«Qazir sizge Lıtvada turatyn sýretshi qazaq qyzyn kúıeýimen qosa ertip barsam qaıtedi. EKSPO-ǵa kelipti. Ulttyq mýzeıde jeke kórmesi ótip jatyr. Qıyrdaǵy qandastarymyz týraly qalam terbep júrgen soń habarlasqanym ǵoı»...
Jasyryp qaıteıin, izetti inimizdiń iltıpatty sózinen keıin sheginerge jer qalmaǵan edi.
Sonymen qoıshy, qonaqtardy qoshemetpen qarsy alyp, jón surastyq.
– Qaraǵym-aý, Keńes Odaǵyna baǵynǵan keziniń ózinde baýyrlas respýblıkalar arasynda basqasha mentalıtetimen erekshelengen Baltyq boıyndaǵy elde qaıdan júrsiń?
– Taǵdyr tasynyń qalaı qaraı domalaryn kim bilgen. Sol jaqtyń dám-tuzy tartqan shyǵar, sirá. Áıtse de tótesinen qoıylǵan suraqqa týra jaýap-
ty sál kidirte turyp, áńgimemdi áriden bastaıyn. Túp-negizimiz surasańyz, Shyǵys Qazaqstannan. Týyp-ósken turaǵym – Aqtóbe óńiri. Qalada turǵanymmen Shalqardaǵy ájemniń aýylyna jıi baratynmyn. Sonda kóz jetpes kókjıekke kósilgen keń dalamyzdyń kórkemdigine qaıran qalatynmyn. Júgirgen ań, ushqan qusyna deıin ystyq kórinetin. Bala jasymnan jan-dúnıemdi baıytqan ádemi áserler áli esimnen ketpeıdi.
– Sýret salýǵa qushtarlyǵyń sol shaqta oıanǵan-aý, shamasy.
– Múmkin... Beıneleý ónerine eptegen ebim bolsa kerek. Biraq oǵan bizdiń otbasymyzda eshkim mán bergen emes. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda laýazymdy qyzmet istegen ákem de, sanaly ǵumyryn bilim salasyna arnaǵan anam da matematıka, fızıka, hımııa sekildi negizgi pánderdi jaqsy oqýǵa mindetti ekenimizdi sanamyzǵa sińirip baqty. Sýret salýdy erikkenniń ermegi retinde ǵana baǵalady. Sondyqtan mamandyq tańdaýda azdaǵan adasý boldy.
– Qalaısha?
– Mektepti altyn medalmen bitirip, Almatyǵa tarttym. Ata-anamnyń aqylymen Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń avtomatıka jáne telemehanıka fakýltetine tústim. Ony támamdaǵan soń aspırantýrada oqydym. Ǵylymmen aınalysyp, ekonomıka salasy boıynsha kandıdattyq dıssertasııa qorǵadym.
– Oıbaı-aý, odan artyq ne kerek?
– Durys qoı. Bylaı qarasań, esem ketken eshteńe joq. Esebim túgel sekildi. Biraq báribir kóńilde bir qońyltaqsý bar. Nege? Bilmeımin. Áıteýir meniń qalaýym bul emesteı kórinedi. Aqyry, Aqtóbege oralyp azamattyq avıasııa ushqyshtaryn daıarlaıtyn ýchılıshede saıası ekonomııadan sabaq berip júrdim. Buıryqty qoısańshy bul, sonda úshinshi kýrsta oqıtyn Vıtaýtaspen tanystym (Kúıeýine qarap kúlip qoıdy). Eger osy oqý ornynda jumys istemesem ekeýimiz jolyǵyspas pa edik, kim bilsin? Kóp keshikpeı shańyraq kóterdik. Lıtvadan bir-aq shyǵýymnyń sebebi osyndaı.
– Jat jurtty jersiný jaǵy ońaı tımegen bolar.
– Dili de, dini de bólek ortaǵa birden sińisip ketý qıyn soqqany ras. Rýhanı, etnıkalyq erekshelikteri óte kóp eken. Biraq kelin bolyp túskennen keıin kedergilerdiń bárin jeńýge týra keldi. Jergilikti halyqtyń mádenıetimen, salt-dástúrlerimen jaqynyraq tanysýǵa tyrystym. Til úırenbeı isimniń ilgeri baspaıtynyn túsindim. Aldymen jeke sózderdi jattadym. Sosyn sóılem quradym. Sóıte-sóıte qatarǵa qosyldym. Qazir eshkimnen kem sóılemeımin.
– Qazaqshań aqsańqyrap qalǵandaı ma, qalaı?..
