«Jasyl» tehnologııa draıveri

Kórme sheńberinde ótken osyndaı sharalar sanatynda VIII Energetıka jónindegi halyqaralyq forýmdy jáne salalyq mınıstrlerdiń konferensııasyn ataýǵa bolady. Álemdik energetıkanyń biregeı mamandary bas qosqan osy halyqaralyq jıynda Qazaqstan iri jetistikke qol jetkizip, Astana EKSPO-2017 bazasynda Jasyl tehnologııalar men ınvestısııalardy damytý jónindegi ortalyq qurylatyn boldy. Ol Birikken Ulttar Uıymynyń tikeleı qoldaýymen ju­mys isteıdi. 
Bul ortalyqtyń jumysy men zertteýlerine Ortalyq Azııa elderi – Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan, sonymen bir­ge, Iran, Aýǵanstan, Mońǵolııa já­ne Ázerbaıjan tikeleı qatysady. Jasyl tehnologııalar men ınvestısııa­lar­dy damytý jónindegi ortalyq Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymymen (EYDU), Eýropalyq odaq­pen, Reseı, AQSh, Qytaı, Úndis­tan jáne Latyn Amerıkasy el­­de­ri­men tyǵyz baılanysta jumys is­­te­mek. Energetıka mınıstri Qanat Bo­­zym­baevtyń aıtýynsha, bul – álem­­ge áıgili Jańartylatyn energııa kózderi jónindegi halyqaralyq agent­tiktiń (IRENA) aımaqtyq balama­sy. Sonymen qatar, bul ortalyq ja­ńartylatyn energııa kózderimen (JEK) birge, «jasyl» tehnologııa má­de­nıetin de damytpaq.
Álemniń jetekshi energetıkteri bas qosqan osy bir jıynda tuńǵysh ret Eksperımentaldi termoıadrolyq reaktor jobasy jónindegi halyqaralyq uıym (ITER) men «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń ǵylymı ıadrolyq or­ta­ly­ǵy» RMK ózara yntymaqtastyq tý­raly kelisimge qol qoıdy. Osy ke­lisim sheńberinde ITER uıymy men elimizdiń ǵylymı ıadrolyq orta­lyǵy EKSPO-2017 kórmesi qar­sa­ńynda Kýrchatov qalasynda iske qo­syl­ǵan «Tokamak» termoıadrolyq qon­dy­r­ǵy­sy arqyly tájirıbelik zertteýler júrgizetin bolady. Iаǵnı, bizdiń elimizde alǵash ret sheteldik tapsyrys­tar boıynsha bolashaq termoıadrolyq óner­kásip úshin qajetti materıaldar sy­naqtan ótkiziledi. 
«Bizdiń oıymyzsha, bolashaqtyń ener­gııasy – bul basqarylatyn ter­moıadrolyq sıntez energııasy. ITER halyqaralyq uıymyna biz­ge zor múmkindik bergeni úshin shek­siz rızashylyǵymyzdy bildiremiz. En­di biz­­diń elimiz basqarylatyn ter­mo­ıad­­rolyq sıntez energııasyn ıgergen álemdegi birinshi ondyqtyń quramyna kir­di», deıdi «Ǵylymı ıadrolyq or­ta­lyq» RMK-niń bas dırektory Erlan Batyrbekov. Túıindeı aıtsaq, «To­ka­mak» termoıadrolyq qondyrǵysy el ekonomıkasyna qyrýar qarjy quıa bas­taıtyn bolady.
Osydan bes jyl buryn Elbasy Astanada ótetin EKSPO kórmesiniń bas­ty taqyryby – «Bolashaqtyń ener­gııasy» dep aıqyndap bergen bo­la­tyn. Sodan bergi ótken ýaqytta eli­miz­de bolashaqtyń energııasyn damy­tý maq­satynda orasan zor jumys at­qa­ryl­dy. Qazirdiń ózinde elimizde JEK salasynyń 50 kásiporny jumys istep tur. Olardyń qatarynda Eýropa Qaıta qu­rý jáne damý bankiniń qoldaýymen sa­lynǵan jambyl oblysyndaǵy «Býrnoe-Solar» atty kún elektr stan­sa­syn (KES) jáne Aqmola ob­ly­syn­da­ǵy qýattylyǵy 45 MVt bolatyn jel elektr stansasyn (JEK) erekshe atap aıtqan jón. 
Astana EKSPO-2017 kórmesi eli­mizde «jasyl» tehnologııany da­my­tý­dyń draıverine aınaldy. Búginge deı­in belgilengen baǵyttar boıyn­sha, 2020 jyldyń sońyna deıin eli­mizde 53 JEK nysanyn, onyń ishin­de 23 JES, 17 KES jáne 13 sý elek­tr stan­sasyn salyp, paıdalanýǵa be­rý josparlanyp otyr. Osyndaı ke­shen­di sharalardyń is júzine asyry­lýy Qazaqstanǵa jańartylǵan ener­gııa kózderin damytý máselesi boı­yn­sha álemniń jetekshi elderiniń qa­ta­­ryna qosylýǵa múmkindik beredi. Astana EKSPO-2017 kórmesi ju­mys isteı bastaǵan az ýaqyttan beri el ekonomıkasynyń bolashaǵyna qos­­qan tyń tehnologııalary men ozyq ınno­va­sııalarynyń bir parasy osyndaı. 
Jahandyq sharanyń barlyq je­tis­ti­gin túıindeýge áli qyrýar ýaqyt bar.

Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»