Demograftardyń boljamy boıynsha, jer betin mekendeıtin halyqtyń sany 2050 jylǵa taman 9 mıllıardqa jetetin bolsa, ahýaldyń kúrdelene túseri anyq. О́ıtkeni, búginde 7 mıllıardqa jýyq turǵyndardyń 1 mıllıardtan astamy toıa tamaq ishpeıtindikten ashqursaq júredi eken. Sondyqtan aldaǵy 30 jyldyń ishinde ónim óndirý kólemin keminde 1,5 esege deıin arttyrý mindeti tur.
Elimiz Keńester odaǵyndaǵy Reseıden keıingi dándi daqyldarmen qatar eń iri mal sharýashylyǵy órkendegen óńir bolǵan edi. Odaqtaǵy bıdaı egistikteriniń 30 paıyzy, qoı men eshkiniń 25 paıyzy jáne iri qaranyń 8 paıyzynan astamy qazaqtardyń úlesinde boldy. Qazaqstannyń agrarlyq sektorynyń 1990 jylǵy ishki jalpy ónimi 1983 jylǵy baǵamen eseptegende, 15 mlrd 386 mln somǵa teń bolǵan. Bul sol kezdegi IJО́-niń 38-40 paıyzyn qurady degen sóz. Elimizde 1990 jyly 24 mln 107,6 myń tonna dándi daqyldar bastyrylsa, onyń 14 mln 399 myń tonnasy bıdaı, 568 myń tonnasy qara bıdaı, 493 myń tonnasy júgeri, 590 myń tonnasy kúrish bolǵan eken. Osy jylǵy derekterdi saralasaq, iri qara mal sany 9 mln 729,4 myń bas, qoı men eshki 35 mln 586 myń bas, jylqy 1mln 627,1 myń bas, túıe 144,6 myń bas, al shoshqa 3 mln 208,9 bas bolyp túzilipti. Al jan basyna shaqqanda 93 keli et óndirip, ishki tutynýǵa adam basyna 71 keli et jelindi degen sóz bar. Munyń barlyǵyn ne úshin aıtyp otyrmyz? О́tkennen sabaq ala otyryp, aldaǵy jumysymyzdy baǵdarlap almaqqa taptyrmaıtyn mysaldar edi.
Endi az-kem salystyrýǵa keleıik. Sol toqsanynshy jyldary IJО́-niń 40 paıyzyn aýyl sharýashylyǵy óndirgen bolsa, búginderi elimizdiń jıyntyq ónimindegi agrarlyq sektordyń úlesi 4 paıyzǵa deıin quldyraǵan. Sondyqtan mańdaıy jarqyraǵan taý-ken, munaı-gaz salalarynyń aldynda aýyl jetimdik kórip, zar eńirep qalǵanyn bárimiz kórip otyrmyz, al halqymyzdyń 47 paıyzy aýyldyq jerde ómir súrip jatqanyn eskersek, jetimdik kórip kelgen kim ekenin op-ońaı uǵynýǵa bolady. Qaladaǵy da, daladaǵy da qazaq balasynyń tiregi de, qoregi de, demeýshisi de aýyl edi...
О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary ekonomıka ǵylymyna erekshe úles qosqan neoklassıkalyq sıntezdiń negizin qalaýshy Alfred Marshall «Jeke menshik óz kezinde mańyzdy bolǵan shyǵar, al budan bylaı sharýashylyqty bulaı júrgizýde eshbir róli joq» degen toqtamǵa kelgen eken. Bul sóz bizdiń dál qazirgi aýyl sharýashylyǵyn kooperatıvterge biriktirip, irilendirý saıasatyn júrgizip jatqanymyzdy dóp basyp aıtqandaı. Sonymen qatar, álemdik tájirıbede sharýashylyqtyń eń ozyq uıymdyq-quqyqtyq pishini kooperatıv dep paıymdalyp otyr, óıtkeni mundaǵy materıaldyq yntalandyrý júıesi eki ese kúshti. Birinshiden, kooperatıv múshesi mindetti túrde jumys istep mol jalaqy alýǵa tyrysyp baǵady, ekinshiden, kooperatıvtiń jyldyq nátıjeli áreketinen túsken tabystan óz úlesin alýǵa taǵy da múddeli bolady.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynyń 1- basymdyǵynyń tórtinshi mindettemesine nazar aýdarar bolsaq, onda «...bes jyl ishinde 500 myńnan astam jeke úı sharýashylyqtary men shaǵyn fermerlerdi kooperatıvterge tartýǵa múmkindik beretin jaǵdaı jasaý kerek» delingen. Árıne, bul ońaı jumys emes. Munyń ońaı emestigin óz tájirıbeme súıenip aıtaıyn. BUU sheńberinde júzege asqan ǵylymı baǵdarlamasy aıasynda 2009-2011 jyldary «Jahandyq aýa raıynyń ózgerýine beıimdelý úshin tabyndyq jylqy sharýashylyǵyna kóshý máselelerin zertteý» atty jobaǵa basshylyq etken edim. Zertteý nysany retinde alysqa uzamaı-aq Almaty qalasynyń irgesindegi Qarǵaly, Uıaly aýyldaryn tańdaǵan edik. Sol jerdegi jaıylym men shabyndyq ıesiniń kelisimin alyp, atalǵan eki aýyldyń jylqysyn biriktirip kooperatıv ashýdy oıladyq. Ár úı óz betinshe jylqysyn, sıyryn, qoıyn óriske tań ata bólek shyǵaryp, keshke bólek qaıtaratynyn kórip, jaǵamyzdy ustaǵan edik. O zamanda, bu zaman, jylqyny kúndiz baqqan qııanat qoı. Birneshe ret aýyl turǵyndaryn jınap úgit nasıhat jasadyq, bedeldi aqsaqaldardy ertip aparyp sóılettik, alaıda oń nátıjege qol jetkize almadyq. Degenmen de usaq sharýashylyqty biriktirmeı, aýyl sharýashylyǵynyń ekonomıkalyq tıimdiligine qol jetkizý Qazaqstannyń soltústik óńirlerinde múmkin emes ekeni ǵylymı dáleldengen aqıqat.
Jankeldi ShYMShYQOV,
Máskeý halyqaralyq Agrarlyq bilim akademııasynyń akademıgi