– О́zińiz bilesiz, Keńes zamanynda qalanyń balalary negizinen oryssha oqıtyn edi ǵoı. Men de solardyń birimin. Onyń ústine basqa ortada ǵumyr keshken soń ana tilimnen ajyrańqyrap qalǵanymdy jasyrmaımyn. Degenmen taqyr-taza umytpaǵanym taǵy ras.
– Jaraıdy, ómir jolyńyzǵa biraz sholý jasadyq bilem. Endi negizgi taqyrypqa qaraı oıysyp, beıneleý ónerine bet burýyńyzdyń tarıhyn baıandasańyz.
– Bul ózi qyzyǵyn aıtyp taýysa almaıtyn hıkaıa... Men Lıtvaǵa Keńes ókimetiniń «ólerinen» sál ǵana buryn bardym emes pe. Gorbachevtiń qaıta qurýy qaırandap, adamdar turmysynyń ábden tıtyqtaǵan tusy. Onyń aıaǵy qaıda aparyp soqqany ámbege aıan. Lıtva – Odaqtan shyǵyp, táýelsizdigin jarııalaǵan birinshi respýblıka. Egemendiktiń eleń-alańynda eldiń bárine qıyndaý bolǵany belgili. Eki qolǵa bir jumys tabylmaıtyn ýaqyt. Qol qýsyryp otyrýǵa bolmaıdy. Kúnińdi kórýiń kerek. Aldymen Qazaqstanda alǵan dıplomdarymdy ratıfıkasııalaý qajettigi týyndady. Sonyń arqasynda kandıdattyǵymnyń dárejesi doktorlyqqa teńestirilip, mártebem ósip shyǵa kelgeni. Soǵan qaramastan qolaıly qyzmet qolǵa tıe qoımady.
Ushqysh kúıeýimniń tapqan aılyǵy tamaǵymyzdan aspaıdy. Sonyń saldarynan 5-6 jyl tórkinime jete almaı sorladym. Tipti, telefonmen qysqa qaıyryp tildesýdiń ózin qaltamyz kótere bermeıtin. Eldi saǵynyp eńiregende etegim jasqa tolady. Kók teńizdeı týlaǵan kóńilimniń kókseýi keıinirek tabylǵandaı boldy. Qaraptan qarap qylqalam ustaýǵa ańsarym aýǵany. Ishki shyǵarmashylyq izdenister arnasynan asqanyn ańǵardym. Osy ýaqytqa deıingi tirligim ánsheıin sııaqtandy. Sonyń arasynda sáti túsip, Jol qatynastary mınıstrligine ájeptáýir qyzmetke tura qaldym. Jaǵdaıym jaman emes. Áıtse de báribir birdeńe jetispeıdi. Úlken tolqý ústinde taǵdyrsheshti tańdaýymdy jasaýǵa týra keldi. Birde Vılnıýstiń ortalyǵyndaǵy dúkenge kirip, sýret salýǵa qajetti dúnıelerdi satyp aldym. Molbert, kenep, boıaý, qylqalam, taǵysyn taǵylar. Eń qyzyǵy, ne kerektiń bárin ózim bilip turmyn. Quddy, kúnde osy kásippen shuǵyldanatyn kánigi sheberdeı. Mine, osylaısha oıymdy onǵa bólgen ertegi áleminiń esiginen endim. Eńbek demalysymdy paıdalanyp, baıaǵy balǵyn kezimde kórsem de, kóz aldymnan kólbeńdep ketpeıtin bir tústi kenepke túsirýge kiristim. Ishteı ózimdi qaırap qoıamyn: «Osydan bar ǵoı, oıdaǵymdy oryndasam, qalǵanyn júzege asyrý túkke turmaıdy». Uzyn sózdiń qysqasy, aınalasy jarty aıda «Jastyq shaqta kórgen tús» atty alǵashqy kartınamdy jazyp tastadym. Ony kórgen kúıeýim tóbesi kókke jetkendeı qýandy. Sodan áserlengenim sonshalyqty, sheneýniktik qyzmetti qıyp, biryńǵaı sýretshilikpen shuǵyldaný jóninde sheshim qabyldadym. Keńsedegi bastyqtaryma jumystan bosatýlaryn surasam jibergileri kelmeıdi. Ketý sebebimdi aıtsam senbeıdi. Men bolsam alǵan betimnen qaıtpadym. Onymen qoımaı kórmemdi ótkizýge daıyndalýym kerek dep kergıtinimdi qaıtersiń. «Aldyńnan aq kún týsyn! Kórmeńe shaqyrýdy umytpaǵaısyń», dedi áriptesterim ázil-shynyn aralastyryp.
– «Dosqa – kúlki, dushpanǵa – taba» bolmaı kózdegen maqsatyńa jettiń be, áıteýir?
