Shoıyn judyryq

Bulaı bolatyn sebebi: sol jyldary ǵalamdyq saıasatta teketiresip, birin-biri ala almaı turǵan KSRO men AQSh basqany bylaı qoıyp, boksshylaryn súzistirýge kóshken. On eki salmaq boıynsha myqtylaryn alyp kelip, jekpe-jek match ótkizý úrdisi qalyptasqan edi. 1982 jy­ly 30 qańtarda Máskeýde ót­ken al­ǵashqy matchta 8:4 ese­bimen Ke­ń­ester odaǵy jeńiske jetse, ke­lesi jyly Las-Vegasta ót­ken kez­desýde 6:6 esebimen teń tús­ken-tin. Úshinshisi mynaý.

Jalpy, qazaq boksy qaı za­manda da tómendegen  joq. Myna­daı derjavalar dúrmegine Serik Qo­naqbaev úsh ret (1982, 1983, 1984 j.j.) qatysyp jeńiske jet­se, Serik Nurqazov ta eki dúr­kin (1983, 1985 j.) rıngke kóte­ril­gen. 1984 jyly Máskeýde ót­ken joǵarydaǵy matchta qos Serikpen birge jasy 19-daǵy Asylbek Qılymov 75 kılo salmaq dárejesinde óner kórsetti. Onyń qarsylasy ataqty Maıkl Grogan – AQSh-tyń qatarynan úsh dúrkin (1981, 1982, 1983 j.j.) chem­pıony, jasy 28-de, áýesqoı rıngte 129 ret jekpe-jek ótkizip, onyń 115-in jeńispen aıaqtaǵan myqty. Grogan 1981 jyly ataqty Evander Hollıfıldti jarys jo­ly­nan taıdyrsa, 1982 jyly áı­gili A.Belıaevti ońdyrmaı jeń­gen edi. Endi, mine, bizdiń bozbalamen joly túıisti.

Rıngke julqynyp shyqqan Asylbek aı-shaıǵa qarap jatpa­dy, tike shabýylǵa kóshti. Qa­zaq­tyń kúrzi judyryǵynan ja­py­ryla qashqan amerıkalyq sá­ti kelgende oń qolymen kósip alyp, shireı tartqandaı bolyp edi, osy sátti kútip júrgendeı Asyl­bek qarsylasyn sol qolmen dál ıek­tiń astynan solq etkizbesi bar ma. Qa­ra dáý kesken terekteı qulap tústi.

Amerıkada jeti atasynyń kegi ketkendeı ulardaı shýlap elirip otyrǵan kórermen myna qy­zyqty kórgende... oıpyrym-aı, teńizdeı tolqyp, ormandaı terbeldi. «Qılymov-Qı­lymov» degen qıqýdan qulaq tu­nady... Tóbesimen jer súze qula­ǵan qara jigit tóreshiniń je­tin­shi saýsaǵy búgilgende baryp áreń esin jıdy. Rıngtiń ana buryshynda qarsylasyn sulatyp tastaǵan Asylbek batyr kermedegi ker arǵymaqtaı kórik keýdesin kóterip qoıyp, aınalasyna jaıma-shýaq kóz tastaıdy. Omaqasqan ornynan zorǵa kóterilgen M.Grogan «baıqamaı qal­dym...» degendeı basyn qaıta-qaı­ta shulǵyp, «saıysýǵa dátim je­tedi» degendi bildirdi.

Saıys qaıta jalǵasty. Á degende, ushqan baqtyń qaıtadan qonýy qıyn eken... Bul joly Asylbek qolyn siltep úlgermeı jatyp, shoıyn judyryqtyń ekpinine shaıqalǵan mıy syr berip Maıkljan táltirektep jaıy­na ketti. Tóreshi aıqasty toq­tat­ty. Myna alapat soqqydan keıin M.Grogan boksty tastap ketti jáne uzaq emdelýine týra keldi.

