq qýatymyzdyń joǵary deńgeı­de tıimdi jumys istep ketýine múmkindik bermeı otyr. Qazir elimizdiń astyq ón­dirý­shileri ónimderin saqtaý men ótkizýde kúrdeli qıyndyqtarǵa tap bolyp otyr­ǵandyǵy jasyryn emes. Mine, osy prob­lemalardy sheshý maqsatynda elimizdiń agroónerkásip keshenin 2010-2014 jyldar aralyǵynda damytýdyń strategııalyq josparynda keshendi sharalar qarastyryl­ǵan. Qazaqstan astyǵyn eksporttaýdy ulǵaıtý maqsatynda bir mezgilde 100 myń tonna astyq saqtaýdy qamtamasyz etetin elevator salý jobasy júzege asyrylýda. Bul nysan Ortalyq Azııa jáne Taıaý Shyǵys elderine keminde 1,5 mln. tonna astyq eksporttaýǵa múmkindik bermek. Sol sııaqty astyqty tereń óńdeý máseleleri boıynsha da birqatar keshendi sharalar belgilengen. Astyq eksportynda serpindi strategııalyq maqsattardy júzege asyrý úshin mynandaı júıeli sharalar iske asyrylmaq: 1. Ońtústik jáne batys baǵyttarda astyq jáne un eksporttaýǵa tyń serpin berý úshin Mańǵystaý oblysynyń Beıneý stansasynda qýatty dıirmeni bar elevator kesheni salynady. 2. Qazaqstan jáne Qytaı shekara­synyń Dostyq-Alashanqaı ótkizgishinde astyq termınalynyń qurylysy bastal­maq. 3. Irannyń Ámirabad portyndaǵy astyq termınalynyń qurylysy aıaq­talady. 4. Iran jáne Parsy shyǵanaǵy ja­ǵalaýyndaǵy elderge  Qazaqstan astyǵyn eksporttaý múmkindigin keńeıtýdiń ke­shendi sharalarynyń biri Jańaózen-Gor­gan baǵytyndaǵy temir jol tora­bynyń qurylysyn bastaý bolyp tabylady. Elimizdiń agrarlyq salasyn túbegeıli damytýdyń jańa satysyna kóterý máse­lesinde ınnovasııalyq sharalardyń mańy­zy asa zor. Al bul salada ınnovasııalyq betburystardy naqty óndiriske engizý jumysynda agrarlyq ǵylym júıesin qaıta qurý qajet. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bul baǵytta da birqatar tıimdilikke qol jetkizip otyr. Búginde agrarlyq ǵylym salasynda mynandaı ortalyqtar jumys isteı bastady: - kommersııalandyrý jáne tehnolo­gııalardy transfertteý ortalyǵy. Bul ortalyq qazirdiń ózinde seleksııa, mal dárigerlik, tamshylatyp sýarý salala­ryndaǵy álemdik ǵylym jetistikterin elimizdiń jaǵdaıyna  beıimdeý jónindegi naqty jobalardy júzege asyra bastady; - keń kólemdegi seleksııalyq jáne elimizge ákelingen joǵary ónimdi asyl mal tuqymdarynyń ósimtaldyǵyn qamtamasyz etetin ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyǵy; - agrarlyq salaǵa bilikti mamandar daıarlaıtyn óńirlik ortalyqtar. Agrarlyq ǵylym elimizdegi eginshilik salasyn damytýdyń aldaǵy ýaqyttaǵy eki baǵytyn kún tártibine qoıyp otyr. Bul birinshiden, eginshilik júıesin ártarap­tandyrý jáne ǵylymı-zertteýlerge súıe­ne otyryp, egis alqabynyń qurylymyn ózgertý. Qazirgi kezde eginshilik salasyn birjaqty damytý úrdisi beleń alǵan. Atap aıtqanda, qazir elimizdiń egis alqapta­rynda negizinen bir túrli daqyldardy sebý tásili oryn alǵan. Máselen, elimizdiń soltústik óńirlerinde biryńǵaı bıdaı daqyly ósirilse, ońtústik óńirlerinde maqta men kúrish ósirýge basymdyq beriledi. Qalyptasqan osy jaǵdaı bir jaǵynan ónim ótkizýge kedergi keltirse, ekinshi jaǵynan tuqym sebý aınalymy­nyń