Qumarpazdardyń jaǵdaıyn bilip, qumar oıyn otaýynyń tynys-tirshiligimen tanysý úshin qaptaǵan býkmekerlik keńselerdiń birnesheýine bas suqtyq. Biz kýá bolǵan jaǵdaılardyń bári bir-birine uqsas. Úlken ekran, bás tigýge arnalǵan oryn, adam toly ústel, ara-tura qýanǵan, keıde kijingen daýystar. Qumar oıyn otaýynyń turaqty «meımandaryn» áńgimege tartyp kórgenbiz. Kóbi jýrnalıst ekenimizdi bilgen soń, emen-jarqyn sóılesýden bas tartady. Áıtse de, syrymen bóliskender de tabyldy. Olardyń aıtýynsha, munda keletinderdiń kóbi turaqty «qonaqtar» eken. Arasynda kúndiz-túni býkmekerlik keńseden shyqpaıtyndar da tabylatyn kórinedi. Anda-sanda báste utyp shyqsa da, shyǵyny az emes ekenin jasyrmaıdy. Bári bastapqyda qyzyq úshin bastap, keıin qumarlyq oıynǵa salynyp ketken. Áıtse de, kóbiniń aıtatyny bireý: «Áli bás tigip kórmegender bolsa, buǵan jolamaǵany durys».
Biz barǵan bás keńsesiniń turaqty kelýshisi Almattyń aıtýynsha, mundaǵylar «qadalyp» qalǵan sátin jıi aıta bermeıdi. Áıtse de, tikken 100 básiniń bireýinen utys shyqsa, ony jyl boıy jyrlaýǵa beıil. О́zin Álisher (esimi ózgertildi) dep tanystyrǵan jigittiń bastapqyda tikken bási árdaıym utysty bolyp júrgen eken. Alǵashynda qyzyq úshin bastalǵan oıyn keıinirek qumarlyqqa aınalyp ketken. Alaıda keıinirek kóp mólsherde aqsha tigip, utylyp qalypty. Sodan beri osynda júr. Álisher bildeı bir mekemeniń qyzmetkeri. Jumystan shyǵa sala osy keńsege júgiredi.
Qazaqstan býkmekerler jáne totalızatorlar uıymynyń quramyna 27 býkmekerlik keńse tirkelgen eken. Al Sport jáne deneshynyqtyrý isteri komıtetiniń málimeti boıynsha, býkmekerlik keńse ashýǵa 55 ruqsatnama berilgen. Alaıda sonyń 17-si ǵana jumys istep jatyr. Jalpy, «Oıyn bıznesi týraly» zańnyń 9-babyna sáıkes, býkmekerlik keńselerge lısenzııa 10 jylǵa beriledi. Sońǵy derekter boıynsha elimizde bul bıznes salasynda shamamen 30 mıllıard teńge aınalymda júrgen kórinedi. Áıtse de, naqty somany dóp basyp aıtý qıyn. О́ıtkeni, tabysyn jasyryp qalatyndar da bolýy múmkin.
Negizi býkmekerlik keńse qyzmetine bizdiń elde ruqsat etilgen. Ony ashý úshin kerekti qujattardy jınap, Mádenıet jáne sport mınıstrligine tapsyrý kerek. Lısenzııa alý quny ‒ 640 aılyq eseptik kórsetkishke teń (1452160 teńge). Sondaı-aq, býkmekerlik keńselerde 40 000 AEK kóleminde, totalızatorlarda 10 000 AEK mólsherinde mindetti qor bolýy tıis. Al aı saıynǵy salyq mólsheri býkmekerlik keńselerdiń kassalary úshin ‒ 150 AEK, solardyń elektrondy kassasyna ‒ 2000 AEK-qa teń.
Eki jyl buryn osy oıyn bıznesine baılanysty zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen-di. Sonda mindetti qor kólemi men salyq mólsheri ulǵaıǵan-tuǵyn. Sondaı-aq, býkmekerlik keńselerdiń ornalasýyna qatysty da pýnkt bar. Atap aıtar bolsaq, 11-baptyń 3-tarmaǵynda bylaı delingen: «Oıyn mekemeleri, totalızatordyń nemese býkmeker keńsesiniń kassalary turǵyn emes úı-jaılarda ornalastyrylýǵa tıis. Olardy turǵyn úılerdiń (turǵyn ǵımarattardyń) turǵyn emes úı-jaılarynda, ónerkásiptik kásiporyndar men olardyń keshenderiniń ǵımarattarynda jáne basqa da óndiristik, kommýnaldyq obektilerde jáne qoıma obektilerinde, ǵıbadat úılerinde (qurylystarynda), memlekettik organdar men mekemelerdiń, bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet uıymdarynyń, áýejaılardyń, vokzaldardyń ǵımarattarynda, qalalyq jáne qala mańy qatynastaryndaǵy qoǵamdyq kóliktiń barlyq túrleriniń stansalary men aıaldamalarynda ornalastyrýǵa tyıym salynady».
Jalpy, bás tigý álem boıynsha da keń kólemde jaıylǵan. «Sportradar» derekter jınaý ortalyǵynyń dırektory Darren Smol «BBC» arnasyna bergen suhbatynda zańdy jáne zańsyz keńselerdi qosqanda, býkmekerlik naryqtyń quny 700 mıllıard dollardan 1 trıllıon dollarǵa deıingi aralyqta bolýy múmkin ekenin aıtady. Al «The Guardian» gazetiniń málimetine súıensek, báske aqsha tigetinderdiń 82 paıyzy utylyp qalatyn kórinedi. Atalǵan basylym býkmekerlik keńselerdiń árdaıym tabysty bolýynyń birneshe sebebin kórsetedi. Birinshiden, bolashaqty boljaý qıyn. Tipti kásibı mamandar da óz salasynyń keleshegin naqty aıta almaıdy. Ekinshiden, bás tigý júıesi qumarpaz úshin qolaısyz jasalǵan. Iаǵnı, bás tigýshiniń utylý yqtımaldyǵy óte joǵary.
Asyl dinimiz Islam da bás tigýdi quptaǵan emes. Tipti qumar oıyndy haram dep sanaıtynyn múıizi qaraǵaıdaı din mamandary talmastan aıtyp keledi. Bul týraly Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s) óziniń bir hadısinde: «Kim óz dosyna: «Júr, qumar oıyn oınaıyq» dese, sadaqa bersin», – degen. Munan mynany túsinýge bolady: kimde-kim dosyna qumar oıyndy oınaýǵa usynys jasasa, onyń sadaqa berýi – mindet. Demek, ol kúnásinen sadaqa berip qana qutyla alady.
Býkmekerlik keńseler elde zańdy jumys istep tursa da, oǵan shyrmalyp, basy bálege qalǵandar jıi kezdesedi. Búkil tapqanyn qumar oıynǵa salyp, otbasynan ajyrap qalǵandar týraly baspasóz betterinen arakidik oqyp qalamyz. Muny óz raqaty úshin aqy tóleý dep aqtap alýǵa bolar. Áıtse de, baryn osyǵan tigip, ózi ǵana emes, aınalasyndaǵy týystaryna da zııanyn tıgizip júrgenderdiń kezdesetinin eskersek, bás tigý máselesi oılantpaı qoımaıtyny anyq. О́kinishke qaraı, aıtylǵan eskertýler men qumar oıynǵa shyrmalǵandardyń kóptigine qaramastan, býkmekerlik keńseler qalalardaǵy halyq kóp júretin jerlerde jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı kóbeıip barady.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
