Máńgilik ómir joqshysy

Ajaldy jeńgen abyz

Túrk halyqtarynyń ǵasyr­lar qoı­naýynan súrleý tartqan sal­qar da shytyr­man taýarıhy ta­bıǵat pen tulǵany túı­is­tirgen túrli qubylystardy basy­nan keship, búgingi tolaǵaı belesine kó­terildi. Dáýirler men zamanalar, qo­ǵam­­dyq júıeler almasyp halyqtyń taǵ­­­dyry tyǵyryqqa tirelgen óliara ke­­­­zeń­derde alash jurtyna ámanda kósh­bas­­taýshy tulǵalary jol kórsetip otyrdy. Túrki jurtyn alyp báıterek desek, sol báıterektiń árbir ja­­pyraǵy búrshik atyp, árbir bu­­ta­ǵy qaýlap ósken saıyn di­ńi jýan­dap, qabyǵy qalyńdap, óze­­gine tús­ken saqına sany ar­ta berdi. To­lyq­sy­ǵan máýeli báı­terek lyqsyǵan dán-dá­ne­gin alysqa shashyp otyrdy. Mundaı ke­­zeńderde sanada silkinis týady, ju­rt ta­ny­my túleıdi, zamana tý­dyrǵan tol­ǵaq­­ty saýaldarǵa ke­meńger danalar jaý­ap berip, bul oqıǵalar halyqtyń ja­dy­na qat­­talyp, jan dúnıesine bederli iz qal­dy­rady.

Bul rette ajalmen aıqasyp, ólimdi óner­diń qudireti arqyly jeńýge bolady dep ónege qa­lyp­tastyryp, kıeli kúı men qas­ter­li jyrdyń teńdessiz qun­­dy­lyq ekenin jarııa etken Qorqyt ata túrk halyqtaryn izgilik pen máń­gilik ómir­ge shaqyratyn uly uran, rámiz-kod, ta­ǵy­lymdy mı­ras­qa aınaldy, onyń ardaqty aty alash jurtyna kisilik kilti bo­­lyp kel­di. Uly Dala ór­ke­nı­­etin Qorqyt ata ilgeri jyl­jyt­­ty, toptap tolyqtyrdy, ke­­me­rine jet­kize kemeldendirdi.

Dalanyń danagóı dara tul­ǵasy uly oıshyl, jyraý, sáý­egeı, abyz, áýlıe Qorqyt ata túr­­k halyqtarynyń keý­de­sine qu­­diretti uran bolyp uıalady, qa­­­ra tasty qaq jaryp kóktegen ja­syl je­lekti shynardaı qadym dáý­irden bú­gin­ge jalǵasqan saıaly tulǵa boldy. Ol – baǵzydan jet­­ken túpki senimdi se­rt etip, túrik bitiginde «myń jylǵa, tú­men kún­ge jetetin» ósıetin ór­nek­tegen To­ny­kók pen ıslam ór­­kenıetine táý etken Iаsaýı ara­lyǵyndaǵy rýhanı ke­ńis­tik­ti ulas­tyryp turǵan bir­tý­ar kemeńger. Ja­ǵy­ra­fııalyq tur­­ǵydan qarasaq altyn be­sik, baba meken Altaı, oǵyz-qyp­shaq­tyń ata­jurty Syr boıy, keı­ingi kenje to­pyraq Kavkaz ben Anadoly aımaǵyn óz esimi ar­qy­ly biriktirip turǵan tolaǵaı tul­ǵa. Onyń rýhanı kelbetinde táńir men ıslam, dala men qala áp­sanasy, oǵyz ben qypshaqtyń she­jire-dástúri túı­isip, jara­symdy úılesim tapqan. Ol keıde aqbas Altaıdan jer jánnaty Je­tisýǵa, Syrdarııa boıyna jóńkile kósh­ken, tákappar Kavkaz ben mıý­­aly Anadolyǵa jylystap jaıylǵan jaýynger túrkilerdiń jelmaıa minip jer betin shar­laǵan uly oıshyly ispetti kórinedi.