* * *

Osylaı 19 jasynda atoı salyp, boks áleminiń qaqpasyn teýip kirip, qarsy kelgendi esinen tandyryp, tek qana nokaýtpen kózin ashqan Asylbek Qılymov 1964 jyly Reseıdiń Astrahan jerinde dúnıege kelgen azamat. Ja­synda qara jumysqa kóp je­gil­gen. Shelektep sý tasyǵan, kú­rek­tep qar kúregen, mal jaı­laǵan...

«Meniń qaýqarly hám qarym­dy bolýyma jastaı jegilgen qara jumystyń paıdasy kóp tı­di», depti Asylbek óziniń bir suh­batynda. Qazirgi balalar «qar kú­re­sek qabyrǵamyz qaıysady», – deıdi. Mundaı uldarǵa qaıdan qaırat qonsyn...

Asylbektiń otbasy 1977 jy­ly Aqtaýǵa qonys aýdarady. Aǵa­sy Ánýarbek Astrahanda ıns­­tı­týtta oqyp júrgende boks­pen aınalysyp, sport sheber­li­gine úmitker bolǵan eken. Áne­keń 1977 jyly 13 jasar ini­si Asylbekti qolynan jetektep boks úıirmesine ákelgen. Boks qolǵabyn kıgenine alty aı tolmaı jatyp Asekeń áýeli, jas­ós­pi­­rim­der arasynda oblys chem­pı­ony, ile-shala respýblıka jeńimpazy atanyp, aınalasy bir jyl, jeti aıda KSRO-nyń birinshiligin (1979 j. Belsy, Moldavııa) baǵyndyrdy. Mundaı shapshańdyq qazaq boks tarıhynda bolǵan emes.

Asylbektiń rıng ústindegi taı­palǵan tulpar aıańy, kóterilip tura­tyn kórik keýdesi, kirpigine úreı qondyrmaıtyn asqaq qa­baǵy... keremet edi. Tulǵasy qan­daı? «Qazaqtyń jigiti mynaý» dep Asekeńniń beınesin aıdyń beti­ne ilip qoısa da jarasady...

О́z basym Asylbekti Olım­pıada jáne álem chempıony atan­ǵan baýyrlardan eshqandaı kem emes dep esepteımin. О́ıtkeni, 1980 jyly Qaraǵandy qalasynda ót­ken jasóspirimder arasyndaǵy KSRO chempıonatynda jáne ke­lesi 1981 jyly Harkovte ót­ken birinshilikte qarsylas shaq kel­tirmedi. Kaýnasta uıym­das­tyrylǵan (1981 j.) KSRO oqýshylar spar­takıadasynda top jardy. Keshikpeı 1982 jyly jas­tar qataryna ótip, óz salmaǵynda (1982 j. Penza) taǵy da KSRO chempıony atandy. 17 jasynda bokstan KSRO-nyń negizgi quramasy sapynan oryn aldy.

Qılymovtyń bokstaǵy órleý-ósý jyldarynyń taǵy bir bas­pal­daǵy 1982 jyly Germa­nııa­da ótken halyqaralyq týrnır. Asylbek rıng ústinde nemis boksshysy Genrı Maskeni taldyryp tastady. Bizdiń jigitten ońbaı jeńilgen Genrı Maske 1988 jyly Olımpıada, 1989 jyly álem chempıony, 1985 jylǵy álem kýbogynyń jeńimpazy atandy, úsh dúrkin Eýropa (1985, 1987 jáne 1989j.j.) chempıony bolady. 1990 jyly kásipqoı boksqa aýysyp, IBF tujyrymy boıynsha jartylaı aýyr salmaqta álem tájin kıdi. Osyǵan qarap-aq Asylbektiń qandaı boksshy bolǵanyn baǵamdaı berińiz.