– Toǵyz aı tolǵatyp, bes kartınany bitirdim. Jarym Vıtaýtas janyn salyp, uıymdastyrý jumystarymen aınalysty. Nátıjesinde, qalanyń eski bóliginde ornalasqan «Langos» galereıasynda tyrnaqaldy týyndylarymnyń tusaýyn kestim. «Langos» qazaqshaǵa aýdarǵanda «tereze» uǵymyn bildiredi. Osynaý sımvolıkalyq ataý meniń suńǵat salasyndaǵy jolymdy ashty. Odan beri jıyrma jyl ótipti.
– Kásibı maman atanbaı-aq, abyroıǵa bólenýińizdiń syry nede?
– Bilmeımin. Maǵan ol jaǵy jumbaqtaý. Arnaıy bilim alǵanym joq. Atajurt ańsary meniń jandúnıemdi astan-kesten etti. Qııalyma qanat baılady. Asqar bıikterde samǵatty. Sanamdy jańa sapalyq deńgeıge kóterdi. Tylsym álemniń áldıin tyńdap, terbetilemin. Uzyn sany 21 kartına jazsam da Sýretshiler odaǵynyń múshesi emespin. Maǵan onyń qajeti de shamaly.
– Qyzyq eken...
– Oǵan tańdanbaı-aq qoıyńyz. О́mirde árkimniń óz ustanymy bolady. Jalpy, beıneleý óneriniń arǵy-bergi tarıhymen erteden tanystym. Úıimizdegi kitaphanamyz Máskeýde jaryq kórgen tanymdyq kitaptarǵa baı-tuǵyn. Solardan oqyp-bilgenderim kádege jarady.
– Jeke kórmelerińdi jıi ótkizip turasyń ba?
– Ondaı ádetten áste aýlaqpyn. Kórermenge tórt-bes jylda bir ret esep berýdi durys sanaımyn. Ystanbulda qoıylǵan jumystarymdy túrikter jyly qabyldady. Qansha degenmen, túbi bir týysqan emes pe, ásirese qazaq taqyrybyna qyzyǵýshylyq tanytty. Aqparat quraldarynda jaqsy baǵa berildi.
– Tarıhı otanyńdaǵylar eńbekterińmen tanys pa?
– Aqtóbede uıymdastyrǵan kórmeme Reseı aýmaǵy arqyly eski júk mashınasymen segiz táýlik sapar shegip, biraz dúnıelerimdi ákelgenim esimnen ketpeıdi. Jerlesterimniń rızashylyqqa toly júzderin kórgende bastan keshken barlyq qıyndyqtardy umytyp kettim.
– Astanaǵa at basyn burýdyń sáti qalaı tústi?
– Bul rette EKSPO-2017 kórmesindegi Lıtva Respýblıkasynyń ókili Romas Iаnaýskasqa rahmet aıtýǵa tıispin. Ol meniń on kartınamdy tańdap, Lıtvanyń pavılonyna ilýge ruqsat etti. Kezinde Lıtvada Qazaqstannyń elshisi bolǵan, búginde Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Ǵalymjan Qoıshybaevqa da alǵysym sheksiz. Burynnan tanys azamattyń maǵan qoldaý kórsetý maqsatynda anasy bastaǵan búkil otbasyn alyp kelgenine máz-meıram boldym. Jaqsy adamdardyń járdemimen Ulttyq mýzeıde «Tylsym álem» atty jeke kórmemdi ashýǵa múmkindik alǵanymdy úlken baqyt sanaımyn. Atalmysh mádenıet ordasy basshysynyń mindetin atqarýshy Jáken Qojahmetuly Taımaǵambetovtiń «Ásııanyń shyǵarmalarynda beınelengen arǵymaq attyń shabysynan onyń týǵan jerine, qazaqtyń baıtaq dalasyna arnalǵan saǵynyshyn baıqaý qıyn emes», – degen aǵalyq lebizin estigende eriksiz kóńilim bosady.
Men sýret ónerindegi belgili bir baǵyttardy ustanbaımyn. О́zimdi týra maǵynasyndaǵy erkin sýretker sanaımyn. Salǵan sýretterimde Atameken aıshyqtary aıryqsha oryn alady. Orys tilinde jazatyn óleńderimde de osy úrdisti ustanamyn. Kartınalarymnyń «Arǵymaq», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Qobylandy batyr» dep atalýy kóp nárseni ańǵartsa kerek. Men Baltyq jaǵalaýynda júrsem de Alataýymdy esten shyǵarǵan emespin. Arýdaı sylanǵan Astanamdy aınalamdaǵylarǵa ylǵı maqtan etip, aıtyp otyramyn...
Áńgimelesken
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»
