О́rkendi ózgerister órisi
Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Serik BILÁLOVPEN suhbat
– Serik Sultanǵazyuly, elimiz Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda tur. Qazaq ultynyń jáne Qazaqstan halqynyń tarıhynda mundaı kezeń bolmaǵanyn atap kórsetken Elbasy el shejiresindegi erekshe belesti barynsha daıyndyqpen qarsy alýǵa shaqyrǵan bolatyn. Osyǵan oraı, sizdiń qoldaýyńyzben óńirimizde óris alǵan «20 ıgi is» aksııasy aıasynda atqarylyp jatqan sharalarǵa toqtalyp ótseńiz.
– Iá, bıyl bárimiz úshin erekshe qasterli jyl. Táýelsizdik alǵan ýaqyttan beri elimiz áleýmettik-ekonomıkalyq salalarda zor tabystarǵa jetkeni bárimizge málim. Ishki, syrtqy saıası turaqtylyǵymyz bekip, álem sanasatyn memleketter qataryna kóterildik. Bir sózben aıtqanda, qysqa merzim ishinde ulanǵaıyr mindetterdi júzege asyryp, damýdyń jasampazdyq jolymen júrip kelemiz. Biz osylaısha tutas bir dáýirge barabar, mańyzy aıryqsha, máni bólek kezeńge Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń arqasynda jetip, elimiz barsha qazaqstandyqtardyń judyryqtaı jumylǵan birlik, tatýlyq, dostyq shańyraǵyna aınaldy. Al, suraǵyńyzǵa keletin bolsaq, aıtýly dataǵa oraı Memleket basshysy mereıtoı jylyn «Beıbitshilik pen jasampazdyqtyń 20 jyly» dep jarııalaýy qalyń jurtshylyqtyń úlken qoldaýyna ıe boldy. Oblystaǵy «20 ıgi is» sharasy Alashtyń aqıyq aqyny, jerlesimiz Maǵjan Jumabaevtyń týǵan aýyly Sartomardan bastaý aldy. Mektep ǵımaraty, meshit úıi, dárigerlik ambýlatorııa jóndeýden ótip, oqýshylarǵa sporttyq qural-jabdyqtar syılandy. Murajaı jańa kitaptarmen tolyǵyp, plazmalyq teledıdar tartý etildi. Shalǵaı jerlerdegi eldi mekender de jańaryp, tazaryp, gúldene tústi. Kósheler retke keltirildi, aýlalarǵa aǵashtar otyrǵyzyldy. Joldar jóndelip, sý qubyrlary tartyldy. Mysaly, Ortalyq, Bostandyq, Aqbalyq, Shuqyrkól aýyldarynyń turǵyndary ózderi turatyn ortany abattandyrýǵa, kórkeıtýge joǵary kóńil-kúımen jumyla atsalysty. Kóptegen sport alańdary, demalys-mádenı ortalyqtar, saıabaqtar, iske qosyldy. Oblys ortalyǵynda sáýletti stellalar, eskertkishter, mádenı nysandar turǵyzyldy. Aksııa aıasynda aýdandarda – 216, jergilikti okrýgterde – 1638 sharalar atqaryldy. Áli de jalǵasý ústinde.
– Qyzyljar óńiriniń dıqandary buryn-sońdy bolmaǵan mol astyq ósirip, el yrysyn eseleýge eleýli úles qosyp otyr. Ony ysyrapsyz jınaý, saqtaý baǵytyndaǵy jumystar qalaı uıymdastyrylǵan?
– Eksportty ártaraptandyrýda jáne turǵyndardy jumyspen qamtýda agroónerkásip keshenin údemeli damytý basym baǵyttardyń biri bolyp qala beretini anyq. Elbasynyń agrarlyq keshendi qýatty qoldaýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalary arqasynda aýylsharýashylyq óndirisin sýbsıdııalaýǵa 6,6 mıllıard teńge bólindi. Respýblıkada ósiriletin dándi daqyldardyń 25-28 paıyzy oblystyń úlesinde. Bul salada qalyptasqan tájirıbeleri mol eginshilerimiz aýa raıynyń kúrdeli jaǵdaılarynyń ózinde mańdaı termen ósirilgen rızyqty shashpaı-tókpeı jınap alýǵa daǵdylanǵan. Dańǵaıyr dıqan, bilikti basshy Gennadıı Zenchenkonyń alǵashqylardyń biri bolyp Qazaqstannyń Eńbek Eri atanýy – bárimiz úshin abyroı. Mundaı maqtaýly jer óńdeýshiler oblysta júzdep sanalady. 2009 jyly gektar berekeligi 16,6 sentnerge jetip, 6,4 mıllıon tonna astyq jınaǵan edik. Byltyrǵy qurǵaqshylyq jylynyń ózinde shyǵymdylyq 10,5 sentnerden aınalyp, 4,1 mıllıon tonna ónim aldyq. Bıylǵy túsim bul kórsetkishterden de asyp túsip, rekordtyq mejeni baǵyndyrdyq. Kúzgi oraqty oıdaǵydaı aıaqtaýǵa barlyq kúsh-jiger jumyldyryldy. Jaýapty naýqanǵa 10 myńǵa jýyq tehnıkalar qatystyrylyp, 3,9 mıllıon gektar alqaptyń dáni ysyrapsyz qambalarǵa quıyldy. Gektar berekeligi 20 sentnerge jetip, qyrmandar men elevatorlarǵa 7 mıllıon tonnaǵa jýyq astyq jetkizildi. Ǵ.Músirepov, Taıynsha aýdandary bir mıllıon tonnadan astam el rızyǵyna ıe boldy. Mundaı molshylyqqa eginshilik mádenıetin udaıy jaqsartý nátıjesinde jetkenimizdi aıta ketken jón.