erejelerin buzyp, egis alqabynyń qunarlylyǵyn tómendetedi. Ekinshi, keleli mindet – keń kólem­degi hımııalandyrý jáne ylǵal resýrs­taryn molynan saqtaýdyń óskeleń ınnovasııa­lyq óndirisin barlyq óńir­lerde jappaı óndiriske engizý. Qazirgi kezde egis alqap­ta­ryna mıneral­dy tyńaı­tqyshtardyń qajetti mól­sheriniń 10 paıyzy ǵana sińiriledi. Aldyńǵy qatarly sharýashylyq­tardyń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, elimizdiń soltústik óńirlerindegi egis alqaptarynyń ónimdi­ligin ár gektarǵa tek hımııalandyrý tásilderi arqyly ǵana 10-12 sentnerden 15-17 sentnerge deıin kóterýge bolady. Elimizdiń mal sharýashylyǵy sala­syn qarqyndy damytý úshin taıaý jyldardyń ishinde basty-basty úsh keleli mindetti júzege asyrý qajet. Birinshiden, mal basynyń genetıkalyq áleýetin arttyrý kerek. Qazirgi tańda bizdegi joǵary ónimdi mal tuqymynyń úles salmaǵy damyǵan eldermen salys­tyrǵanda, 10 ese tómen. Ekinshi­den, damyǵan óndiristik ınfraqu­ry­lymdary bar qazirgi zamanǵy joǵary taýarly keshender salý arqyly mal sharýashy­lyǵyn ónerkásiptik negizge aýystyrý jáne óndiris oryndaryn irilendirý. Al ázirge bizdegi mal basynyń 85 paıyzy jekemenshik shaǵyn sharýa­shylyqtarǵa toptastyrylǵan. Mundaı usaq sharýa qojalyqtarynda óndiris tehnologııasy joq, ónim sapasy tómen. Úshinshiden, qýatty jemazyq bazasyn jasaý qajet. Bul rette birinshi kezekte qospajem ónerkásibin barynsha jedel damytý mindeti tur. Aýyl sharýashylyǵy  ónimderin qaıta óńdeý salasynda da strategııalyq jospar­ǵa engizilgen keshendi sharalar barshylyq. Bul rette salany tehnıka­lyq jáne tehnologııalyq jaǵynan qaıta jaraqtan­dyrýǵa, halyqaralyq sapa standarttaryn keńinen óndiriske engizýge barynsha basymdyq berilýge tıis. Barys jyly­nan bastap, biz úsh memleket negizinde qurylǵan Kedendik odaq quramynda ómir súre bastadyq. Bul degenimiz tutyný ryno­gynda ortaq alyp rynok qalypta­sady degen sóz. Son­dyqtan aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý salasyn shuǵyl damý satysyna qoımasaq, otandyq qaıta óńdeýshilerdiń básekelestik sahnasynda shetke shyǵyp qalý qaýpi bar. Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde turalap qalǵan ekonomıkamyzdy tórt aıaǵyna tik qoıyp, álemdik ıntegrasııa­lyq damý deńgeıine kótergen tuńǵysh Prezı­dentimiz Nursultan Nazarbaevtyń saýatty ekonomıkalyq saıasatynyń nátıjesinde elimiz ótken jyldardaǵy jahan­dyq qarjy-ekonomıkalyq daǵ­dary­synda da syr bermedi. Kári qur­lyqtyń ǵasyrlar boıy damyǵan aldyń­ǵy qatarly ekono­mıkalary resessııaǵa ushyrap, iri qarjy ortalyqtary bankrot bolyp jatqanda Elbasy balamasyz bastamalarymen el ekonomı­kasyn da,  egemen eldiń endi qalyp­tas­qan qarjylyq júıesin de daǵdarys daýyldarynan senimmen alyp shyqty. Memleket basshysy kún tártibine tek daǵdarystan shyǵyp qana qoımaı, aldaǵy kezeńde ekonomıka­myzdy bar­lyq daǵdarystarǵa tótep bere alatyn, ıntegra­sııalyq bıik baspaldaq­tarda básekeles­tikke barynsha qabiletti etip qaıta qurý mindetin qoıdy. “Daǵdarys ekonomıkany ártaraptan­dyrýǵa balama­nyń joq ekenin naqty kórsetip berdi. 