Máńgilik ómir úshin kúresý – bul adamzat balasynyń ejelgi aqyl-oıynan, tanymynan habar beretin alys zamannyń jań­ǵy­ryǵy. Qorqyt ata áıgili Gı­l­gamesh sııaqty ajalǵa qarsy ar­palysady, ómir sýyn izdep, aqyry ólimniń daýasyn izdep ta­bady. Ol daýa – máńgilik ómir jy­ry qobyzdyń kúıi. Osylaısha Tá­ńi­riniń ózine uqsatyp dara sıpat­ta jaratqan adamnyń asyl r­ý­hyn obyr ólimniń muqalta almaıtynyn áıgilep, jalǵan dúnıede uly ónerdiń máńgilik ekenin aıǵaqtaıdy. Qorqyttyń ólimge qarsy kúresý saryny – oǵyzdardyń baba jurty uly dalada aıtylatyn altyn ańyz. Kúl­li adamzat úshin máńgilik mán­di másele bolyp kele jatqan shek­siz ýaqyt, toqtaýsyz tirlik týraly tolǵanys Qorqyt atany qaı zamanda da kemeńger oı­shyl­dar­dyń qataryna qosady, izgilik pen ómir nuryn dáripteýshi re­tin­de ózekti ete túsedi. Bul týra­ly M.Áýezov «Dúnıejúzi fol­klorynda, eski mıftik, din­dik ertegi-ańyzdarynda osy Qorqyt ata sııaqty ómir úshin, ólimge qarsy alysqan birneshe uly beıneler bar... Sonyń biri grek mıfinde – Prometeı, osetın ańyzynda – Amran, úndi ańy­zynda – Sıddhartha bolsa, qa­zaq eskiliginde – Qorqyt bola­dy» dep jazady.

Sol sebepti órkenıetter men dáýi­r­ler­di toǵystyrǵan, uly da­lanyń bel ortasynda otyr­ǵan qazaq, qyrǵyz, bashqurt, qaraqalpaq, noǵaıda Qorqyt ata asa kóne tarıhı mánge ıe ejel­gi zaman ókili. Qorqyt ata qyr­ǵyzdarda áýlıe, táýip adam re­tinde beınelenedi. Qyrǵyzdyń keı­bir ańyzynda ol ajaldan qa­shyp dúnıeni kezýshi, endi bir ańy­zynda jelmaıasyna minip bú­ginge deıin jahandy aralap júr­gen qasıet ıesi. Qazaqtyń uǵym­yn­da ol – tek Táńirge tabynǵan bar­lyq baq­sy­lardyń atasy, piri. Qo­byz aspabyn al­ǵash jasaǵan us­ta, alǵash kúı shyǵarǵan mý­zy­­kant, alǵash ólimdi jeńgen qa­har­man, dú­nıeniń tórt buryshyn sha­rlap jan men tánniń, rýh pen materııanyń aıqasyn sha­rpystyrǵan uly oıshyl. Osy­laısha tuńǵyshtyq pen ja­sam­pazdyq mánge ıe Qorqyt beı­nesi qazaqta arhaıkalyq sıpatta. Onyń ólimge qarsy kú­res júrgizýi, «Qaıda barsań Qorqyttyń kóri» degen qatal taǵdyrǵa óneri arqyly toıtarys berýi adamnyń ishki álemine optımıstik qaısar rýh darytady, ónerdiń qudiretin saltanatty etedi.

Uly Dalada aıtylatyn ańyz­dar­da Qorqyttyń dúnıeniń tórt buryshyn sharlaýy, aqyry álem or­tasy sanalatyn óziniń týǵan baıtaǵy Syrdarııaǵa kelip ajal­ǵa daýa tabýy, tuńǵysh qo­byzdy ja­saýy kóne túrkilik uǵym­dar­dyń silemi ekenin ǵa­lymdar du­rys ańǵarǵan. «Saımaqtyń sa­ry ózeni», Saryarqa, uzyn da­rııa Syr ejelgi túsinikte ǵa­lam­nyń ortasy bolyp sa­nal­ǵan. Kosmos tik keńistikte alyp báı­terek, kólbeý keńistikte uly ózen túrinde bolatynyn zert­teýshiler aıqyndaǵan. Olaı bolsa baıyrǵy uǵymda Syr­darııa ǵaryshtyń ortalyǵy bolyp sanalyp, báıterek sekildi kıeli uıyq meken bolǵan. Alyp báıterek pen uly darııa – túrk zaty úshin ǵalamnyń qýat-kúshin, ýaqyt pen keńistiktiń qaqpasyn ashatyn qudiretti rámiz. Dál osy keńistikke oralǵan Qorqyt ata máńgilik ómirdiń balamasy kúı ónerin taýyp, kúlli adamzatqa óner qazynasynyń ýaqyt kategorııasyna baǵynbaıtynyn aıǵaq ete aldy.