Endigi mindet – rekordty astyqty shashaýsyz ári sapaly saqtaý. Bul máselede de bógelis bolmaıtynyna sendire alamyn. О́tken jyly qordalanǵan ónim basqa óńirlerge jóneltildi. Sońǵy 6 jyl ishinde 247 myń tonnaǵa deıin astyq qabyldaı alatyn 11 elevator paıdalanýǵa berildi. Byltyr Aıyrtaý jáne Ǵ.Músirepov aýdandarynda qýattylyǵy 60 myń tonnalyq astyq qoımalary kesheni boı kóterdi. Bıyl syıymdylyǵy 52 myń jáne 30 myń tonna bolatyn eki astyq qabyldaý kásiporny iske qosyldy. Sóıtip, elevatorlardyń syıymdylyǵy 3 mıllıon 350 myń tonnaǵa jetti. Budan tysqary seriktestikter men sharýa qojalyqtarynyń 3 mıllıon tonnadaı astyq saqtaý múmkindikteri bar.
– Joldaý talaptarynyń biri bolyp otyrǵan etti mal sharýashylyǵyn damytý jaıy qalaı?
– Mal sharýashylyǵy salasyndaǵy mindetterimiz aıqyn, mejemiz bıik. Oblys jan basyna shaqqanda sút pen jumyrtqa óndirýden elimizde 1-shi, et óndirýden 2-shi oryndy ıelenedi. Joldaýdaǵy etti mal sharýashylyǵyna qatysty belgilengen tapsyrmalardy oryndaýǵa ishki múmkindikter men qoldaǵy rezervter jetkilikti. Mal sharýashylyǵyn damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy jasalyp, aýqymdy sharalar belgilendi. Keleshekte 10 myń bas mal bordaqylaý alańdaryn, 4 myń bas reprodýktor-sharýashylyqtar, 15600 bas mal ósiretin fermalar ashý mindetteri tur. Ata kásibimizdi burynǵydan da qarqyndy damytatyn kez týdy. Alǵashqy qadamdar nátıjesiz emes. Bıyl fermerlik sharýashylyqtar uıymdastyrý maqsatymen 2200 bas malǵa tapsyrys berilse, 119 agroqurylym óz jáne qarjylyq ınstıtýttar qarajatyna 7,3 myń bas mal satyp aldy. «QazAgro» AQ arqyly 70 joba qarjylandyrylyp, 659,6 mıllıon teńge bólindi. Úsh aýdanda asyl tuqymdy mal ósirýmen aınalysatyn reprodýktor-sharýashylyqtar qurylyp, Kanada men Germanııadan sımmental maldary ákelindi. Olardyń qataryna «SBI-Agro-Tashkentka», «Peterfeld-Agro», «Alabota asyl tuqymdy» seriktestikterin ataýǵa bolady. Budan tysqary «Qazeksportastyq» fırmasy arqyly 1 myńdaı sheteldik mal satyp alý kózdelip otyr.
Osylaısha aýyl sharýashylyǵynda qoldanylǵan sharalar 8 aıda jalpy ónim kólemin arttyryp, 58 mıllıard teńgeni qurady. Rentabeldiligi tómen sharýashylyqtardy irilendirý, asyl tuqymdy mal basynyń úlesin kóbeıtý, salalardy tehnıkalyq jaǵynan jaraqtandyrý, ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý baǵyttary boıynsha mańyzdy jobalar iske asatyn bolady.
– Memlekettik joba-baǵdarlamalar iske qosylǵaly basqa salalar da eńsesin tiktep, qulashyn keńge jaza túsken bolar?
– Árıne. Oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda ónerkásiptiń alatyn orny erekshe. Onyń ishinde máshıne jasaý salasy kásiporyndarynyń jetekshi róli zor. KSRO kezinde Petropavl qalasyndaǵy zaýyttar alys qashyqtyqqa oq tasıtyn zymyrandar shyǵarýmen áıgilenetin. Táýelsizdik jyldary qorǵanys zaýyttary basqa salalarǵa beıimdelip, beıbit maqsattaǵy ónimder shyǵarýǵa mamandandy. Olardyń elimizdiń ónerkásip keshenderimen jáne sheteldik seriktestiktermen jasaǵan kelisim-sharttarynyń jalpy kólemi 25 mıllıard teńgege jetti. Bul – ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 2,1 esege artyq. Kelisim-sharttar aıasynda 12,8 mıllıard teńgeniń ónimderi shyǵarylyp, byltyrǵyǵa qaraǵanda 2 esege molaıdy. Sońǵy on jylda ónerkásip ónimderin shyǵarý kólemi 46,7 esege ulǵaıǵanyn aıta ketken jón. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damýynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde jalpy kólemi 30,3 mıllıard teńge ınvestısııany quraıtyn 15 ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalar engizilgen. Olardy salý barysynda 1300-den astam adam jumyspen qamtylady. Al paıdalanýǵa berilgen kezde 1700-deı jańa jumys oryndary qurylady. 2010 jyly óńirimizde 13,8 mıllıard teńgeniń 10 jobasy paıdalanýǵa berilip, 631 adam jumysqa ornalasty. Máshıne jasaý salasy kásiporyndary arasynda «ZIKSTO» AQ-nyń jumysy jańashyldyq sıpatqa ıe. Indýstrııalyq damýdyń ozyq tehnologııalaryn ıgerýdegi qarqyndy qadamdary súısintedi. 2008 jyly olar temirjolshylar úshin 30 júk vagonyn qurastyrǵan bolatyn.
Sol sııaqty, búginge deıin ındýstrııalandyrý kartasy sheńberinde 11 joba iske qosyldy. Onyń ishinde birinshi jartyjyldyqta 2,2 mıllıard teńge turatyn, syıymdylyǵy 52 myń tonnalyq elevator boı kóterdi. Jýyrda 30 myń tonnalyq taǵy bir astyq qabyldaý kesheni paıdalanýǵa berildi. Osylaısha oblys kásiporyndary qazaqstandyq úlestiń artýyna aıtarlyqtaı úles qosyp keledi.