2010 jyldyń birinshi qańtarynan bastap “Qazaqstan – 2030” Strategııa­synyń aıasynda biz ındýs­trııalyq-ınno­vasııa­lyq jedel damý besjyldyǵyn bastaı­myz”, dep atap kórsetti Elbasy. Elimiz­diń agroóner­kásip keshenin damy­tý­dyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan bul baǵ­darlamasy elimizde bastaý alǵan ındýs­trııalyq-ınnovasııa­lyq besjyldyq jospardyń quramdas bóligi bolyp tabylady. Agroónerkásip kesheniniń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan damý baǵdarlama­synda belgilengen keshendi sharalardy is júzine asyrý agrarlyq salany ártarap­tandyrý úrdisin qorytyndylap, agroónerkásip keshenin damytýdyń jańa sapalyq deńgeıine shyǵarýǵa múmkindik beredi. Onyń búgingi jappaı jahandaný dáýirindegi básekelestikke qabiletin shyńdap, elimizdiń azyq-túlik qaýip­siz­digin  qamtamasyz etedi. Ishki azyq-túlik rynogyndaǵy turaqtylyqty nyǵaıtyp, elimizdiń eksporttyq áleýetin arttyrady. Jylqybaı JAǴYPARULY. О́RKENDEÝ О́RISINDEGI О́RELI MINDETTER Elimizde ekonomıkany jańasha damý jolyna túsirý baǵytyndaǵy mindetterdi  Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń “Daǵ­darys arqyly jańarý men damýǵa” atty Jol­daýynda aıryqsha kórsetilgeni belgili. Joldaýda “Búgingi prob­lemalar jáne bizdiń olardy qalaı sheship jatqanymyz – kemeldik­tiń jáne bizdiń qoǵamy­myz ben memle­ketimizdiń turaqty­ly­ǵynyń synaǵy. Biz bul synaqty tapsyra­myz dep oılaımyn. Bizge óz da­mýy­myzdyń jańa kezeńine kirýge jáne bizdiń jetistikterimizdi ese­leý­ge týra keledi. Muny da oryn­daıty­nymyzǵa senimdimin. Belgi­len­gen maqsattarǵa qol jetkizý úshin bizdiń halqymyzdyń toptas­qan­dyǵy qajet”, dep alda turǵan mindet­terdiń ómirsheńdigine mán berilgen edi. Jetisý óńirinde osy maqsatta mol múmkindikter men asa mańyzdy óndiristik jobalar qolǵa alynsa, eko­nomıkanyń barlyq salasynda osy baǵyttaǵy jumystar ret-reti­men ıgerilip, aýqymdy jumys atqa­ryldy deýge bolady. Daǵdarys­tyń jaǵymsyz áserine qaramastan, eli­miz shıkizattyq baǵyttan birtin­­dep arylyp, ónerkásiptiń negizgi sala­larynda damý baǵytyndaǵy baǵdar­ly ister nátıje berýde. Indýs­­trııalyq-ınnovasııalyq damý jó­nindegi 2010-2014 jyldarǵa ar­nal­ǵan memlekettik baǵdarlama boıyn­sha onyń júıeli kartasy ja­salsa, oǵan jalpy quny 13 trln. teńge bolatyn 132 joba engizilgeni belgili. Mine, osy ómirsheń baǵyt­ta­ǵy ındýs­trııalandyrý kartasyna Almaty oblysynan 10 oblystyq jáne 4 óńiraralyq joba engizilgen bolatyn. Qandaı jumystyń bolmasyn tııanaǵyn keltirý oǵan daıyndyq pen utymdy uıymdastyrýǵa baıla­nysty. Demek, óńirde qajetti qu­rylymdarmen baılanys jaqsaryp, oblys ákiminiń tóraǵalyǵymen quramynda “Jetisý” áleýmettik kásipkerlik korporasııasy, “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasy jáne “Atameken” odaǵy” ulttyq ekonomıkalyq palatasy fılıaldarynyń ókilderi, energe­tıkter jáne turǵyn úı-kommýnal­dyq sharýashylyq jáne basqa da qurylymdar engizilgen úılestirý keńesi ótken merzimde ındýstrııa­lan­dyrý kartasyna engen ınvestı­sııalyq jobalardy jan-jaqty qarap, joldama