Ishki kóshi-qon: irgeli maqsat, ilgeri qadam

Taratyp aıtqan­da, eńbek resýrstarynyń utqyrly­ǵyn arttyrýǵa baılanysty oblystyń hal­qy tyǵyz ornalasqan aýdandarynan respýblıkamyzdyń shalǵaıdaǵy óńir­leri­ne halyqty kóshirý barysy týraly aıt­qany málim.

О́zderińizge málim, respýblıkada halqy tyǵyz óńirlerden halqy sırek ornalasqan óńirler­ge halyqty qonystandyrý ju­mys­­tary 4 jyldan beri júzege asy­rylyp keledi. Osyǵan baıla­nys­ty Ońtústik Qazaqstan oblysynyń 2014 jy­ly Shyǵys Qazaqstan oblysy­men, 2016 jyly Soltústik Qazaqstan oblysymen halyqty jumyspen qamtý jóninde ynty­maq­tastyq memorandýmdary tú­zildi. Al 2014-2016 jyldary «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheń­berinde oblysymyzdan bar­ly­ǵy 154 otbasy qonys aýdaryp, kóshý shyǵyndary óteldi. Atalǵan basqarma tarapynan qonys aýdarǵan azamattarǵa sol óńirdegi ýákiletti organdar ar­qyly monıtorıng jumystary da júrgizilgen. Qonys aýdarǵan aza­mat­tardyń 48-i aýyl sharýa­shy­lyǵymen aınalyssa, bilim sa­lasynda 42 azamat qyzmet at­qarýda. Budan bólek, jergilikti atqarý organdarynda 11, qyzmet kórsetý salasynda 12, densaýlyq saqtaý salasynda 7 adam eńbek etip júrgeni anyqtaldy. Bizdiń óńirimizdegi mundaı ıgilikti áre­ketti qanatqaqty joba retinde qarastyryp, sátti ótken eksperıment retinde baǵalaýǵa bolady. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti 2018-2022 jyldarǵa ar­nalǵan óz erkimen qonys aý­da­rýshylardy yntalandyrý, ish­ki kóshi-qon saıasatyn júzege asyrý maqsatynda «Ońtústik-Sol­tús­tik» jobasyn daıyndaýda. Se­bebi, respýblıkamyzdyń sol­tús­tik oblystary halqynyń sany (Sol­tústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaq­stan, Qostanaı, Pavlodar) jyl saıyn kemı túsýde.
Rasynda da Ońtústik Qazaqstan ob­­ly­sy − artyq jumys kúshi bar, respýb­­l­ı­kadaǵy halqy tyǵyz ornalas­qan aımaq­tardyń biri. Onyń ústine óńir­diń tabı­ǵı-klımattyq jáne geogra­fııalyq jaǵ­daıynyń qolaıly bolýy da adam kapı­talynyń damýyna oń áse­rin tıgizetini sóz­siz. Resmı derekterge jú­ginsek, sońǵy bes jylda halyq sany 272,8 myń­ǵa ne­me­se 24 paıyzǵa ar­typ, búginde turǵyn­dar 2 861,3 myń adam­ǵa ( onyń ishinde ju­mys­syzdar sany 62,7 myń) jetti. Sóıtip, respýblıka hal­qy­nyń 16,1 paıyzyn qurap otyr. Ishki kóshi-qon (mıgrasııa), ıaǵnı ha­lyq­tyń ob­lystan kóshýi men kelýi bary­syn­daǵy aıyrmashylyqty qosa alǵan­daǵy kór­setkishtiń ózi ósý dınamıkasyn baıqatady.

 Árıne, elimizdegi úshinshi megapolıs bolýǵa umtylǵan shaharǵa qaraı halyqtyń shoǵyrlana túsýine zańdy qubylys retinde qaraýymyz qajet-aq. О́ıtkeni, oblys ortalyǵy − Shymkent qalasyna qonys tebýshiler qatary kó­­beıip tur. Muny tómendegi derekter dá­leldeı túsedi. Búgingi tańda oblys bo­ıynsha turǵyn úı salýǵa jer teli­min alýǵa 173 myńǵa jýyq adamnyń ótini­shi tirkelse, 49 myńǵa jýyq adam bas­pa­na kezeginde tur. Al, osyǵan áli de qu­jat­taryn resimdeý qaraketinde júrgen, tir­keýge turyp úlgermegenderdi qosyńyz. 