Agroónerkásip kesheninde de birqatar ozyq jobalar bar. «Iýnnıvıl» JShS jylyna 9 myń tonna et ónimderin óndiretin osy zamanǵy et óńdeý kombınatyn, «Leonov» sharýa qojalyǵy 320 bas saýyn sıyrǵa laıyqtalǵan sút keshenin paıdalanýǵa berdi. «Zenchenko ı K» komandıttik seriktestiginde qanatqaqty joba júzege asyrylyp, Kanadadan ákelingen 800 bas sıyrǵa arnalǵan sút kesheni boı kóterdi. Munda ár saýyn sıyrdan jylyna 7 myń lıtrdeı sút saýylady. Taıynsha aýdanynda 1000 basqa shaqtalǵan sút kesheni jumys isteıdi.
Jer asty baılyǵyn ıgerý ken-metallýrgııa ónerkásibi salasyn jandandyrýǵa serpin berdi. «Tıolaın» JShS tıtan-sırkonıı kenin óńdeıtin tájirıbelik-ónerkásiptik óndiristi iske qosty. «Shýngıt» JShS qıyrshyq tastar óńdeýmen aınalysady. Joǵary ónimdi qondyrǵylar ornatylǵan óndiris ornynyń jyldyq qýaty 600 myń tonnaǵa teń. «Aqtóbe Glass» ken baıytý kombınaty Aısary jerinde kvars qumyn shyǵarady.
Kásipkerlikti órkendetý salasynda jaıly bıznestik ahýal týǵyzýǵa, ákimshilik kedergilerdi boldyrmaýǵa basa nazar aýdarylǵan. On jylda shaǵyn kásiporyndar sany 10,3 paıyzǵa ulǵaıyp, qyzmet kólemi 12 esege artty. Jyldyq ónim óndirý mólsheri 85 mıllıard teńgege jetti. «Bıznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasy boıynsha bıyl respýblıkalyq qazynadan 1440 mıllıon, onyń ishinde aǵymdaǵy maqsatty transfertterge 818,2 mıllıon, ındýstrııalyq ınfraqurylymdy damytýǵa 621,8 mıllıon teńge qarastyrylǵan.
Investısııalyq qyzmettiń jandanýy oblys ekonomıkasynyń yrǵaqty damýyna aıtarlyqtaı áserin tıgizip otyr. Byltyr negizgi kapıtalǵa quıylǵan ınvestısııa mólsheri 53 mıllıard 315 mıllıon teńgeni qurap, 1999 jylǵa qaraǵanda 11 ese artty. «Soltústik» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy 9 mıllıard teńgeniń 28 jobasyn iske asyrýǵa asa yntaly.
– Joldaýda halyqty sapaly aýyz sýmen jabdyqtaýdyń basym baǵyttary atap kórsetildi. Endigi áńgimeni osynaý ózekti taqyryp tóńireginde órbitsek.
– Aldymen 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasynyń keıbir qorytyndylaryna toqtala keteıin. Uzaq merzimdi memlekettik jobany oryndaý maqsatymen respýblıkalyq bıýdjetten 15 mıllıard, jergilikti qazynadan 2,5 mıllıard teńge qarastyrylǵan bolatyn. Budan tysqary Azııa damý banki 1,5 mıllıard, sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler 96 mıllıon teńge qarajat saldy. Sonyń nátıjesinde 111 myń turǵyny bar 145 eldi mekenge tirshilik nári jetkizilip, 194 myń adam turatyn 122 aýyl-selonyń jaıy ońaldy. Byltyr sý sharýashylyǵy sharalaryn atqarýǵa 4,1 mıllıard teńge jumsaldy. 200 shaqyrymǵa jýyq sý qubyrlary men sý taratý jelileri salynyp, qalpyna keltirildi. 40 myń turǵyny bar 13 eldi mekenniń taza sýy jaqsartyldy. Ústimizdegi jyly 31,2 shaqyrym toraptyq sý qubyrlary, 26,5 shaqyrym sý taratý jelileri tartyldy. Jambyl aýdanynda jerasty sýlarynan tartylǵan uzyndyǵy 6,9 shaqyrym uńǵymaly sý bógetteri qalpyna keltirildi. 3 eldi meken jerasty sýlarymen qamtamasyz etildi.
Degenmen, oblysta taza aýyz sý jaıy áli de ótkir seziledi. «Aqbulaq» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý, taza sýǵa muqtaj eldi mekenderdiń problemasyn sheshý ústindemiz.
– «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń iske qosylǵanyna kóp bola qoıǵan joq. Birinshi kezekte qandaı sharalar atqarylmaq?
– Azamattardy áleýmettik qorǵaý, jumyssyzdyq deńgeıin tómendetý, jańa jumys oryndaryn ashý, az qamtylǵandar qataryn azaıtý – únemi baqylaýda turatyn másele. Bul baǵytta az sharýa tyndyrylǵan joq. 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan turǵyndardy jumyspen qamtýdyń aımaqtyq baǵdarlamasy boıynsha 30 myńǵa jýyq adamnyń jumysqa ornalasýyna kómek kórsetildi. 15810 jańa jumys oryndary ashyldy. 4708 adam eńbekaqy tólenetin qoǵamdyq jumystarǵa tartyldy. Kásiptik bilim alýǵa 1060 adam jiberildi. «Jol kartasy» baǵdarlamasyn júzege asyrýdyń ekinshi jylynda 5,4 mıllıard teńge ıgerilip, 8259 adam eńbekke aralasty.
Jumyspen qamtýdyń jańa strategııasy ózgeshe talaptar, tyń mindetter júkteıdi. Baǵdarlama úsh baǵyt boıynsha atqarylady. Bul maqsat úshin 1,8 mıllıard teńge bólingen. Qazirdiń ózinde «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasyna qatysýshylardyń sany 7 myń adamdy qurap otyr. Taratyp aıtar bolsaq, 986 adam oqýlarǵa jiberiledi. 395 adam kásibı daıarlyqtan ótedi. 591 adam biliktiligin shyńdaıdy. 514 adam áleýmettik jumys oryndaryna, jumys berýshilerdiń usynysymen 2545 adam bos qyzmet shtattaryna ornalastyryldy. Aýyldarda kásipkerlikti damytýǵa járdemdesý sharalaryna 254,8 mıllıon teńge bólindi. «Soltústik» ÁKK shaǵyn nesıemen qamtamasyz etetin uıym retinde belgilenip, ekinshi baǵytqa jeńildikti qarjylyq qoldaý jaıy oılastyrylǵan. «SK-Fınans» JShS qazirdiń ózinde 50 adamdy kásipkerliktiń qyr-syryna oqytý isin bastap ketti. Sóıtip, 232 adam daıarlanyp shyǵady. Ekonomıkalyq áleýeti ornyqty eldi mekenderge 222 otbasyn kóshirip ákelý úshin 1,4 mıllıard teńge bólindi. Búginde baspana turǵyzatyn jerler anyqtalyp, jobalaý-smetalyq qujattar ázirlenýde.
Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty jańǵyrtý turǵyndardyń ómir sapasyn jaqsartýdyń basty faktorlarynyń biri ekeni aıtpasa da túsinikti. Soǵan oraı baǵdarlamasy aıasynda 2,4 mıllıard teńgeniń 5 jobasy qolǵa alynǵan. 754 mıllıon teńge oblys ortalyǵyndaǵy sýmen jabdyqtaý jáne sý berý nysandaryn qaıta qalpyna keltirýge baǵyttaldy. Energetıkalyq kásiporyndar baǵdarlama sheńberinde 1 mıllıard 964 mıllıon teńge bóldi. Petropavl qalasynyń abattandyrylǵan turǵyn úı salasynda 1035 kóp páterli úı bar. Olardy jóndeýge respýblıkalyq bıýdjetten 120 mıllıon teńge qarastyryldy. Budan tysqary «Petropavl qalasyndaǵy turǵyn úı paıdalaný qyzmeti» kásiporny da jóndeý jumystarymen aınalysady. Oǵan 275 mıllıon teńge bólindi.
Mádenı-rýhanı salalardaǵy jetistikterimiz de kóp-aq. Ana tilimizdiń qoldanys aıasy keńip, ulttyq qundylyqtarymyz júıeli nasıhattalady. Qojabergen jyraý, Batyr Baıan, Shal aqyn, Toqsan bı, Shoqan Ýálıhanov, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Maǵjan sekildi Qyzyljardyń qunarly topyraǵynan ónip-ósken dańqty tulǵalarymyz aıryqsha qasterlenedi. Osyndaı alyp tulǵalarǵa eskertkishter ornatyldy. «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha atqarylǵan sharalar – óz aldyna bir tóbe.
Táýelsizdiktiń mereıtoıy qarsańynda oblys ortalyǵy adam tanymastaı ózgerdi. Pestroe kóliniń jaǵalaýynda «Soltústik juldyzy» Táýelsizdik saıabaǵy ashyldy. Qalanyń ortasynda bıiktigi Táýelsizdigimizdi beıneleıtin stella boı kóterdi. Biregeı akvapark qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn. Bul nysan otbasylyq demalys ornyna aınalady. Mádenıet jáne demalys saıabaǵy jańartylyp, sýburqaq ornatyldy. Qazaq jáne orys ádebıeti klassıkteriniń, Qyzyljar óńirinen shyqqan tarıhı tulǵalardyń músinderi ornatyldy. Kóshelerge, alańdarǵa áralýan músindik beıneler qoıyldy. 13 shaǵyn baq qalalyqtarǵa tartý etildi. «Jol kartasy» baǵdarlamasynyń járdemimen botanıkalyq baq – «Qyzyljar oranjereıasy» qaıta jańǵyrtyldy.
Qoryta aıtqanda, Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastaýymen elimizdiń halqy aýyzbirliktiń, toptasqandyqtyń eren úlgisin kórsetip, 20 jyl ishinde tolaǵaı tabystarǵa jetkenin bárimiz maqtan tutamyz. Oǵan soltústikqazaqstandyqtardyń da qosqan úlesi zor.
– Áńgimeńizge rahmet.
Qyzyljar óńirindegi kórkemsóz baıqaýy
Kórkemsóz oqý sheberleriniń Oralhan Bókeı atyndaǵy HIII respýblıkalyq baıqaýy alǵash ret Qyzyljar óńirinde shymyldyǵyn túrdi. Ol Qazaqstan halqy tilderiniń HIII respýblıkalyq festıvali sheńberinde uıymdastyrylyp, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnaldy. Onda elimizdiń barlyq oblystarynyń jáne Astana, Almaty qalalarynyń atalmysh baıqaý jeńimpazdary jınalyp, prozalyq, dramalyq jáne poezııalyq shyǵarmalardy mánerlep oqýdan dodaǵa tústi.
Saıys bastalar aldynda oblys ákiminiń orynbasary Farhad Qýanǵanov aımaq basshysy Serik Bilálovtiń quttyqtaýyn jetkizdi. Odan keıin sóz alǵan Mádenıet mınıstrligi Til komıtetiniń tóraǵasy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Sherýbaı Qurmanbaıuly: «Bıylǵy ıgi sharany Maǵjan, Sábıt, Ǵabıt sekildi ulylar mekeni Qyzyljar óńirinde ótkizýge bekindik. Ondaǵy oı – qazaǵy az óńirlerde memlekettik tilimizdi nasıhattaý, qudirettiligin tanytý edi», deı kelip, kórkemsóz baıqaýyna qatysýshylarǵa sáttilik tiledi. Oralhannyń qaryndasy Ǵalııa Bókeı de qyzyljarlyqtarǵa degen alǵys sezimin jetkizdi.
Baıqaýdyń birinshi kezeńinde 16 úmitker O.Bókeıdiń prozalyq shyǵarmalarynan úzindiler oqydy. Ekinshi kezeńde dramalyq shyǵarmalar boıynsha synassa, aqtyq kezeńde aqyndardyń óleń-jyrlaryna kezek berildi.