bergen edi. Qazirgi kezde atalǵan jobalardy oryndaý baǵytynda ınvestor tartý máselesi oń sheshimin taýyp, jumys kúshin jumyldyrýdyń tııanaǵy qatar keltirilýde. Qolǵa alynǵan jáne bastalatyn jobalardyń elimiz úshin mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. Sonyń biri – elimizdegi ındýstrııa­landyrý baǵytyndaǵy quny 3 trln. teńge bolatyn “Jańa Ile” týrıstik ortalyǵy­nyń qurylysy. Týrıstik qyzmet kórsetetin atal­ǵan jobanyń oryndalýy 2009-2020 jyldar aralyǵyna belgilen­se, “Eight Wonder international limited” kompanııasyna júktelgen mindet aýqymdy. Al, budan keıingi “Qorǵas” shekara mańy ynty­maqtastyǵynyń halyqara­lyq ortalyǵyn qurý baǵytyndaǵy óńir úshin asa paıdaly quny 383 mlrd. teńge bolatyn “Jetisý” ÁKK basshylyǵymen 2005-2018 jyldar aralyǵynda iske asyrýǵa tıisti qurylymǵa da el joǵary senim artyp otyr. Búgingi kúni Panfı­lov aýdanyndaǵy qolǵa alynǵan atalǵan joba boıynsha qurylys-montaj jumystary bastalyp, oǵan myńdaǵan adamdy eńbekke tartý kózdelgeni de ıgilikti bas­tama. Mundaı kúrdeli nysandar­dyń qataryna qýattyly­ǵy 2640 MVt-tyq Balqash jylý energe­tıkalyq stansa qurylysy­nyń jobalyq-smetalyq qujatta­ry jasalyp, ony 2008-2016 jyldar aralyǵynda iske asyra­tyn “Samuryq-Energo” aksıo­ner­lik qoǵamy 390 jumys ornyn ashý arqyly onyń mańyzdyly­ǵyna mán berilýde. Osylaısha, jylý elektr stansasynyń mańyz­dy­lyǵy “Soltústik – Ońtústik” elektr energııasy tranzıtiniń or­tasynda ornalasqandyqtan jumys istep turǵan elektr jelileriniń múm­kindigin arttyrýmen birge tarıf turaqtylyǵyn saqtap, ońtústik óńirdi qýat kózimen qamtamasyz etýdegi senimdilikti arttyrady dep boljanýda. Búginde qurylys jumystaryn júrgizý úshin jalpy aýdany 6566 gektar jer telimi bólinse, Almaty ob­lysynan – 5292, Jambyl obly­synan 1247 gektar jer bólinip, barlyq jumys 2010 jyly qaýyrt júrgizilmek. Munda qurylysty júrgizýge baılanysty uıymdas­tyrý jumystary etek alsa, ol bastalǵanda qosymsha 600 adamnan astam jumys kúshi qamtylmaqshy. “Samuryq-Energo” aksıoner­lik qoǵamy qolǵa alǵan taǵy bir ıgilikti is halyqtyń qýat kózine degen suranysyn qanaǵattandy­rýdy maqsat etken 300 MVt. elektr qýatyn óndirýge baǵyttal­ǵan Moınaq sý elektr stansa­synyń  qurylysy. Memleket bas­shysynyń ózi onyń mańyzdyly­ǵyna erekshe mán berse, quny 54 mlrd. teńgeden astam qarjy qa­rastyrylǵan ǵasyr qurylysynyń alǵashqy bóligi 2011 jyly paıda­lanýǵa berilmekshi. Ekonomıkany turaqtandyrý baǵytyndaǵy tıimdi jobalar qatarynda Kólik jáne kommýnı­kasııalar mınıstrligi qolǵa alǵan “Jetigen-Qorǵas” temir jol tar­ma­ǵynyń uzyndyǵy 293,2 shaqy­rymdy quraıdy. Júzege asyrylý­ǵa tıisti atalǵan qurylys aldaǵy 3 jylǵa eseptelgen. Nysan qury­lysyna 165 mlrd. teńge qaras­tyrylsa, ol tolyq aıaqtal­ǵan­da 2000-ǵa jýyq jumys orny ashy­lady dep kútilýde. Atalǵan mı­nıs­trliktiń bastamasymen budan eki jyl buryn bastalyp, 2012 jy­ly paıdalanýǵa beriletin “Batys Eýropa – Batys Qytaı” halyqaralyq kólik dálizin qaıta qurý bolyp tabylady. Qurylysqa 144 mlrd. teńgeden astam qarjy qarastyrylsa, onyń 337 