Qońyraýly qobyzdyń qońyr úni

Túrki dúnıesi úshin Qorqyt, qo­byz, oǵyz, abyz degen sózder yqy­lym zamannan beri mándes, birtutas qubylys. Qobyz – kúl­li yspaly aspaptardyń atasy bol­sa, Qorqyt sol qasıetti qara qo­byzdyń ıesi. Qobyz kóne bol­ǵan­dyqtan onyń ataýyn túrk ha­lyq­tary negizinen ortaq sıpatta ata­ǵan. Bashqurt – qyl-kýbyz, tyva – hyl homýs, tatar – kobýz, kýbyz, ózbek, qaraqalpaq – kobýz, túrikmen – okly gopýz, balkar – kyl-kobýz, kobýz, chývash – hama-kopas, mońǵolda – hýýr.

Qorqyttyń óner arqyly ja­saǵan alǵashqy aspaby da, ámbe kı­esi de qara qobyz. Qobyzdy ejel­gi túrki-mońǵol ulystary «hor, hýýr» dep te ataıtynyn aıt­tyq. Múmkin onyń nyspysy «hor qut», ıaǵnı arǵy máni «qo­byz qut» degen birikken sóz­den shyqqan da shyǵar degen oı týa­dy. Bálkim, quttyń qor­ǵaý­shy­sy, qo­rýshysy degen ma­ǵy­na be­rer. Qaı­tken kúnde, Uly Da­la­nyń per­zenti bolǵan Qorqyt ataý­y­nyń qasıetti qutqa qatysy tala­s­syz aqıqat.

Jyraýlar men abyzdarǵa, uzandar men baqsylarǵa serik bol­­ǵan aqqý keıipti, qaz úndi, qu­laǵy syldyrmaqty, qýys shanaǵy aınaly qara qobyzdyń túpki ıesi Qorqyt ekeni, ony «qaraǵaıdyń tú­binen qaıyryp, úıeńkiniń tú­bi­nen úıirip, aq qaıyńnyń be­zi­nen aıyryp, ortekeniń múı­izin tıek, jelmaıanyń terisin shanaq, tul­pardyń qylquıryǵyn qııaq qy­lyp» jasaǵany baqsy sarynynda aıtylady. Ústine kóbe kıgen, qolyna asa ustaǵan aýzy dýaly Iolyqtegin, Qubategin, Ket­buǵa, Sypyra jyraýlar han­dardyń qa­synda bolyp zamana tarpyn, qara qazan, sary ba­lanyń qamyn qasıetti qo­byzben tolǵaǵan. «Qorqyt ata ki­tabynda» batyrlar joryqqa ózi­men birge qobyzdy alyp jú­rip, maı­dan dalasynda kúı oınaı­tyn dás­túri aıparadaı etilip ja­zyl­ǵany tańǵaldyrady.

Qorqyt atanyń amanat mı­ra­s­y qobyz desek, qobyzdy saq­­taǵan da, qobyz kúı­le­rin búgingi urpaqqa jetkizgen de qa­zaq halqy ekendigi Alash eliniń osha­ǵynyń alaýyn kúzetken tekti ju­rt bolǵanymyzdyń aıǵaǵy emes pe?! Qobyzyn báıgege qos­qan dáýlesker baqsy Ketbuqa, Qoı­lybaı, baǵanaly Balaqaı, Molyqbaı, keıingi býyn Yqylas Dúkenuly – Qorqyt ata dástúrin jalǵastyrýshylar. Búgingi kúnge Qorqyt atanyń «Qorqyt», «Saryn», «Baılaýly kıiktiń zary», «Bashpaı», «Qara qalmaq», «Áýppaı», «Jelmaıa», «Qońyr», «Tarǵyl tana», «Ushardyń ulýy» sekildi kúıleri men saryny kóne ǵasyrdan ulasyp jetipti.