О́ńirdiń ekonomıkalyq belsendi halqynyń jumyspen qamtylǵany 1147,2 myń adam eken. Onyń qu­ra­mynda óz­di­ginshe jumyspen qamtylǵany 502,8 myń adamnan asady. Bul ne degen sóz? Biz­diń aǵaıyn­dardyń «jumys joq» dep júni jyǵyla salmaıdy. Joq jer­den ju­mys taba qoıady. О́z avto­kó­ligin «taksı» ete salady. Úlkendi-kishili keńseniń mańaıyn «aqyly» avtoturaqqa aınaldyryp, máshıne kirgizip-shyǵarýdan da óz nápaqasyn aıyryp otyrǵandar az emes. Jumys izdegen adam áıteýir «osylaı» aı­nalysatyn kásibin taýyp ala beredi. Naryq zamanyna beıim mundaı jandar jal­py jumyspen qamtylǵandardyń 43,8 paıyzyn quraıdy eken. Al oblys boıynsha ózdiginshe jumyspen qam­tyl­ǵandar úlesi respýblıkada eń joǵary kór­set­kishti kórsetip otyr.

Ishki kóshi-qondy retteý bo­ıyn­sha oblysta bul ju­mystar bıyl da jalǵasyn taý­yp, Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qor­ǵaý mınıstrliginiń qa­tysýymen bıylǵy jyldyń sáý­ir aıynda óńir­aralyq birigýdi damytýdyń shara­lary birneshe aýdandarda uıym­dastyryldy. Mundaı is-sharaǵa barlyǵy 5780 azamat qatysyp, 672 otbasy (2019 otbasy múshe­leri­men) qonys aýdarýǵa nıet bildirdi. Osy azamattardyń 1008-i eńbekke qa­bi­letti bolsa, olardyń 116-sy aýyl sharýashylyǵymen, 98-i ká­sip­ker­likti damytýmen, 794-i memle­ket­tik kásiporyndarda ju­mys isteý­ge talaptanyp otyr.

2017 jyly qonys aýdarý­shy­larǵa 288 otbasyna kvota be­ki­tildi. Demek, kvotaǵa engen baǵ­darlamaǵa qatysýshylardyń ár­bir otbasy mú­shesine 35 AEK mólsherinde (79 415 teńge) bir ret­tik sýbsıdııa já­ne tur­ǵyn úı jal­daýǵa jáne kommý­nal­dyq qyz­met­terge aqy tóleý shyǵys­taryn óteýge 12 aı ishinde 180-360 AEK mólsherinde sýb­sıdııa­lar (408 420-816 840 teń­ge) beriledi. 

Búgingi tańda soltústik óńir­ler­­diń málimetine sáıkes res­pýb­lıka boıynsha 119 otbasy qo­nys aýdarsa, onyń 99-y (262 ot­­basy múshelerimen) Ońtústik Qazaqstan oblysynan (Qostanaı – 7, Pavlodar – 13, Soltústik Qa­zaqstan – 44, Shyǵys Qazaqstan – 35) ózge óńir­lerge kóshpek. Onyń ishinde 64 ot­basy naqty kvota alý úshin qujat­taryn (Saryaǵash aýdanynan – 11, Maqtaaral aýdanynan – 3, Shardara aýdanynan – 2, Saıram aýdanynan – 12, Túlkibas aý­danynan – 3, Ordabasy aýdany­nan – 3, Túrkistan qalasynan – 2, Shymkent qalasynan – 28 otbasy) tapsyrdy.

Árıne, mundaı mańyzdy iste qonys aýdarý prosesin jyldamdatý, týyndaǵan máselelerdi je­del sheshý, kóshýge nıet bil­­dir­gen­der­ge jaǵdaı jasaý úshin sol­tústik óńir­­lerdiń ókil­deri ke­zeń-kezeńmen ob­ly­sy­­myz­da bolyp, túsindirý ju­mys­­ta­ryn júrgizýde. Bul qýa­nar­lyq jaǵdaı. Talpynys tabys áke­ledi. Nátıjesinde erikti túrde qo­­nys aýdarýǵa 618 múshesi bar 177 otbasynyń tizimi qalyp­tas­ty­­ryl­dy. 
Hosh, kósh kólikti bolǵaı dep tileımiz!
 
Serikqalı JEKSENBAEV,
jýrnalıst

ShYMKENT