shaqy­rymy óńir arqyly ótetin kólik tasymalyna óz yqpalyn tıgizetini anyq. Munda da óńir ekonomıka­syn damytý maqsaty qarastyryl­ǵan. Máselen, jobany júzege asyrý arqyly qosymsha 1500 adam eńbekke tartylyp, áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa múmkindik týdyrmaq. Búginde bul máseleler óńir jurt­shylyǵynyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzýmen birge, olardyń ındýs­trııalandyrý kartasyna engizilýi atalǵan ınnovasııalyq baǵdarlama­lardyń mańyzdylyǵyn arttyra túsýde. Indýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý jónindegi jańa baǵyt ákimdikter aldyna naqty mindetter júkteýmen birge, osy baǵyttaǵy aldaǵy onjyldyq baǵdarlamanyń quramdas bóligi – ekonomıkany shıkizattyq baǵyttan qaıta óńdeýge kóshirý arqyly onyń áleýetin kóterýmen ólshenýde. Osy oraıda óńirdegi ónim óndirýge baǵyttalǵan jobalardyń mańyzdylyǵyna jet­kilikti mán berilgeni ańǵary­lady. Kerbulaq aýdany  Saryózek ken­tindegi quny 16 mlrd. teńge, qýat­tylyǵy 1 mln. tonnalyq sement zaýytynyń qurylysy da mańyzdy­lyǵymen erekshelenedi. “Jańalyq Stroıservıs” jaýap­kershiligi shek­teýli seriktestigi atalǵan nysan­dy 2009-2011 jylda­ry júzege asyryp, aımaqtaǵy 300 adamǵa jańa jumys ornyn ashý arqyly alǵa qoıylǵan mindetterdi sheshýimen qundy. Al, Qarasaı aýdany Aqseńgir kentine ornalas­qan “RG Brands” aksıoner­lik qoǵamynyń sýsyndar men snek­ter shyǵaratyn keshen quryly­syna 14 mlrd. teńgeden astam qarjy jumsalyp, búginde kásiporynda 800 adam eńbek etýde. Onyń qýatty­lyǵy jylyna 550 mln. lıtr “Pepsi”, 380 myń lıtr shyryn, 8750 tonna maı men 1440 tonna snekter óndirýimen erekshelenýde. Qazirdiń ózinde Eltaı selolyq okrýgine qarasty jáne taǵy basqa eldi mekenderdegi jumyssyz otyrǵan turǵyndar kásiporynǵa jumysqa ornalasyp, qarjy daǵdarysynyń salqynyn sezinbeı otyr desek, artyq aıtqandyq emes. Agroónerkásip keshenindegi taýar óndirýshiler 2009 jyldy nátıjeli aıaqtap, negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 6800 mln. teńgege jetkenin aıtýǵa bola­dy. Nátıjesinde atalǵan saladaǵy qarjylandyrý men ony tıimdi paıdalaný arqyly aǵymdaǵy jyly óndirilgen ónim 215,8 mlrd. teńgege jetip, edáýir ósken. Al, jalpy ın­tensıvtik ylǵal saqtaýshy tehno­logııalar men tamshylata sýa­rý tási­limen ónim kólemi de edáýir ósken. “QazAgro” ulttyq holdıngi aksıo­nerlik qoǵamynyń qaty­sýymen ınvestısııalyq baǵyttaǵy jobalar­dy júzege asyrý arqyly 2 qus fabrıkasy, 2 balyq óńdeıtin zaýyt, taýarly-sút fermalary jáne syıymdylyǵy 7000 tonnalyq jemis-kókónis qoımasy salynyp, búginde óndirilgen ónimdi uqsatý máselesi tolyǵymen sheshilip, Almaty qalasy mańyndaǵy azyq-túlik beldeýiniń sheshilýi naqtyly­ǵymen dáleldenýde. Elimizdiń ındýs­trııa­landyrý kartasyna engen, agroónerkásiptik keshendi damytýǵa qatysty basqa da jobalarǵa jol ashylyp, Balqash aýdanyndaǵy Aqdala aýylynyń janynan 5000 iri qarany bor­daqylaýǵa ar­nalǵan “О́tes­BıoAzııa” jaýapker­shiligi shekteýli serik­testiginiń teh­nıkalyq-ekonomı­kalyq negizdemesi jasalǵan. Joba tolyq júzege asqanda,  aıyna  90-100 