Úsh kezeńniń qorytyndysy boıynsha Oralhan Bókeı atyndaǵy respýblıkalyq kórsemsóz oqý sheberleriniń bas júldesin Almaty oblysynyń ókili Danııar Aqmoldaev jeńip aldy. Birinshi orynǵa Altynaı Mýsına (Soltústik Qazaqstan oblysy), ekinshi orynǵa Aınur Ońǵarova (Mańǵystaý oblysy), úshinshi orynǵa Seıilhan Ospanov (Ońtústik Qazaqstan oblysy) kóterildi. Jambyldyq Jadyra Mergenbaeva, pavlodarlyq Aıbek Oralhanov, astanalyq Qýanysh Dúısenqulov, batysqazaqstandyq Tańsholpan Zeınýllına «Úzdik sheberlik úshin» yntalandyrý syılyqtaryna ıe boldy. Jeńimpazdar men júldegerlerge dıplomdar men baǵaly syılyqtar tabys etildi.
Ultymyzdyń uly armany edi
Jas táýelsiz el Qazaqstandy ótpeli kezeńdegi qıyndyqtardan aıbyndy basshymyz N.Á. Nazarbaev sanaýly jyldarda-aq alyp shyqty. Keńes ókimetiniń betke ustar ashyq ta aıǵaq ıdeologııasy boıynsha kapıtalızmdi attap ótip, sosıalızmge jettik, kommýnızmge taqaý qaldyq dep júrgen dalbasasy dalada qaldy. Jańa ómirde Elbasymyz ár nárseniń menshigin taptyryp, básekemen órkender naryqtyq ekonomıkalyq júıege kóshti de, sol tar jol, taıǵaq keshý kezinde Nursultan Nazarbaev: “Áýeli – ekonomıka, sodan keıin – saıasat”, degen uran tastady.

Qazaq degen negizinde namysshyl el ǵoı, sol urannyń oryndalý jolynda álemde bar jańalyqtardy ıgerip, kapıtalızmniń qol jetken tabystaryn kádege jaratty. Elde bar toqtap qalǵan baılyq kózderin dereý iske qosý úshin sheteldik ınvestısııa ala bildi. Olaı deıtinim, ol ońaı olja emes, ony birinshiden senimdi elge beredi. Az jyldarda aýnap túsken tulpardaı atyp turyp, bir silkinip, qazaq eli alǵa basty. Álem áldi memleket, áıgili basshyny kórip, úlken senim artty. Áne, sonyń nátıjesinde jas memleket Qazaqstan tez arada esin jıyp, astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirý syndy ulan-ǵaıyr qyzý iske kiristi. Qaı elde bolsyn astanasyn kóshirý ońaıǵa soqpaıtynyn biletinbiz. Biraq Nursultan Ábishulynyń bul bastamasyn el qoldady, eldiń zııaly azamattary qoldady. Ol jáı ǵana tór jańartý emes, Eýrazııanyń kindik tórinde Astanany ornalastyrý ákimshilik, el basqarý isinde kóptegen yńǵaılylyq týdyrdy. Tyń kóterý zamanynda soltústik ólkelerimizde tym seldirep qalǵan óz ultymyzdyń ókilderi kóbeıip, elimizdiń negizgi irgesin myqtap bekittik. Jańa zamanǵa ábden laıyq tamasha qala týdy. Qýanǵanym sonsha, Astananyń ár jylyna jańa óleńderimdi arnap, onjyldyǵynda “Álemniń segizinshi ǵalamaty” atty ádemi sýrettermen bezendirilgen óleńder jınaǵymdy shyǵaryp, shyn júrekten shashý shashtym. Bul jalǵyz meniń emes, búkil zamandastarymnyń kókeıindegi qýanyshtyń belgisi edi.
Táýelsizdik jaıly, egemendik ákelgen tamasha jańalyqtar haqynda aıtar sóz kóp. Solardyń ishinde ultymyzdyń asa kórnekti uldarynyń ómirin úlgi etip, attaryn aıǵaqtaý. Olarǵa máńgilik belgi ornatý jolynda sońǵy jyldary Soltústik Qazaqstan oblysynda qyrýar jumys istelindi. Shal aqynǵa, Maǵjan aǵamyzǵa, Ǵabıt Músirepovke aýdandardyń attary berildi. Olardyń eńbekteri de keń taralyp, el qolyna tıdi. Bul turǵyda ultymyzdyń erekshe daryndy uly, Isataı, Mahambet joryqtaryna qatysqan erjúrek batyr Segiz seriniń patsha úkimeti qýdalaýmen umyttyrǵan aty shartarapqa qaıta jetti. Tipti, bul uly babamyz týraly: “Ol tirlikte bolmaǵan adam”, degen jalalar da jabyldy. Oblys ortalyǵyndaǵy “Asyl mura” ujymynyń bul turǵyda atqarǵan eńbegi orasan. Segiz seriniń eki tomdyq eńbekteri jaryq kórdi. Buryn “halyq áni” atalyp júrgen ánderi ózine oralyp kele jatyr. Bir ǵana “Gaýhartastyń” ózi nege turady?! Eger qazaqtyń bulbul qyzy Kúlásh Baıseıitova apamyzdyń atyn bar álemge Úkili Ybyraı babamyzdyń “Gákkýin” oryndaý shyǵarsa, Bıbigúl Tólegenova zamandasymyzdy zańǵar bıikke kótergen de osy “Gaýhartas”.
Sondaı-aq Qojabergen jyraýdy Buqar jyraýdaı danamyz ustazym dep ardaqtasa, onyń iriniń irisi, dananyń darasy, jas urpaqqa úlgi-ónege bolar zor tulǵa ekeninde esh kúmán joq. Táýelsizdiktiń uly toıynyń qarsańynda esimi umytylyp júrgen el dúldúli Úkili Ybyraıǵa laıyqty eskertkish oblys ortalyǵynda jáne tamasha shaǵyn músin aýylynda ornatylyp, burynǵy О́sken aýylyna Úkili Ybyraıdyń aty berildi.