Alashtyń aldaspan aqyny Maǵjan qa­raǵaıdan qobyz shaýyp alǵashqy mý­zy­kalyq aspapty ómirge keltirgen Qorqyt ata týraly:

«Bir kúni shoshyp turyp kórgendeı tús,

Kesip ap qaraǵaıdan qyldy qobyz.

Qyl taǵyp qobyzyna sóı­le­tip ed,

Altaıdy kúńirentip shyqty lebiz», –

dep jyrlaıdy. Aqyn Qor­qyt atany túrki órkenıetiniń al­tyn besigi Al­taı­da týǵan, jer betindegi alǵashqy qobyz Altaıda jasalǵan dep boljaıdy. Túrki jurtynyń kıeli qara shańyraǵy Altaıda abyz Qorqyt qyl qobyzda sarynyn be­beý­letip, alty san alashty aýzyna qaratqany aıdan anyq.

Túrki akademııasy uıymdas­tyr­ǵan arheologııalyq ekspedısııa burnaǵy jyl­dary Shyǵys Qazaqstan oblysy Ka­tonqaraǵaı aýdany Altaı taýynyń si­­lemi Qaraqaba degen jerden qarý-ja­ra­­ǵyn taǵynǵan jaýynger jyraýmen bir­­ge kómilgen kóne qobyz aspabyn tabýy Maǵjan aqyn sóziniń izinde aqıqat jatqanyn dá­­leldegendeı. Akademııa ma­man­­dary bul jádigerdiń mer­zimin VIII ǵasyrǵa kóne túrki mem­leketiniń dáý­irine jataty­nyn tujyrymdaýmen bir­ge kó­ne qobyzdy sátti jańǵyrtty. «Qor­qyt» poemasynyń túıininde sáý­e-geı aqyn «sheshe almaı jan jum­baǵyn sherli Qorqyt... Kórge de qobyzymen kirdi Qorqyt» dep aı­týy – Qorqyt dástúrindegi abyzdardyń molasyna qobyzy birge qoıylatynyn tuspaldap tur emes pe?!

«Qorqyt ata kitaby» - izgiliktiń urany

Qara tasty da mújip joq qy­latyn alyp ýaqyt pen keńis­tik­tiń qatal talqysyna des bermeı quryshtaı shyńdalǵan Qorqyt ata murasy barsha túrkige ortaq jaýharǵa aınaldy. «Qorqyt ata ki­taby» álemniń aqyl-oı qa­zy­nasyna qosylǵan injý-mar­jan sanalady.

«Qorqyt ata kitaby» – dala­nyń da­na­g­óı abyzyna qa­tys­ty týǵan baǵaly mádenı es­ker­t­kish. Osy jyrdy zerttegen V.Bartold, V.Jırmýnskıı, H.Korogly, Á.Marǵulan, Á.Qo­ńy­­ratbaev sekildi ǵalymdar epos­tyń negizgi saryndary Uly Da­lada aýyzsha týǵandyǵyn tu­jy­­rym­daǵan. Batys oǵyzdary ara­synan eposty jazyp alýshy mu­raǵa ádebı óń­deý jasamaı qaz-qalpynda bergendigi sóz na­qy­synan, epıkalyq tolqyndy ıi­­rim­derinen baıqalady.

Áıgili dastannyń tolyq aty «Ki­tabı ǵalı lısan taıfa oǵýzan» dep atalady. Jyr eki orynda saqtalǵan: Vatıkan (12 jyr) hám Drezden (6 jyr) nusqasy. Drezden nusqasyn hatqa túsirgen Abdallah ıbn Farah. V.Bartold 1922 jyly orys tiline aýdarǵan osy nusqa 1950 jyly Bakýde, 1962 jyly Máskeýde basyldy. Jyrdy Á.Qońyratbaev pen M.Baıdildaev 1986 jyly orysshadan, B.Ysqaqov 1997 jyly túrik tilinen aýdaryp jarııalady.