tonna sıyr etin óndirýge múmkindik týady jáne oblys ortalyǵynan shalǵaı aımaqtaǵy turǵyndar esebinen 118 adam eki qolǵa bir jumys tabatyny da jaqsy ister qatarynda. Qýat kózine degen suranys árdaıym ósetini anyq. Ol úshin únemi damý jáne halyqtyń surany­syn qanaǵattandyrý máselesine degen kózqaras jańa qyrynan kórinýi tıis. Osy oraıda “KEGOC”  jáne “Samuryq-Energo” aksıoner­lik qoǵamy qolǵa alǵan júzege asy­rylýǵa tıisti energetıkalyq baǵyt­taǵy tórt joba boıynsha Qaratal jáne Shaja ózenderinde shaǵyn sý elektr stansalary, Qarasaı jáne Talǵar aýdandarynda 220 kılo­volt­­tyq transfor­matorlyq qosal­qy stansalar, Shý, Aqadyr temir jol stansalaryna deıingi elektr tasyma­lyn júzege asyratyn eki jeliniń qurylysy men Qazybek bı stansa­syn­daǵy, Taldyqorǵan qala­syndaǵy qosalqy stansalardy aýys­tyrý arqyly jelilerdi jetil­dirý máseleleri de búginde kókeı­kesti nysandar qatarynda. Joǵary­daǵy ekonomı­kaǵa eleýli yqpal ete­tin jobalar negizinde 1000 adamǵa jumys ornyn ashýǵa múm­kin­dik týady jáne olardy júzege asyrýǵa barlyǵy 62 mlrd. teńge qajet bolsa, paıda­lanýǵa berilý merzimi 2016 jylǵa deıingi aralyqqa belgilengen. Qarap otyrsaq, ınvestısııalyq qyzmette aıtarlyqtaı alǵa basý qadamyn kórýge bolady. Jyldan-jylǵa onyń kólemi de ósip, onyń múmkindiginiń tıisti dárejede kádege asyrylǵany baıqalady. Osy­laısha, oblystaǵy ındýstrııa­landyrýdyń óńiraralyq kartasyn­daǵy jalpy quny 52,4 mlrd. teńgeni quraıtyn taǵy da 18 joba  oryndalý ústinde. Ásirese, azyq-túlik qaýipsizdigine baılanysty jáne jergilikti qurylysqa qajetti materıaldardy shyǵaratyn óndiris oryndarynyń qatary molaıýda. Osy oraıda Jetisýdaǵy tabıǵı tastardy qaıta óńdeıtin, ınfý­zıondyq eritindilerge arnalǵan rettik júıeler shyǵaratyn, soıa maıyn, syra men alkogolsiz sý­syndar, ıilgish bolat profılder, sendvıch panelder óndiretin, dári-dármek shyǵaratyn zaýyt quryly­synyń, sonymen qatar birqatar energetıkalyq nysandar qaıta óńdeý jáne agroónerkásiptik keshen kásiporyndaryn salý jónindegi jobalardyń kezek kútip turǵanyn aıtsaq, Elbasynyń “Qazaqstan – 2030” Strategııalyq baǵdarlama­synyń óńir úshin mańyzdylyǵy ýaqyt ótken saıyn aıqyn ańǵary­lady. Jobalardy kezinde júzege asyrý óńirdegi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa jańa serpin berýmen birge, eksporttyq múmkin­dikti arttyryp, halyqtyń energe­tıkalyq táýelsizdigine qol jetkizý men ındýstrııalyq aımaq qurýǵa qatysty máseleniń oń sheshilýine birden-bir negiz qalap otyr. Demek, Jetisý jerindegi ınnovasııalyq baǵyt arqyly áleýmettik-ekonomı­kalyq damýǵa keńinen jol ashylyp, halyqtyń daǵdarys salqynyn sezinbeýine, kerisinshe, áleýmettik jaǵdaıdyń oń sheshilýine múmkindik týatynyn kóremiz. О́rkendeýge óńir jurtshylyǵynyń bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarýy negiz bolyp otyrǵanyn da aıtpaı ketý ábestik. Yntymaq, birlik, tatýlyq, tushymdy eńbek pen qajyrly qımyl ushtasqan jerde tabystyń taı qazany tasıtyny sózsiz. Ony oblys ómirinen kórip, kóz qýanady. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.