1951-1952 jyldary ýnıversıtettiń professory, belgili tarıhshy Ermuhan Bekmahanov «Qazaqstan XIX ǵasyrdyń 20-40 jyldarynda» atty ǵylymı monografııa jazyp, 1946 jyly doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan. Biraq 1948 jyly M.Aqynjanov pen T.Shoıynbaevtyń «Lenınshil jas» gazetine «Saıası qate, qunsyz kitap» atty syn maqalasy jaryq kórip, ǵylymı qundylyǵyn joqqa shyǵarǵan. KSRO Joǵary bilim mınıstri bul ultshyldyq-býrjýazııalyq baǵytta jazylǵan zertteý dep aıyp taǵyp jatqanda rektor Tájibaev: «Joq, bul Kenesary kóterilisine taza ǵylymı túrde baǵa berilgen eńbek. Mınıstr Bekmahanovty jónsiz kinálaǵan», – dep qarsy pikir aıtqan. 1950 jyly 26 jeltoqsanda KOKP organy «Pravda» gazetinde H.Aıdarov, T.Shoıynbaev jáne A.Iаkýnın birigip jazǵan «Qazaqstan tarıhynyń máseleleri markstik-lenındik turǵydan baıandalsyn» atty syn maqalasy jarııalanyp, Bekmahanovtyń joǵaryda aıtylǵan monografııasy aýyr synnyń astyna alyndy. Olar «Bekmahanovtyń Kenesary Qasymov hannyń feodaldyq-monarhııalyq reaksııashyl kóterilisin ǵylymı turǵydan baǵalaýda saıası qatelikter jibergen» dep aıyptady. 1951 jyly 10 sáýirde BK(b)P OK sol maqalany talqylap, «Pravda» Bekmahanovtyń qatesin durys ashqan dep tapty. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıteti (birinshi hatshysy J.Shaıahmetov) bul maqalany Pleným talqylaýyna saldy. Ýnıversıtet rektory T.Tájibaev Máskeý býrjýazııalyq-ultshyl baǵytty dáripteýshi dep jarııalaǵan Bekmahanovty qorǵap, ony aıyptaýshylarǵa dáıeksiz baıbalam sala bergennen góri, atalmysh kitapty ǵylymı turǵydan taldap, sergek qaraýǵa shaqyrdy. Sol úshin Ortalyq komıtet oǵan qatań sógis jarııalady. Bekmahanov jaǵynda bolǵan ǵalymdar B.Súleımenov, E.Ysmaıylov, Q.Jumalıev, Q.Jubanov, I.Keńesbaev, B.Kenjebaev ultshyldar atanyp, qýǵyn-súrginge ushyrady. Aldy on bes, jıyrma jyldan Sibirge jer aýdaryldy. Qanysh Sátbaev pen Muhtar Áýezov jan saýǵamen Máskeýge ketti. Tólegen Tájibaev ta solardyń biri bolyp jazalanýy kerek bolatyn. KSRO Syrtqy ister mınıstri V.Molotovtyń qorǵaýymen aman qaldy.
Molotov ony ne úshin qurmettedi? T.Tájibaev Lenıngradta aspırantýrada júrgende aǵylshyn tilin óz betinshe oqyp, úırengen. Elge kelgen soń biraz jyldardan keıin Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstrliginiń negizin quryp, Molotovtyń qaramaǵynda qyzmet etti. Soǵystan keıin Germanııa taǵdyry talqyǵa túsken halyqaralyq jıynda Keńester odaǵy saıasatyn aǵylshyn tilinde jetkizgen jáne Birikken Ulttar Uıymynda Latyn Amerıkasy elderi jónindegi komıtetti basqaryp, sol elderdiń áleýmettik jaǵdaılary týraly baıandamalar jasaǵanyn búgingi jastar bile de bermes. Biraq tarıhshy Bekmahanovtyń isinen keıin Tájibaevqa rektorlyq qyzmetten ketýge májbúr boldy.