Asylbek Saqtapbergenuly 1984 jyly 75 kılo salmaqta eresekter arasynda bokstan KSRO chem­pıonatyna qatysty. Jarys Tashkent qalasynda ótti. Bul Asylbektiń eresekter sapyndaǵy birinshi resmı jarysy. Alǵashqy jekpe-jegin ataqty Vıacheslav Chapaıkınmen ótkizip ony úshinshi raýndta taǵy taldyrdy. Kelesi kezekte ózbekstandyq Hákim Matchanovty qatarynan eki ret nokdaýnǵa túsirdi.

Jartylaı fınalda Orynbor týmasy, KSRO chempıonatynyń 1981 jylǵy júldegeri Egor Ilınzeer kútip turdy. Asylbek Egordy tyqsyra soqqynyń astyna aldy. Kári tarlan Ilınzeer úsh raýnd boıy qorǵanýmen álek. Otyz jastaǵy saqa jigittiń 19 jasar baladan taıaq jeýi bir túrli eken. Qas júırikke tusaý joq degen osy shyǵar.

Aqtyq aıqas. Asylbektiń qarsy aldynda KSRO chempıony, KSRO spartakıadasynyń kúmis júldegeri, mınskilik ataqty Aleksandr Belıaev tur. Bul marqasqa buǵan deıin 224 jekpe-jek ótkizip, túgeldeı derlik jeńiske jetken. Sóıtip, alapat shaıqas bastaldy... Sońǵy raýndta Asekeń Aleksandrdy tumsyqtan bir túıip shóke túsirdi de, altyn medaldy alyp júre berdi. Qazaqtyń ulany Qılymov eresekter arasynda 19 jasynda KSRO chempıony atandy.

1984 jylǵy osy birinshilik qazaq sport tarıhynda óshpes iz qaldyrdy. Asylbek Qılymovtan basqa Kárimjan Ábdirahmanov, Serik Nurqazov, Serik Qonaqbaev KSRO chempıony atandy. Osy jyly Los-Andjeleste kezekti jazǵy Olımpıada oıyndary ótetin bolyp, Tashkentte jeńiske jetken boksshylar soǵan sózsiz qatysatyny jaıly sheshim shyqty.

Eger osy tórteýi Olımpıada rınginde óner kórsetkende ǵoı, qazaq altynǵa qaryq bolar edi?! О́ıtkeni, KSRO-ny eńsergen sportshy Olımpıadany ońaı baǵyndyratyn. «Kedeıdiń aty qarajarysta ozady» degendeı Ke­ńes odaǵy Olımpıadadan bas tar­typ, tórt qazaqty qor qyldy.

Asylbek aıtady: «Keńes oda­ǵy quramasy Dagomysta oqý-jat­tyǵý jıynyn ótkizip, Olım­pı­adaǵa daıyndalyp jattyq. Bári­mizdiń kóńilimiz shat edi. Týra 10 kúnnen soń Los-Andjeleske ushamyz dep júrgende, tóbemizden jaı túskendeı habar jetti. «Keńes odaǵy Olımpıada oıyndaryna boıkot jarııalady» dedi. Sostıyp otyryp qaldym. Bul oqıǵa meniń ómirime de orasan soqqy bolyp tıdi. 1988 jylǵy Seýl Olımpıadasyn kútpeı, boks-
ty tastadym».

* * *

Taǵdyr... Álde, ártúrli ádi­let­sizdiktiń saldarynan ba, arǵy ja­ǵy tek bir Allaǵa ǵana aıan, túsi qa­shyp, tún jorytqan kókjal bórideı qabaǵyna muz qatyp, tebingisi terge malshynǵan araby arǵymaqtaı ishin tartyp, qańtardaǵy qara býradaı jaraǵan qaıran da bizdiń Asylbek qaıraty qyj-qyj qaınaǵan 23 jasynda bokstyń qolǵabyn qabyrǵaǵa ildi.

