– Naýqas tótennen keldi dep aıta almaımyn. Dárigerler baýyrda aqaý bar degen dıagnozdy 2009 jyly qoıǵan edi. Jastyqtyń qyzýy ǵoı, janǵa batyp, qınamaǵan soń júre berdik. 2012 jyly «Qurmanjan datqadaǵy» Alymbek datqanyń róline kastıng jarııalanǵan kezde baýyr sırrozynyń úshinshi kezeńinde tursyz degen edi dárigerler. Alymbektiń róline úmitkerler óte kóp boldy. Biraq fılmniń rejısseri Sadyq Sher-Nııaz «Qurmanjan – ulttyń anasy, Alymbek datqa ulttyń tutqasy. Bul fılmdi qyrǵyz halqy kóp kútti» dep bas keıipkerlerdi somdaıtyn úmitkerlerdi uzaq tańdaǵan ǵoı. Sol úshin el ishine de barǵan. Úmitkerlerdiń biri bolyp tirkelip, alǵashqy synaqqa qatystyq. Tańdaý maǵan tústi. Qundyz bórik kıip, saqal-murt qoıǵan keıpime qarap, rejısser «biz izdegenimizdi taptyq» dep qysqa qaıyrdy.
Az ýaqyt ishinde daıyndyq bastalyp ketti. Keıin rejısserdiń aıtýynsha, komıssııa músheleri meniń kózime nazar aýdarypty. Kózimniń tuńǵıyǵynan muń aralas arman kórgen. Sosyn jasym da Alymbek datqanyń jasyna kelip tur eken. Sonymen túsirilim toby qysqa merzimde kınony aıaqtap, TMD elderinde, Ystanbulda, birqatar Eýropa elderinde tanystyrylymy ótti. «Oskarǵa» usynyldy. Arada bir jyl ótpeı burynnan aınaldyryp kele jatqan aýrý taǵy da syr bildirip, qazan aıynda arnaıy ushaqpen Máskeýge jetkizilippin. Reseılik dárigerler alǵashynda «donor kerek» degen. Sol-aq eken elde «Ázız Mýradılaevqa kómektesemiz» degen aksııa aıasynda qarjy jınalyp jatqanyn jansaqtaý bóliminen shyǵyp, esimdi jıǵanda bir-aq bildim. Keıin óz-ózime kelgen soń anam áleýmettik jelilerde meniń atyma jazylǵan aqjarma tilekter legimen tanystyrdy. Senesiz be, meniń naýqasym TMD-daǵy dostarym men tileýlesterimdi aıaǵynan tik turǵyzǵan. Máskeý, Almaty, Astana, Eýropada oqyp, jumys istep júrgen qandastarymyz elden jyraq júrse de qalys qalmapty. El Prezıdenti Almazbek Atambaev Prezıdent qorynan operasııanyń alǵashqy kezeńin bastaý úshin 500 000 som aýdaryp, jaǵdaıymdy baqylaýda ustaǵan.
– Byltyrǵy qarasha aıynyń aıaǵynda Ázız «Sońǵy janaıqaı» spektaklinde basty róldi oınaıdy degen aqparat tarady.
– Ol ras. Spektakl áıgili ártisimiz Súımenqul Chokmorovty eske alý aptalyǵynda kórsetildi. Atalmysh qoıylym meniń sol kezdegi kóńil kúıime dóp keldi. Sebebi, Súımenqul Chokmorov taǵdyr-talaıyna tap kelgen taýqymetti qasqaıyp turyp qarsy aldy. Bar bolǵany 53 jyl ǵumyr keship, dúnıeden ótti. Bul ekinshi jaǵynan «qyrǵyz ıntellegensııasynda talanty, harızmasy, sosyn adamı qasıeti jaǵynan Chokmorovqa teń keletin tulǵa bar ma?» degen dramatýrgtyń janaıqaıy bolatyn. Shyǵarma tek Chokmorovqa ǵana arnalǵan joq. Qyrǵyz kınematografııasyndaǵy umyt qalǵan nemese eńbegi kesh baǵalanǵan, «qyrǵyz keremetin» qalyptastyrǵan janǵa degen novatorlyq-estetıkalyq janaıqaı bolatyn.