T.Tájibaev Lenıngrad ýnıversıtetiniń aspırantýrasynda psıhologııadan kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Onyń ǵalymdyq qarymyn baıqaǵan ýnıversıtet professorlary Lenıngradta qalýyn jáne ǵylymı jumystaryn osynda jalǵastyrýyn usynǵan. Biraq ol sol usynysqa qulaq aspaı elge qaıtty. Jeti jasynan tuldyr jetim ósken janǵa sol tamasha múmkindikti paıdalanyp, iri mádenı-ǵylymı ortalyq Lenıngradta qalýyna bolar edi ǵoı. Al nege qalmady? Oǵan Qazaqstanda Júsipbek Aımaýytov pen Maǵjan Jumabaevtan keıin kenjelep qalǵan ulttyq psıhologııa ǵylymyn kóterý kerek boldy. Ol ony óz ultynyń aldyndaǵy perzenttik paryzyndaı sezine bildi.
Respýblıka Syrtqy ister mınıstrliginiń negizin qalaǵan jáne qyzmetin jolǵa qoıǵan da Tólegen Tájibaev. Keıin ol Úndistandaǵy Keńester odaǵy elshisiniń keńesshisi de bolyp eńbek etti. Biraq ol bul qyzmetten óz erkimen ketken joq. Oǵan sebep Tájibaev sol eldegi aǵylshyn tilinde shyǵatyn aqparat quraldaryna árqalaı taqyryptarda maqalalar jazyp, úndi ǵalymdarynyń, memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń nazaryna ilikti. Kapıtalıstik damý baǵytyndaǵy eldiń qaıratkerlerimen kezdesip, pikir alysýlary jıilep ketkeninen sekem alyp qalǵan elshi Máskeýge habarlap, ony keńesshi qyzmetinen bosatýyn ótingen. Elshi ótinishi oryndalyp, Tájibaev elge oraldy.
Dinmuhamed Qonaevtyń «Aqıqattan attaýǵa bolmaıdy» atty kitaby bar. Ol kitapty ómiriniń sońǵy kezinde jazǵan. Imandy jannyń jaratýshyǵa esep beretin ýaqyty jaqyndap qalǵanda shyndyqty bura tartyp, jazýy múmkin emes. Qonaev sol eńbeginde Tájibaevty arnaıy qabyldap, qyzmet usynǵany jóninde aıtqan. Tájibaev shákirti Jolmuqan Túrikpenulyna ómiriniń kóp bóligi qyzmetpen ótkenin, endigisin ǵylymǵa arnaǵysy keletinin aıtyp, Qonaev usynǵan qyzmetten óz erkimen bas tartqanyn jetkizgen. Sodan keıin osy Qazaq ýnıversıtetindegi psıhologııa kafedrasyna meńgerýshi bolyp keldi.