HV ǵasyrda hatqa túsken, Qorqyt atyna jınaqtalyp, top­talǵan «Kitabı dádá Qorqyt» epo­synda oǵyzdardyń keıingi qo­nysynda paıda bolǵan keıbir uǵym-túsinikter, jer-sý attary, dinı saryn qabattary da bar. Bul epostyń tabıǵatynan baba jurtyn saǵynyp, pir tutqan el uzandarynyń Qorqyttyń atyn túpqazyq etip, túptórkini baı­yrǵy baba topyraqtan bas­taý alatyn jyr ańyzdardy Ázerbaıjan, Kishi Azııa aı­ma­­ǵynda qaıta-qaıta aıtyp top­tap, jınaqtaǵany, ádemi epos­qa aınaldyrǵany bilinedi. Jyrda uly dala eposyna tán telegeı teńiz tókpelik, shymyr jeli, kompozısııalyq kes­teli úılesim kemı túsken. Oty­ry­q­­shy qalalyq eldiń ertegi aıtý mashyǵyna tán tosyn dıalog, shytyrman novellalyq sa­ryn, aı­týshynyń ámirshige ba­ǵysh­ta­ǵan tilek sózimen túıin­de­letin ózgeshe órnek ańǵa­ry­lady.

Bul dastan ǵalymdardyń pi­kirinshe ázerbaıjan oǵyzdary arasynda tutas tulǵaly epos­tyq shyǵarmaǵa aınalyp, tolysa túsken. Áıgili ǵalym Á.Qońyratbaev dastandardyń je­teýi Syr boıynda, beseýi Kavkazda paıda bolǵan degen pi­kirge beıil bildiredi. De­mek, budan Kavkaz tarapyna Qor­qyt­tyń ózi emes jańa boıaýmen jańǵyrǵan sózi barǵan, qa­sı­etti babanyń rýhynyń ush­qy­ny jańa mekende jaýmen qı­da­­las­qan qalyń urpaǵyn jebegen, kıeli arýaǵy Balqan asqan ba­hadúrlerge pana bolǵan deýge bolady.

Anadoly topyraǵyna taban tiregen júrekti de bilekti ba­tyr babalar tanymy – Grek fılosofııasyna, qalyby – Rım mem­lekettigine arqa súıegen hrıs­tı­­andyq Batyspen betpe-bet kel­gende, ózindik keskin-kelbetin jo­ǵaltyp almaýǵa septesetin rýha­nı ımmýnıtet izdegeni anyq. Din men dástúrdiń úılesiminen týǵan mundaı ishki qýatty qal­qan­dy tú­rik­ter Qorqyt atadan tap­qan syńaıly. Son­dyqtan Qor­qyt ata kitaby – túrk tili men tarıhynyń túpsiz tereńdigin ta­ny­tatyn Qashqarıdiń áıgili sózdigin, túrk memlekettiligi men mádenıetiniń óreli órisin kór­se­te­tin Balasaǵunnyń «Qutty bil­igin» jáne túrk rýhanııaty men ómirsheń ónegesin áıgileıtin Iаsaýıdiń dana hıkmetterin boıyna jınaqtaǵan ulttyq kodqa aınaldy.

Islam ilimi keń qanat jaıǵan oǵyz­dar arasynda hattalǵan «Qorqyt ata ki­ta­bynda» Qor­qyt­tyń ajalmen aı­qa­sýy, baq­sylyq sıpaty aıryqsha kó­ri­ne ber­meı­di. Alaıda, «dádá Qor­qyt» – sáýegeı, qı­yn sátte jár­dem berýshi, taryqqanǵa jol sil­teıtin aqylgóı, tús jorýshy bol­jam­­paz, batyrǵa esim be­rýshi batagóı, na­­qylshyl dana, jyrshy uzan. Degenmen, onyń kó­­ripkeldik qasıetti sıpaty áre­gidik qylań berip otyrady. Qazaqtaǵy Qorqytqa tán ajalǵa qarsy shyǵý saryny bul kitapta Toqa balasy erjúrek Domrýlǵa qatysty janalǵysh ázireıilge kúres túrinde áńgime etiledi.

Kitapta Qorqyt bir jaǵynan osy epos­ty jyrlaýshy, bir jaǵynan keıipker retinde aralasady. Eposta Ortalyq Azııadan ulasqan sıýjetter basymdyqqa ıe ekeni qarapaıym kózge de aıqyn kóri­nedi. Epostyń negizgi saryndary, keıip­kerleriniń esim-soıy, jer-sý, rý attary qazaq dalasynda mol ushyrasady. My­sa­ly, Qazylyq, Qarataý, Sháýildir, Túr­kis­tan, Qarashyq, Dombaýyl, Baıbóri, Bam­­sy Baıraq (Alpamys), Baıshubar, Baný she­shek, Qazan, t.b. Budan baıqaıtynymyz, Qor­­qyt atanyń ómir súrgen ólkesi de, ol tý­ra­ly jyrdyń týýyna túrtki bolǵan túp­ki sıýjetter tabıǵaty da Uly Dalaǵa tán.