Máskeýde otanyń alǵashqy kezeńi sátti ótip, transplantasııanyń aldyndaǵy úzilisti paıdalanyp, elge kelgenmin. Aǵza almastyrý – óte kúrdeli is. Ol tek sáttilikke ǵana baǵynady. Ota ústinde oıanbaı qalýyń da ábden múmkin ǵoı. О́zim bala jastan biletin, tipti tulǵasyna qarap boı túzegen halyq ártisin qyrǵyz eli eske alyp jatqanda, aýrýhana tósegine tańylyp jatqym kelmedi. Tileýimdi tilep otyrǵan kópshilikke alǵysymdy teatr sahnasynan aıtqym keldi. Reseı hırýrgııa ortalyǵyndaǵy emdeýshi dárigerim otadan keıingi kezeńde shyǵarmashylyq belsendilik te psıhologııalyq jaǵynan kúsh beretinin aıtty. Sahna shymyldyǵy jabylǵan sátte kórermen jarty saǵattaı qol soǵyp turyp aldy. Keıin teatr ákimshiligi sol kúnderdegi qoıylymǵa kórermenderdiń óte kóp jınalǵanyn jáne sonymen bir mezgilde eldiń ár aýmaǵynda ánshiler konsertter uıymdastyryp, jınalǵan qarjyny meniń em-domym úshin aksııa esebine aýdarǵanyn aıtty.
– Siz Máskeýde em alyp jatqan kezde anańyzben tildeskenimizde operasııanyń ekinshi kezeńi Ystanbulda jasalatynyn aıtty.
– Osy jyldyń basynda Túrkııadaǵy eń bedeldi «Memorıal» klınıkasynda maǵan ekinshi ret ota jasaldy. Bilesiz be, oǵan deıin mende baýyr sırrozynyń 4-kezeńi degen dıagnoz qoıylǵandyqtan, aǵzany almastyrýdan ózge jol joq degen ýájge ózimdi moıynsundyryp qoıǵan edim. Biraq adamnyń emes, Allanyń degeni bolady eken. Maǵan ota jasaǵan túriktiń ataqty dárigeri, professor-gepatolog Koraı Adjarly «Ázızdiń baýyry 4-satydaǵy sırroz degen dıagnozǵa qaramastan ıntensıvti túrde jumys isteı bastady. Biz aǵzany almastyramyz degen sheshimnen bas tarta otyryp, baýyrdy emdeımiz» degen qorytyndyǵa keldi.
– Osydan 3 jyl buryn «Qurmanjan datqanyń» tanystyrylymy ótti. Naýryz aıynda «Habar» telearnasy arqyly kórsetildi. Fılmniń kassasy shyǵyndy eselep japty degen áńgime bar el ishinde. Sizdińshe, kınoepopeıanyń fenomeni nede?
– Bul suraqtyń júz túrli jaýaby bar. Olardyń barlyǵy qısyndy bolyp kórinýi múmkin. Biraq bir nárse aqıqat – adamdar tarıhtan tirek izdeıdi. Dál qazirgideı zamanda bul bizdiń halqymyz úshin asa mańyzdy. Kórermen Qurmanjan datqany da sondaı sezimmen qabyldady. Rejısser men kópshiliktiń kózdegeni bir jerden shyqty. Bul fılm qyrǵyz kınosynyń satylap damyp kele jatqanyn kórsetti. Muny fenomen deýge bolmaıtyn shyǵar. Sebebi, fılmge pafos, saıasat aralastyrylǵan joq. Qyrǵyz ultynyń qalaýyn kıno tilinde kórsettik.
Qyrǵyzdyń Qurmanjan datqaǵa degen yqylasy erekshe ekenin bilesiz. Jaqynda Prezıdent jarlyǵymen Manastan keıingi «Qurmanjan datqa» ordeni belgilendi. Bul orden Qyrǵyzstan tarıhynda paıda bolǵan jańa orden hám «Manas» ordeninen keıingi marapat. «Qurmanjan datqa» ordeni birinshi bolyp Merkelge usynyldy.
– Siz jýrnalısterge bergen suhbatyńyzda «Qurmanjan datqa» Alymbek beınesi arqyly kınodaǵy óz beınemdi de, taqyrybymdy da taptym depsiz. Aldaǵy ýaqytta kıno men dramatýrgııany qatar alyp júrý oıda bar ma?
– Dramatýrgııa janyma jaqyn, zaldaǵy kórermenniń yqylasy júregińe jumsaq nur sebeleıdi, armanyńdy qanattandyrady. Al kıno... Eger múmkindik bolsa, kıno salasynda tarıhı taqyryptarǵa barǵym keledi. Ortalyq Azııadaǵy qazaq, ózbek, qyrǵyz jáne túrikmen bir-birimen qatar qonǵan, aýyly aralas, qoıy qoralas el. Bizdiń bir-birimizden enshi alǵanymyz keshe ǵana ǵoı. Tarıhymyzdyń betin «qattyraq arshyp jibersek», túbimiz de, tarıhymyz da bir týysqan halyq bolyp shyǵamyz. Endeshe tarıhı taqyryptarda bizderge nege kúsh biriktirmeske? Tól tarıhymyzda joldarymyzdyń túıisken jerleriniń kóp ekenin keshegi «Qurmanjan datqada» kórdik. Tereńdeıin desek, ózge eldiń tarıhy. Attap óteıin deseń, oqıǵa jelisi úzilip kalady. Bul, ásirese «Qurmanjan datqany» túsirgende baıqaldy. Eger, Alymbek datqanyń taǵdyryn zerdeleı bersek, onyń ómiriniń qazaq tarıhymen ushtasqan tustary óte kóp.