Al akademık О́mirbek Joldasbekov qazirgi qazaq ýnıversıtetiniń jańa zamanaýı qurylysyn Dinmuhamed Qonaevtyń qoldaýymen saldy. Barlyq fakýltetterdiń ásem ǵımarattaryn turǵyzyp, stýdentter men aspıranttarǵa arnap qazirgi úlgidegi jataqhanalardy paıdalanýǵa berdi. Esentaı ózeniniń kúnshyǵys jaq betinen oqytýshylarǵa turǵyn úı salyp, olarǵa bar jaǵdaıdy jasady. Bul odaqtaǵy Máskeý men Lenıngrad ýnıversıtetterinen keıin úshinshi orynda turdy. Mundaı ýnıversıtet kúni búginge deıin Orta Azııa respýblıkalary úshin arman ǵana. Sondaı-aq, Joldasbekov óziniń rektor kezinde qazaq stýdentter sanyn, qazaq oqytýshy-ǵalymdar sanyn joǵary deńgeıge kóterdi. Barlyq fakýltetterdiń dekandaryn qazaq ultynan jáne kafedralar meńgerýshileriniń kóbin de jergilikti ult ókili ǵalymdarynan taǵaıyndady. Joldasbekov ultyn jan-tánimen súımese, solaı ister me edi? Onyń bul áreketi ýnıversıtettegi keıbir ǵalymdarǵa jaqpady. Olar rektordyń ústinen Máskeýge, Qazaqstan Ortalyq komıtetine ýnıversıtet qurylysyna bólingen qarajattyń biraz bóligin iship-jep qoıdy, ońtústik óńirlerden talapkerlerdi oqýǵa kóp qabyldap, oqytýshylardy jaqyn-jýyqtarynan alyp jatyr dep aryz-shaǵymdy ústi-ústine jazdy. 1986 jyly jeltoqsanda Máskeýdiń sheshimine qarsy ýnıversıtet stýdentteri kóterilisin uıymdastyrýshylardyń biri degen aıyppen Joldasbekovtiń basyna da kún týǵan. Ol soǵan qaramaı partııa músheliginen shyǵarylyp, qyzmetinen bosatylǵan professor Temirbek Qojakeevti jaladan qorǵaý úshin Qazaqstan OK-ne baryp, sondaǵy laýazym ıelerine óz qarsylyǵyn bildirip, qorǵap baqty. Kóp uzamaı ózi de rektorlyq qyzmetten bosatyldy.
Qazir bizde ǵylymnyń qaı salasynda da ǵalymdar az emes. Jáne olar ózderin tulǵa sanaıdy. Shynymen ǵalymdardyń bári ulttyq tulǵa ma? Joq, bári birdeı tulǵa emes. Sondaı-aq, tulǵalyqqa jetý úshin halyq moıyndaǵan azamattyq isiń bolýy kerek. Sondaı ǵalym ǵana ulttyq tulǵa jáne elge tutqa bola alady. Bul jóninde Alash arystary baıaǵyda-aq aıtyp ketken. Mundaı qasıetter Tólegen Tájibaev pen О́mirbek Joldasbekovte bar edi. Sondyqtan olar kezinde aǵysqa qarsy júzgen ulttyq tulǵalar sanatynda tarıhta qaldy.
Tólegen Tájibaev Lenıngradtan kelip, ýnıversıtette qazaq jáne orys toptaryna psıhologııadan dáris oqydy. Bul kez Hrýshevtiń jappaı orystandyrý saıasatyn barynsha júrgizip jatqan kezi bolatyn. Sol kezde psıhologııadan dáris tek orys tilinde oqytylsyn degen arnaıy nusqaý bar edi. Soǵan qaramaı Tájibaev qazaq tobyna dáristi qazaq tilinde oqydy. Shákirtteriniń aıtýyna qaraǵanda, dárisine basqa tilden bir sóz de qospaıdy eken. Ol keıinirek rektor kezinde «Jalpy psıhologııa» kitabyn qazaq tilinde jazyp shyqty. О́kinishke qaraı, oqý mınıstrligi ony baspadan shyǵartpaı qoıǵan.
О́mirbek Joldasbekov te ýnıversıtettegi qazaq toptaryna mehanıkadan qazaq tilinde dáris oqyǵan. Ǵalym A.Ahmetov ekeýi birigip «Teorııalyq mehanıka» kitabyn qazaq tilinde jazyp shyqty. Kitap keıin «Ǵylym» baspasynan jaryq kórdi. Olar nege qazaq tilinde jazdy? Orys tiline shorqaq qazaq jastary úshin desek te bolar edi. Syrt kózge solaı kórineri anyq. Qazir tarlan tulǵalardyń tek sol úshin ǵana emes, ulttyq ǵylymdy ult tilinde kóterýdi maqsat tutqanyn baıqaımyz.
Kólbaı ADYRBEKULY