Bul kúnderi búkil elimiz Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bastaýymen ınnovasııalyq ındýstrııalandyrýdyń ekpindi jumysyn serpindi júrgizip jatyr. Bile bilsek, bul Nursultan Ábishulynyń uly bastamasy, ınnovasııalyq ındýstrııalandyrýdyń revolıýsııalyq qadamdary der edim. Olaı deıtinim, jas memleket álemdegi jahandaný zamanyna sáıkes eń kerekti, ári eń jaýapty, eń aýyr isti óte qarqyndy túrde bastap ketti. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna bir belgi Astana qalasy bolsa, osy uly jolda dúnıege kelgen ár óndiris orny zor shashý, eń qymbatty shashýymyz dep esepteımin. Ken baılyǵy, jer baılyǵy, munaı men gaz da sarqylady, al búgin qatarǵa turyp jatqan ınnovasııalyq-ındýstrııalandyrý nysandary ózderiniń shyǵaratyn túpki ónimderimen elimizdiń eldigin bekitip, bolashaqtaǵy eń senimdi tiregimiz bolady. Osy turǵydan kelgende, 2009 jyly “Egemen Qazaqstan” gazetine shyqqan maqalamda bastalǵan jumystardy bitirsin, Tuńǵysh Prezıdentimizdi qutty ornynda otyrǵyza turaıyq degenim bar edi. Bul kúnde, Qudaıǵa shúkir, bul máseleni búkil el qoldap, bıyl kezekten tys ótken prezıdenttik saılaýda halqymyz Elbasyǵa daýys berip, birden-bir durys tańdaý jasady. Eńkeıip qalǵan qart emes, Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń naǵyz ysylǵan, márt kezi.
Táýelsizdik ultymyzdyń uly armany edi, oǵan da jettik. 20 jylda el irgesi bekidi, keleshekte osy qarqynmen qaryshtap, álemdegi ozyq elder qataryna jeteıik! Bul tilektiń de oryndalýyna esh kúmán joq. El aman, Elbasy aman, ishki daý men syrtqy daýdan Alla esen saqtasyn! 20 jyldyq asyl toı, ǵasyr toıy qutty bolsyn!
Aınalaıyn, Qyzyljar!
Týǵan qala ot-anam,
Qalǵan mura atadan.
Qyzyljar dep atyńdy,
Babam ózi ataǵan.
Qaıyrmasy:
Saltanatym, sánimsiń,
Mahabbatym, ánimsiń.
Aınalaıyn, Qyzyljar,
Baqytymsyń, baǵymsyń!
Jalǵyz óziń bir ǵalam,
Shejireli án-qalam.
Abylaıdyń izi bar,
Maǵjan aqyn jyrlaǵan.
Qaıyrmasy:
Sáıgúlikteı jaralǵan,
Aqqýdaıyn taranǵan.
Aımalaıdy kók Esil,
Aq qaıyńǵa oranǵan.
Qaıyrmasy.
Astyqty aýdan asýlary
Marat TASMAǴANBETOV, Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdannyń ákimi.
Aýdanymyz elimizdegi iri astyqty óńirlerdiń biri. Damyǵan avtomobıl joldary, temir jol kóligi, áleýmettik ınfraqurylymdary bar aýdan zor ekonomıkalyq áleýetke ıe. Agrarlyq sektorda da úlken tabystarǵa jetip keledi. Memlekettik qoldaýdyń arqasynda mashına-traktor parkiniń 90 paıyzy jańartyldy. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdary 22,2 mlrd. teńgege 1092 ónimdiligi joǵary tehnıkalar satyp alyndy, ol kóktemgi-kúzgi dala jumystarynyń 80 paıyzǵa jýyǵyn joǵary sapamen atqarýǵa, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, dándi jáne basqa daqyldar óndirisinde ylǵal qoryn qalypty jaǵdaıda saqtaýǵa múmkindik beredi. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń astyq óndirisin ulǵaıtyp, Qazaqstandy astyq eksporttaıtyn álemdegi bes eldiń qataryna engizý jónindegi mindetterin júzege asyrý úshin egistik mádenıetin jaqsartý, topyraq qunarlylyǵyn arttyrý, mıneraldy tyńaıtqyshtardy agrotehnıkalyq talaptarǵa saı sińirý, tuqym sapasyn jaqsartý jóninde maqsatty jumystar júrgizilip keledi. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý esebinen aınalymǵa 62,9 myń gektar alqap qosyldy. Sóıtip, egistik kólemi 629 myń gektarǵa jetip, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynan jınalatyn jalpy ónim 44,8 paıyzǵa artty.
Dıqandarymyz Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn toılaıtyn bıylǵy jyly buryn-sońdy bolmaǵan astyq ósirip, qazirgi ýaqytta kúzgi oraqty aıaqtap qaldy. Gektar berekeligi 23,2 sentnerden aınalyp, kemi 1,5 mıllıon tonna astyq jınaýdy kózdep otyrmyz.
Agrarlyq keshen aldynda turǵan basym baǵyttardyń biri – astyqtyń saqtalýy men óńdelýin qamtamasyz etetin qabyldaý kásiporyndarynyń qýatyn arttyrý. Bul máseleni oıdaǵydaı sheshý joldary jan-jaqty qarastyrylǵan.
Aýdan mal sharýashylyǵymen de aınalysady. Osy salany damytý baǵdarlamasynda iri qara etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý baǵdarlamasyna oraı 350 saýyn sıyrǵa, 500 bas etti malǵa, 500 bas qoıǵa jáne 200 jylqyǵa arnalǵan keshender, 350 basqa arnalǵan shoshqa fermasyn salý josparlanyp otyr. Juqpaly aýrýlardyń aldyn alý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin 16 mal soıý alańy salyndy. Mal sharýashylyǵy ónimderin óńdeý de damyp keledi.
Shaǵyn jáne orta bıznestiń de órkendeýine múddelimiz. Búginde 1063 kásipkerlik sýbekt jumys isteıdi. Saýda, qoǵamdyq tamaqtaný orny, shashtaraz, tehnıkalyq qyzmet kórsetý stansııasy, aǵash óńdeý sehy, kıim pishý jáne jóndeý qosyny, táýligine 2 tonna nan-toqash ónimderin shyǵaratyn “Asyl dán” naýbaıhanasy sııaqty 18 jańa nysan ashyldy.