Jalpy, dástúr sabaq­tas­ty­ǵyn, mádenı mura jal­ǵas­ty­ǵyn eskermeı oǵyz ben qyp­shaqtyń arabaılanysy baıaǵyda aıaq­talǵan dep eseptep, ortasyna qamal turǵyza salý qııanat bo­lady. Kavkaz tarapyna oǵyz­dar­men qatarlas qypshaqtar da barǵanyn, bul eki ulystyń qa­nat­tas ómir súrgenin, birin-biri to­lyqtyryp telqońyr dáýren ke­sh­kenin qazirgi tarıhshylar aıqyndap otyr. Bul jaıynda sóz qozǵaǵan Á.Marǵulan qazaqtyń qu­ramynda oǵyzdardyń da silemi bar ekenin, bertin kele keı­bir (kete, kerderi, adaı, abdal) taıpalary qazaq quramyna qosylǵanyn alǵa tartady.

Túgel túrkige ortaq tulǵa

Áıgili Álisher Naýaı: «Alla­nyń nury jaýǵyr Qor­qyt ata edi, túrki ulysy arasyn­da odan dańqty, odan as­qan kisi joq edi. Onyń dań­qy esh­kimge jetkizbeıtin edi. О́z­ge­she­ligi, danyshpandyq aty­nyń kóp shyǵýy, neshe jyl ózi­­nen bu­rynǵyny bilýi, neshe jyl ózinen keıingini boljap, ke­­le­shekti aıtyp berýi, onyń tań­­ǵalarlyq naqyl sózderi osy kún­ge deıin bar» dep dala ór­ke­nıetiniń danagóıine bas ıedi.

Túrki álemi úshin Qorqyt ata dáýiri túbegeıli betburys, jo­laı­ryq zaman bolǵany shyndyq. Oǵyz, qypshaq sekildi túrki taıpalary Eýrazııa ke­ńis­tiginde seńdeı sapyryly­syp, qonys jańalady, óris ulǵaıtyp jatty. Keıbiri ıslam dinin qabyldap, keıbiri eski seniminde qala ber­di. Bul kezeńde tý kótergen oǵyz-qyp­shaq qaý­y­myn rýhanı je­beý­shi Qorqyt ata boldy.

Oǵyz ben qypshaqtyń aıy­rylǵan tusyna halyq osylaısha sóz­­ben eskertkish turǵyzady. Uly túrkiden sarqyt alǵan oǵyz ben qypshaq taıpalarynyń qý­at­­ty odaǵy IH-HI ǵasyrlarda Syr boıynda órkenıettiń úz­dik úl­gi­lerin qaldyryp, túrki álemi­niń týyn jelbiretti. Bul odaq saıası-ıdeologııalyq qaıshylyq túsken soń birtindep ydyraǵany da belgili. Alaıda, tarıh kóshiniń buralańynda arasy alshaqtaǵan aǵaıyn ulystardy biriktirýshi tul­ǵa, uly rámiz – kemeńger Qorqyt ata boldy.

Qorqyt ata týraly jyr-ańyzdarda teńizdeı tolqyǵan, kıikteı josyǵan oǵyz-qypshaq taıpalarynyń qıly taǵdyr-táleıi, Altaıdan Syr boıyna, odan Kavkazǵa, ári qaraı Ana­do­lyǵa deıin jaıylǵan kó­shi-qo­nynyń uzyn-yrǵasy, soq­paq soraby bas qosyp, eles beredi. Syr boıynda jasaǵan Qorqyt ata oǵyz ben qypshaqtyń túıilisi, táńirilik senim men ıslam dininiń qıylysy dáýirinde ǵumyr keshkendigi, órkenıetter toǵysqan, dala men qala salty jarysqan jolaıyryq dáýirdiń dánekershi tulǵasy bolǵandyǵy onyń baı murasynan aıqyn kó­rinedi. Al Oǵyz-Qypshaqtyń bir ananyń qaǵanaǵynan ja­ryl­ǵan egizdeı uıalas kezeńi Syr boıynda ótkeni málim. Qor­qyt­tyń atasy oǵyz, naǵashy jur­ty qy­p­shaq edi deıdi kóne shejire.