– Siz «Qurmanjan datqadaǵy» Alymbek datqanyń tulǵasyna qandaı daıyndyqpen keldińiz? Sebebi, kúrdeli de jumbaq tulǵa. Ol týraly derekterdiń ózi bir-birine kereǵar...
– Biz, qyrǵyz-qazaq tarıhyn tasta emes, jadynda saqtaǵan halyqpyz ǵoı. Alymbek datqa – qúrdeli tulǵa. Oqıǵa jelisi daıyn bolǵanmen, ony boıyńa sińirip, tolǵatyp, ózińniń Alymbegińdi ómirge ákelý ońaı emes. Sóıleý máneri bólekteý dramalyq obraz. Aıtaryn is-áreketimen jetkizedi. Datqany tolyqtaı ashý úshin 2 saǵattyq fılm azdyq etedi. Sebebi, ol Qoqan bıligi kezinde ómir súrdi. Bar ómiri attyń ústinde, qylyshtyń júzinde ótti. Qyrǵyzdy azat, ozyq oıly ulttardyń qataryna qosýdy armandady. Kınokartına negizinen Qurmanjan datqa týraly bolǵandyqtan Alymbek tulǵasy tolyqqandy ashyldy dep aıta almaımyn. Ol jaıly jeke tarıhı-dramalyq kınoepopeıa kerek.
– Bizdiń elderimizdiń teatr, kıno salasyndaǵy baılanysy keıingi kezderi úzilip kalǵan edi. Qyrǵyz akterlarynan tek Ázız Beıshenalıevti ǵana kóremiz. Al qazaq-qyrǵyz akterlary qatysqan kınolardy bárimiz saǵyna bastadyq.
– Súımenqul Chokmorov qazaq-qyrǵyz kınosynyń baǵyna jaralǵan jan edi ǵoı. Jastaı ketti. Sońǵy birer jylda jaqsy dástúrdi jalǵastyrýda talpynys bar. Qyrǵyz akteri Ázız Beıshenalıev qazaq rejısseri Satybaldy Narymbetovtiń «Mustafa Shoqaıynda» basty rólde oınady. Qazaq aǵaıyndary arasynan «ózimizdiń ártis tabylmady ma?» degen pikirdi de estip qalamyn.
О́tkenniń ónegesine kóz júgirtip kórińizshi. Súımenqul Chokmorov «Kókserekte» qalaı oınady? Sondaǵy kishkene bala Qurmash – Qambar Ýálıevtiń qazasyna qyrǵyzda jylamaǵan jan qalmady. Qyrǵyz akteri Talǵat Nyǵmatýllın eki eldiń ortaq balasy bolyp ketti. 1968 jyly «Qazaqfılm» men «Qyrǵyzfılm» kınostýdııalarynyń «Qarash-qarash oqıǵasy» boıynsha túsirgen kınotýyndyda basty róldi bizdiń Súımenqul Chokmorov jandyryp oınady. Bolat Shámshıevtiń «Mergenderindegi» qyrǵyz qyzy Aıturǵan Temirovany qazaqtyń Álııasynyń aýzynan túsip qalǵan syńary emes dep kim aıta alady? Arada shırek ǵasyr ótpeı jatyp biz nege bóten bolyp kettik? О́zbekstan keshegi KSRO kezinde Ortalyq Azııa elderi kınoındýstrııasynyń ortalyǵyna aınalǵan edi. Qazaq-qyrǵyz rejısserleriniń ortaq týyndylary talaı elde júlde aldy. Bizge aldyńǵy býyn aǵalar dástúrin qolǵa alatyn kez jetti. Kınonyń taǵdyryn prokat sheshetinin eskersek, bul jaǵdaı kınogerlerdiń paıdasyna sheshiler edi.
Kınoda qarjy da jaǵdaıdy ońalta almaıtynyn kórip otyrmyz. Eýropadaǵy damyǵan elderdiń ózi kınosyn álemdik naryqqa shyǵara almaı otyr. Demek, jeke-dara eshteńeni sheshe almaımyz. Sol sebepti qazaq, ózbek, qyrǵyz akterlary bas qosqan, ortaq tarıhymyzdan syr shertetin kıno túsirýge taǵdyr múmkindik berse eken dep tileımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn SABAEVA
ALMATY – BIShKEK – ALMATY