Memlekettik “Aýyz sý” baǵdarlamasy sheńberinde aýyldyqtardy sapaly tirshilik kózimen qamtamasyz etý aıtarlyqtaı jaqsardy. Osy kezeńde sý qubyry jelilerin tartý, qalpyna keltirý jobalary júzege asyryldy.
Aýdanda memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasyn oryndaý – basty nazarymyzda. Sońǵy jyldary 12 páterli kommýnaldyq turǵyn úı, sharýashylyq sýbektileriniń kúshimen 168 páter jáne 396 jeke turǵyn úı paıdalanýǵa berildi.
Bilim berý júıesin jetildirý, oqý sapasyn jaqsartý maqsatynda atqarylyp jatqan sharalar da az emes. Byltyr “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy boıynsha Peskı aýylynda osy zamanǵy 250 oryndyq mektep úıi paıdalanýǵa berildi. Sońǵy on jylda mektepterge 17 lıngafon-mýltımedıa, 18 fızıka, 13 bıologııa, 3 hımııa kabınetteri, 14 ınteraktıvti qural-jabdyqtar, 479 kompıýter satyp alyndy. Alty bilim mekemesi “OkýNet” aqparattyq bilim berý jelisine qosylǵan.
Uly jazýshy esimindegi aýdan eńbekkerleri Tuńǵysh Prezıdentimiz, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń dáıekti saıasatyn birkisideı qoldaı otyryp, áli talaı bıik asýlardy baǵyndyrary anyq.
Astanaǵa qarap boı túzeımiz
Haını-Jamal MÝSINA, Sosıalıstik Eńbek Eri.
Tártip saqshysy ákemiz sonaý 1954 jyly qanypezer adamdardyń qolynan qaza tapty da, shıetteı segiz bala asqar taýdaı tiregimizden aıyrylyp, zar jylap qala berdik. Amal qansha, anamyz Fatıma Ǵarıfýllaqyzyna segiz balany jalǵyz asyrap, jetkizý ońaıǵa soqpady. Sondyqtan da shyǵar, meni jáne eki inimdi Novonıkolskoe balalar úıine ornalastyrdy. Sóıtip men, jetinshi synypqa deıin balalar úıinde oqydym. Odan keıin bilim alýdy oblys ortalyǵyndaǵy kásibı-tehnıkalyq ýchılıshede jalǵastyrdym. Mamandyǵymnyń qyr-syryn meńgergennen keıin Jambyl qalasyna jiberdi. Osy jerde qurylys-montaj basqarmasyna jumysqa ornalastym. О́zim qatarlas qyz-kelinshektermen birge eńbek etip, tájirıbe jınaqtadym. Arada úsh jyl ótken soń Qyzyljarǵa qaıtyp oralyp, “Petropavlovskselstroı” tresiniń №72 jyljymaly mehanıkalandyrylǵan kolonnasynda sylaqshylyq jumyspen aınalystym. Qazir aınalama kóz salsam, oblys ortalyǵyndaǵy mektepter, balabaqshalar, mádenıet úılerinen óz qoltańbamdy kórip, jastyq shaǵyma oralǵandaı bolamyn.
Jaýapkershilikti túsiný óz aldyna, ynta-jigerdiń arqasynda shyǵar, 25 jasymda sylaqshy-syrshylar brıgadasyn basqarý mindeti júkteldi. Jumysqa yńǵaıy bar bir top qyz-kelinshekterden brıgada quryp, ortaq maqsatqa qol jetkizý úshin erinbeı eńbek ettik. Arada eki jyl ótken soń jaqsy kórsetkishpen top jaryp, Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna ıe boldym.
Es bilgeli eńbek etip, qoǵam ómirine belsene aralasqandyqtan ár kúnimdi paıdaly ispen ótkizýge tyrystym. Eńbek adamdy shyńdaıdy, bıik belesterge jeteleıdi. Búgingi tańda halqymyzdyń yntymaq-birliginiń arqasynda ótpeli kezeńniń qıyndyqtarynan qınalmaı óttik. Elimiz kórkeıip, juldyzy jarqyrap turǵan shaq bul! Táýelsizdik týyn jelbiretken jıyrma jyl ishinde qol jetkizgen jetistikter aıtarlyqtaı. Qazaqstan basqa eldermen terezesi teń memleket boldy. Kúni keshe elordamyz Astanada 56 eldiń basshylary men halyqaralyq uıym ókilderiniń basyn qosqan Sammıt ótti. Bul da elimizdiń qaryshty qadammen alǵa basyp kele jatqanynyń aıshyqty aıǵaǵy. Osynyń barlyǵy da – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń nátıjesi.
Súıikti elordamyz – Astanaǵa talaı ret jolym tústi. Ár barǵan saıyn netken keremet dep qýanamyn. Meniń Qyzyljarym da gúldenip keledi. Elordaǵa qarap boı túzep, totydaı qulpyra túskeni qýantady. Týǵan qalamnyń órkendeýine qolymnan kelgenshe óz úlesimdi qosqanymdy maqtan tutamyn.
Otanym dep oraldyq
Jańabaı PIRMANOV, oblystyq oralmandar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy,
“Tamdy” fermerlik qojalyǵynyń basshysy.
Qazaq eli Táýelsizdik týyn qolyna alǵaly 20 jyl boldy. Kóne tarıh úshin qas qaǵym sátteı kórinetin osy kezeńde qanshama qıyndyqtar artta qalyp, qanshama bıik asýlar alyndy deseńizshi?! Osy oraıda Elbasymyzdyń shaqyrýymen sonaý Qyzylqum dalasynan kósh tartyp, at basyn qııan shettegi, tabıǵaty qatal Qyzyljar óńirine tiregen aǵaıynnyń áreketi erlik dep bilemin. Iá, týǵan jerimiz ben jurtymyzdy, ata-baba qabirin tastap kelgendegi maqsatymyz – tarıhı Otanymyzdaǵy qalyń elimizge, altyn uıa-besigimizge, jurtqa qosylý edi. Qudaıǵa shúkir, qazaǵymyzdyń baıtaq dalasyndaı keńpeıildi halqym qushaǵyn aıqara ashyp, baýyryna basty.
