– Ekspedısııa maqsaty – Keıki batyr týraly el aýzynda qalǵan, áli de belgisiz, biz bilmeımiz-aý degen áńgimelerdi, aqparattardy jınaý bolǵan edi. Batyrdyń bas súıegi elge aldyrylyp, onyń bet álpeti qalpyna keltirilip, kúzde jer qoınyna tapsyrylaıyn dep jatqanda, batyrdyń týǵan jerinde qol qýsyryp otyrǵanymyz jaraspas degen pátýamen jolǵa shyqqan edik, oljasyz emespiz,–deıdi ekspedısııa jetekshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Almas Ábsadyqov.
El táýelsizdigi úshin kúresken iri tulǵa, halyq batyry Keıki Kókembaıuly týraly el arasynda aıtylatyn áńgimeler áli de bar ekenine ekspedısııa músheleriniń kózi jetti. Ekspedısııa músheleri mingen júrdek temir tulparlar aldymen Amangeldi aýdanynan ótetin Arqalyq-Torǵaı tas jolynyń boıyndaǵy Tasty aýylynyń tusynan salynyp jatqan Keıki batyr kesenesiniń qurylysyna toqtady.
– 16 baǵanaly, kúmbezdi, bıiktigi 15 metrge jýyq bolatyn keseneniń qabyrǵasy bıiktep keledi eken. «Allıýmınstroı» kompanııasynyń mamandary men qurylysshylary jáne aýdan ákimi Nurjan О́tegenov keseneniń qurylysyn 15 tamyzda aıaqtaýdy uıǵarypty. Odan keıin aınalasyn abattandyrý, 17 qyrkúıekte ótetin súıekti jerleý rásimine daıyndyq jumystary júretin kórinedi. Keıki batyrǵa saǵynyshy meıizdeı qatqan halyqtyń ózi Tastynyń tasynan qalaǵan belgi-kesene de 200 metrdeı ǵana jerde tur. Osy qos keseneniń aınalasynda batyr jerlesteriniń, aǵaıyndarynyń beıiti jatyr. Bul ári-beri ótken jolaýshyǵa elin, jerin súıýdi Keıki atamyz eske salyp turatyndaı qasıetti orynǵa aınalary sózsiz,–deıdi Almas Ahmetuly.
Ekspedısııa músheleri Amangeldi, Jangeldın aýdandarynyń ortalyqtarynda jurtshylyq ókilderimen kezdesýler ótkizdi. Jergilikti ólketanýshylarmen, quımaqulaq aqsaqaldarmen áńgimelesti. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine bir ǵasyrdan asty. Urpaq almasyp jatyr. Degenmen, eli úshin qanyn da, janyn da aıamaǵan erlerdiń beınesin halqy joǵaltpaıdy, esimi umytylmaıdy. Keıki batyrdyń ómiri men ólimi týraly áńgimeler el arasynda áli de saǵynyshpen aıtylatyny ekspedısııa múshelerine osyny ańǵartty.
– Keıki týraly áńgime kóp, onyń aqıqaty da bar bolar, ańyzy da basym. Bul halyqtyń batyrǵa degen saǵynyshy, armany. «Keıki batyr tiri ketken, óltirilgen onyń inisi bolatyn» dep, áli kúnge deıin aıtylatyn áńgimeler sonyń aıǵaǵy,–deıdi Almas Ahmetuly. –Keıki batyr ómiri men kúresiniń, ólimi men taǵdyrynyń aqıqaty ǵylymı-zertteý jumystarynyń enshisinde bolady dep senemiz.
Ekspedısııa múshelerine jergilikti turǵyndar, ólketanýshylar Keıki týraly bilgenderin, estigenderin aıtyp berdi. Keıki batyrdyń basy shabylyp, súıegi qaldy degen Jalaýly ózeniniń Jylanshyq ózenine quıar tusyna da jol tústi. Odan keıin ekspedısııa Torǵaı kentine bardy, turǵyndarmen kezdesýler ótti. Sondaǵy mýzeıler keshenin aralady. Barlyǵy 1500 shaqyrym jer júrip, Qostanaıǵa oraldy.
–Torǵaı – halqymyz tarıhynyń anasyndaı jer. Árisin aıtpaǵanda, munda HIH ǵasyr men HH ǵasyrdyń 30-shy jyldaryna deıin qazaqtyń passıonar tulǵalary turdy. Halqymyzdyń betke ustar tuńǵyshtaryn bergen de Torǵaıdyń qunarly topyraǵy. Torǵaı jeri rýhymyzdy kóteredi. Ekspedısııa ǵylymı-aǵartýshylyq mindetti alǵan soń, biz de Keıki batyr, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi, onyń batyrlary, el táýelsizdigindegi alar orny týraly aıtyp otyrdyq,– deıdi ekspedısııa jetekshisi Almas Ábsadyqov. Ekspedısııa emblemasy da «halqymyzǵa týǵan jer bergen tulǵalar erligimen, rýhanııatymen keıingi urpaqty rýhtandyrady, elimizdiń birligine qyzmet etedi» degen oıdy aıtyp turdy. Emblemada Keıkige meńzelgen adam basynyń ornyna shańyraq beınelendi. Sonymen qatar, kıikti kórýge bolady. Kıik – ulttyq maqtanyshymyz, al ony qorǵaý qazaqtyń ǵana emes, adamzattyń paryzy.
Ekspedısııa jumysynyń qorytyndysy boıynsha derekti fılm túsirilip, fotoalbom jasalady. Kúzde Keıki batyr súıegin jerleý rásimi aıasynda ótetin ǵylymı-praktıkalyq konferensııada onyń tusaýkeseri kópshilik nazaryna usynylmaq.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