Qazynaly Qorqyt ata mırasyn baǵzy zamannan ár jurt ózine tábárik etken, sondyqtan onyń ár ulysta ózindik erek­she­likke ıe jyr-ápsanasy saq­tal­ǵ­an. Qorqyt ata ýaqyt pen ke­ńis­tiktiń qoıý munarynan arasy al­shaq­taǵan alashty qasqaǵym sátte biriktire alatyn, basyn qosyp izgilik pen jeńiske bastaıtyn dala darabozy. Bul onyń oǵyz-qyp­shaqtyń enshisi bólinbegen dáý­irde ómir súrgen nar tulǵa eke­nin kórsetedi.

­Qorqyt atanyń beınesinde mıf­tik astarly boıaý qalyń bol­ǵan­dyqtan keıbir shyǵarmalarda onyń 295 jyl jasap, úsh ámir­shi­ge ýázir bolǵany aıtylady. Bir de­rekter Muhammed paıǵambarǵa el­shilikke barǵanyn, Abbas áý­leti Baǵdatty bas­qa­ryp turǵan shaq­ta ómir súrgenin alǵa tarta­dy. Ushan teńiz málimet qo­ryn teksere kele akademık Á.Marǵulan Qorqytty VII-VIII ǵas­yrda Syr boıynda dúnıeden ótken tulǵa degen qorytyndy jasaıdy.

Ulylar bir jerde týyp, myń jerde óledi» degen qanatty sóz bar. Qorqyt atanyń qabiriniń ózi úsh jerde atalady: Túrkııanyń Baıburt aýdany, Kavkazda Der­bentte, Syrdarııa boıyn­da Qarmaqshy aýdanynda. Jal­py, uly qaıratkerlerdiń tynym tapqan kıeli oryndary qatarynan eki-úsh ólkede or­nalasqan dep aıtyla beretini bar. Máselen, áıgili Arystan bap­tyń qabiri Qyrǵyzstanda, Oty­rarda jáne Syr boıynda bar. Mundaı kıeli oryndarǵa keı jaǵdaıda marqumnyń súıegi jatpasa da qurban shalyp, duǵa oqıtyn bolǵan. Qorqyt atanyń qazaqtaǵy ápsana-mıfterine qaraǵanda, onyń beı­nesi kóne túrkilik dástúrden ajyraı qoı­maǵany bilinedi. Endeshe, keıingi dáý­­ir­de bolǵan oǵyz kóshimen Qor­qyt atanyń rý­hy, mırasy erip barǵan deýge bolady.

Qorqyttyń beıitin uzaq za­ma­nalar boıyna jel mújip, sý shaıyp, ábden tozdyrǵan-dy. 1898 jylǵy qazan aıynda mazardyń basyna barǵan belgili oqy­mysty Á.Dıvaev osyny kó­zimen kórip, «Qorqyttyń ejelgi beıiti óziniń sońǵy kúnderin bastan keship jatyr», – dep kúızele jazdy. Belgili ǵalym V.Jırmýnskııdiń «Syr boıynda Qor­qyt­ty qadirleýdiń myń jyl­dyq ónegesi bar» deýi de bek­er emes.

«Ǵarysh qaqpasy» sanalatyn, jer kindigi ispetti Baıqońyr ma­ńynda irge tepken Qorqyt ata kesheni máńgiliktiń mánin meńzep turǵandaı. Sondyqtan, Qorqyt atanyń kisiliktiń kiltine nurly bastaý bolatyn baı murasyn adamzattyń aqyl-oı qazynasy turǵysynan álemdik keńistikte dáriptep, óskeleń urpaqtyń kádesine jaratýdyń mańyzy zor. Tuń­ǵı­yq tereń fılosofııasy jasam­paz ómirge qushtarlyqty ózek etken Qor­qyt murasyna dúrkin-dúrkin qaıta úńilip, dáýir aǵystaryna saı qyrtys-qatparlaryn jańasha baǵamdap ári baǵalap otyrý – búgingi zerdeli qaýymnyń bir paryzy.

Darhan QYDYRÁLI,
«Egemen Qazaqstan»