Soltústik Qazaqstan oblysy Tuńǵysh Prezıdentimizdiń kóshi-qon saıasatyn bar yqylas-peıilimen qoldady desem, artyq aıtqandyq emes. 2000 jyly el aımaqtarynyń arasynan tuńǵysh ret oralmandardy jaıǵastyrýǵa jergilikti bıýdjetten qyrýar aqsha bólinýi – osynyń aıǵaǵy. Atajurtqa aıaq basqannan bergi 15 jyl ómirim aıshyqty oqıǵalarǵa toly boldy. Sonyń biri óz aldyma jeke sharýa qojalyǵyn ashpaq nıetpen bankten bir jylǵa nesıe alyp, Jezqazǵannan qazaqtyń edilbaı tuqymdy qoılaryn ákelip, soltústik óńirde ósirýdi qolǵa alýym edi. Qajyrly eńbektiń arqasynda maldyń basy kóbeıip, sharýashylyǵymyz ilgeri basyp júre berdi.
2002 jyly Astana qalasynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken kásipkerler forýmynda sóz sóıledim. Sózimniń sońynda sol jyldary eldi tolǵandyryp júrgen О́zbekstan – Qazaqstan shekarasynyń máselesi beıbit jolmen sheshilgenine baýyrlarymnyń atynan rızashylyǵymdy bildirgenimde Nursultan Ábishuly dán rıza bolyp: “Jaraısyń, oralmanmyn dep jarqyrap tursyń ǵoı!” – dep qolymdy alyp, arqamnan qaqqany maǵan sony serpin, tyń jiger bergendeı boldy. Kópten josparlap júrgen oıym, Qyzyljar óńirine tańsyq is – oısylqara túligin ósirý jónindegi jobam qoldaý taýyp, 7 bas túıe malyn 2006 jyly ońtústikten alyp keldim. Myńdaǵan jyldyq tarıhy bar shubat ónimine jergilikti halyqtyń qyzyǵýshylyǵy túıe basyn kóbeıtýge yqpal etti. Búgingi tańda meniń basqarýymdaǵy “Tamdy” fermerlik qojalyǵynda otar qoı, úıir túıe, jylqy jáne qara mal ósiriledi. О́tken jyldan bastap eginshilikpen de aınalysyp kelemiz.
Jalpy, búgingi kúni shetten kelgen myńdaǵan otbasy Soltústik Qazaqstan oblysyna qonystanyp, tirlik jasap jatyr. Sol aǵaıynnyń aıtar alǵysy, shyn júregimen tiler tilegi bir, ol – Elbasynyń júrgizip otyrǵan saıasatyna degen rızashylyq pen qurmeti.
Balamasy joq bastama
Janna NAÝRYZOVA, kóp balaly ana.
Bizdiń Qyzyljar óńirinde sońǵy jyldary birqatar ıgi jańalyqtar boldy. Solardyń biri ári biregeıi – oblys ákimi Serik Bilálovtyń bastamasymen qolǵa alynǵan “Urpaq qory” baǵdarlamasy desem, bul ana men bala úshin jergilikti bılik tarapynan jasalyp otyrǵan úlken qamqorlyq bolyp tabylady. Sóıtip, 2010 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap, tórt jáne odan da kóp balasy bar otbasynyń kámeletke tolmaǵan árbir sábıine bankten arnaıy esepshot ashylyp, 226 myń teńge mólsherinde qarajat bóline bastady. Oblystaǵy demografııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatyn kózdegen atalmysh shara aıasynda ótken jylǵy 6 qazanda óńir basshysy Serik Bilálov “Urpaq qory” sertıfıkatyn “alǵashqy qarlyǵashtarǵa” saltanatty túrde tabys etti. Tórt jáne odan kóp bala týǵan oblys turǵyndary Aıgúl Sapar, Iýlııa Býshýeva, Jibek Maqasheva, Svetlana Bıkbaeva sııaqty jas analarmen birge men de syı-qurmetke bólendim.
Biz, otaǵasym Berik ekeýmiz tórt qyz ósirip otyrmyz. Jubaıym qurylys salasynda eńbek etedi. Men bala tárbıesimen, úı sharýasymen aınalysamyn. Otbasyndaǵy kenjemiz Jansaıa týǵanda “Urpaq qory” baǵdarlamasy boıynsha kámeletke tolmaǵan sábılerimizdiń barlyǵyna depozıt ashylyp, ýáde etilgen qomaqty qarajat bólindi. Halqymyzda “Ár bala óz nesibesimen keledi” degen jaqsy sóz bar. Mine, búldirshinderimniń jarqyn bolashaǵyna jol ashatyn, kemel keleshektiń kepili osy emes pe?!
Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna qadam basqan egemen elimizdiń erteńin búgin oılap, ázirge esh óńirde balamasy joq “Urpaq qory” baǵdarlamasyna jas analardyń qyzyǵýshylyǵy eren. Bıyldyń ózinde 271 otbasyndaǵy 1152 balanyń depozıtterine 279 mıllıon teńge salyndy. Beıbitshilik pen tatýlyq besiginde terbelgen táýelsiz memleketimizde osyndaı jaǵymdy jańalyqtar oryn alyp otyrǵanda, erteńgi kúnge degen senimimizdiń nyǵaıa túsetini sózsiz.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan demografııalyq saıasatyna sáıkes qolǵa alynǵan “Urpaq qory” baǵdarlamasynyń járdemi arqasynda biz, kóp balaly jas analar, óz balalarymyzdyń bolashaǵyna zor úmitpen qaraımyz. Elimizdiń basqa óńirlerindegi jas jubaılar tálim alatyn jaqsy ónege tıisti oryndar tarapynan qoldaý tapsa, nur ústine nur bolar edi.
Betterdegi materıaldardy daıyndaǵan Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshisi О́mir ESQALI.