Memlekettik til máselesi ardyń isine aınalyp otyr

Keıbireýler memlekettik tildiń jaıyn aıta-aıta sharshadyq deıtin de shyǵar-aý. Sharshasaq ta, shal­dyq­saq ta, biz ógiz ólmesin, arba synbasynǵa salynyp, bul máseleni jyly jaýyp qoıa almaımyz. Sodan bireýlerdiń mıyna qurt tússe de, aıta berýimiz, jaza berýimiz, jat­saq-tursaq ta, týǵan tilimizdiń jaıyn oılaýymyz, bir sózben aıtqanda, kún tártibinen túsirmeýimiz kerek. О́ıtkeni, búgingi kúni memlekettik til máselesi asa zor qoǵamdyq jáne saıası mańyzǵa ıe bolyp, ardyń isine aınalyp otyr. Elbasymyz atap kórsetkendeı, «Qazaqstannyń bola­sha­ǵy – qazaq tilinde». Olaı bolsa, eńsesi bıik elder qataryna qo­sylý­dy murat tutqan bizder úshin Ana­nyń tili – júrektiń úni, ulttyń rý­hy, abyroıy, bolmys-bitimi. Tý­ǵan tilimizdiń ósip-ónip, órkendeı berýi, tamyryn tereń jaıyp, máńgi qula­maıtyn báıterekke aınalýy, shyn máninde, óz tuǵyryna kóte­ri­lip, qo­ǵamymyzdan laıyqty ornyn alýy úshin kúresýden asqan mindet joq. Táýelsizdik jyldary bizdiń elimizde memlekettik tildi damytýdyń alǵysharttary jasaldy, ony kezeń-kezeńmen damytýdyń belgili bir júıesi qalyptasty, qulashty keń sermep qyrýar is tyndyrýǵa, týǵan tilimizdi damytýǵa qatysty másele­ler­di shyǵarmashylyq turǵydan sheshýge múmkindik beretin quqyq­tyq keńistik paıda boldy. Qazaq tili­niń memlekettik mártebesi týra­ly kons­tıtýsııalyq qaǵıdamyz bar. «Til tý­raly» Zańymyz da bar. So­nyń nátı­je­sinde, qazaq tiline degen qoǵam­nyń kózqarasy aıtarlyqtaı ózgerip, ony damytý, qoldanys aıa­syn keńeı­tý baǵytynda qyrýar ister atqaryl­d­y, sóıtip, memlekettik til óz damýyn­da jańa satyǵa kó­te­ril­­di. Onyń bárin bappen, baıyppen, qa­sıet­ti qazaq topyraǵyn ejelden ózimizben birge mekendep kele jat­qan basqa ulttardyń aldyndaǵy jaýap­kershiligimizdi sezine, «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degen qaǵıdany ustana, ara-tura «sher tar­qata», eki adym ilgeri, bir adym keıin shegine júrip atqardyq. Jal­paq elge jaı da málim sol isterdi tizbelemeı-aq qoıaıyn, olardyń bárin kózi barlar kórip otyr, sana­sy barlar sezip otyr. Desek te, búgingi tańda týǵan tilimizdi damytýǵa qatysty másele­ler túbegeıli sheshildi dep toq­meıilsı almasymyz jáne anyq. Áli de kezegin kútip turǵan ister bastan asyp jatyr. Bizge memlekettik tildi qoldaıtyn jaqsy zańdar kerek. Úkimet basshysynan bastap, Úkimet músheleri memlekettik tilge shyn janashyr bolyp, Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń «Biz barsha qazaqstandyqtardy birik­tirý­diń basty faktorlarynyń biri – elimizdiń memlekettik tilin qazaq­tar­dyń ana tilin odan ári damytýǵa kúsh-jiger jumsaýymyz kerek», – degen sózderine qulaq asyp, barlyq jıyndardy memlekettik tilde ótkizse, qandaı ǵanıbet. Áriptesterimdi de tarıhtyń ózin­deı, babalardyń kózindeı, el bastaǵan kósemderdiń tili, sóz bas­ta­ǵan sheshenderdiń tili – qazaq tilin qurmetteýge, sol tilde sóıleýge shaqyramyn. Alashtyń ardaqty ul­darynyń biri Júsipbek Aımaýyt­uly: «...Qara halyqtyń mádenıetti bolýynan mádenıetti kisiniń qazaq bolýy qıyn», degen eken. Bárimiz de qazaq bolaıyq, qazaqsha sóıleıik. Osy arada ǵulama ǵalym Ahmet Baıtursynulynyń: «Alashqa aty shyqqan azamattar! Kósemdik­teriń­di adaspaı, túzý isteńder! Sender adas­sańdar, arttaryńnan alash ada­sady», degen sózderin eske sal­ǵym keledi. Ahańnyń osy sózderin júre­gi­mizge túıip, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara, ynty­maq­pen iske jumylaıyq. О́zimiz de adas­paıyq, jurtty da adas­tyr­maıyq. Men bul sózderimniń qalyń qa­zaq­tyń qulaǵyna jetip, sanasyna sińgenin qalaımyn. Halqymyzdyń sarqylmas qazynasy, eń úlken ıgiligi – týǵan tilimizdiń kósegesin kógertý siz ben bizdiń qolymyzda. Úıde de, túzde de qazaqsha sóıleıik, bala­lary­myzdy, nemerelerimizdi osyǵan tár­bıe­leıik, sharasyzdyqqa salynyp, syl­taý izdemeıik. Bir sóz­ben aıt­qan­da, týǵan til tóńiregine ult bolyp uıysaıyq. Men býyn jerge pyshaq uryp, aspandaǵyny alyp ber dep otyrǵan joqpyn. Sońǵy sanaqtyń nátı­je­leri­ne júginsek, Qazaqstan halqy­nyń 63,5 paıyzyn quraıtyn qazaq­tar­dyń 98,4 paıyzy qazaq tilin erkin túsinemin dese, solardyń ishinde 93,2 paıyzy ana tilimizde oqı alamyz jáne jaza alamyz dep jaýap bergen eken. Sol sııaqty elimizdegi eýropa­lyq ulttardyń bir mıllıonnan astamy qazaq tilin erkin túsinetin, túrki halyqtarynyń 63 paıyzy qa­zaq tilinde oqı ári jaza alatyn kóri­nedi. Budan qandaı oı túıýge bolady. Bul búgin Qazaq­stan Respýblı­ka­syn­da qandaı salada bolsa da, memlekettik tildi erkin qoldanýǵa azamattar da, qoǵam da daıyn degen sóz. Elbasymyzdyń: «О́zimiz ana tilimizde sóılemeıinshe, ózge eshkim de bul tildi shyndap qurmetteı qoımaıtynyn túsinýge tıispiz. Bul rette, eń aldymen, qazaq azamat­tary­nyń namysyna salmaq salmaı bolmaıdy. Ana tilin bilmeý qazaq azamaty úshin uıat sanalýǵa tıis», degenin umytpaıyq. Jarasbaı SÚLEIMENOV, Májilis depýtaty.