Mynany qarańyz: 1982 jyldyń qazan aıynda Fın­lıan­dııanyń Tampere qala­syn­da ót­ken halyqaralyq týrnırde Asyl­bekten ońbaı taıaq jep, jylar­man kúıge túsken, kelesi 1983 jy­ly Taılandta ótken týrnırde Qılymovtyń soqqysynan qashyp júrip, qý jany qalǵan koreıalyq Jýn Sýp Shın 75 kılo salmaqta Los-Andjeles Olımpıadasynyń chem­pıony atandy. Al, kúıinbeı kórińiz?!

Qazirgi zamanda ǵoı, qoldy bir siltep kásipqoı boksqa kete berer edi. Ol kezde ketpek turmaq, oılaýdyń ózi kúná. Sol kúnderi KSRO quramasynyń bas bapkeri Konstantın Kopsev Asylbekti sha­qyryp alyp: «Asylbek, Anglııadan promoýterler keldi. Se­niń bokstasý ónerińe olar tán­ti. Kásipqoı boksqa shaqyrady, ke­li­sim berseń saǵan 1,5 mıllıon fýnt sterlıng tólemek...», – deıdi. Bul sóz sol jerde aıtyldy, qaldy.

Aǵylshyndar aqymaq emes. Tek­ke aqsha shyǵyndamaıdy. О́ıt­keni olar Asylbektiń bir soq­qysy 724 kılo  salmaqpen jum­salatynyn bildi. Ári bizdiń jigit rıngte ótkizgen 216 jekpe-jeginiń 82 paıyzyn nokaýtpen aıaqtaǵan, qazaqtyń jalpaq tilim­en aıtsaq qarsylastaryn bet qa­rat­paı uryp jyqqan. Qysqasy, Qı­lymovtyń shoıyn soqqysynan adam ǵana emes, ǵalam qorqatyn bolǵan.

Asylbek aıtady: «Meniń soqqymnyń qýatyn azaıtý úshin bapkerler kóp jumys istedi. Sol kezde nege olaı etkenderin túsinbeppin. 75 kılo salmaqtaǵy meni 91 kılo jáne odan da joǵary salmaqtaǵy ataqty boksshylarmen saıystyratyn». Osynyń ózi 19-20 jastaǵy bozbala úshin qastandyq emeı ne?!

* * *

1991 jyly bokstan elimizdiń memlekettik jattyqtyrýshysy min­detin atqarǵan Serik Qonaq­baev basqa qyzmetke aýysty da, onyń ornyna Qılymov bardy. Asylbek tizgin ustaǵan tusta qazaq boksshylary KSRO halyq­ta­ry spartakıadasynda (1991 j.) komandalyq esepte tuńǵysh ret top jardy. Tórt qazaqstandyq chem­pıon atandy, olar: Bolat Temirov pen Qanatbek Shaǵataev, Igor Shıshkın, Nıkolaı Kýl­pın. Ulttyq quramanyń osy ta­masha jeńisi úshin 27 jas­ta­ǵy Asylbek Qılymovqa «Qa­zaq­stan­nyń eńbek sińirgen jat­tyq­tyrýshysy» ataǵy berildi.

Asylbek aıtady: «Sol zamanda qazirgideı záýlim sport zaldary joq, elimiz táýelsizdigin endi ǵana alyp, aıaǵynan qaz turyp kele jatqan shaǵy. Sportshylar qaraýsyz qalǵan alańdarda jat­tyqty, jaǵdaı jasalmasa da namys úshin aıanyp qalǵan joq. Bap­kerler jyldap jalaqy almaıtyn edik. Olar sonda da sportty súıdi, eldiń namysy úshin eńbek etti...».

Túıin: Asylbek Qılymov qazir Almaty qalasynda jeke kásipkerlikpen aınalysyp júr. Kezinde mamandar tarapynan «Bokstyń shoıyn judyryǵy» atanǵan baýyrymyz qazir qazaq sportyna qatysty paıdaly jobalarǵa demeýshilik jasaıdy.

Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»