Álimhan Ermekov − «Alash» partııasy men «Alashorda» qozǵalysynyń jetekshisiniń biri. Ol kezde (budan júz jyl buryn) Álekeń tipti jasóspirim derlik jasta. О́zi bala bolǵanymen ulty úshin, qazaq ultynyń Otany – qasıetti jeri úshin 1917-1930 jyldar arasynda danalyq kórsete bilgen kórgendi tulǵa. Ol − qazaq eliniń shekarasy úshin bolshevızm kósemi, sosıalızmdi teorııalyq turǵydan negizdeýshi V.I.Lenınniń qabyldaýynda bolǵan, «kósemdi» óz dúnıetanymymen ıip, Qazaq eliniń shekarasyn saqtap qalǵan eren tulǵa. Jas shaǵynda Tom qalasynda jalyndaǵan otty aqyn Sultanmahmutpen bir páterde jatyp, birge oqyǵan, tipti aqyndy oqytqan tulǵa − Álimhan Ermekov. Qazaq ultynyń kósemderi Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynulyna ilesip shyqqan ultshyl uly azamat. 1930-31 jyldary Keńes ókimetine kózqarasy úshin jampoz jazýshy Júsipbek Aımaýytovty atyp jiberdi de, Álimhan Ermekov pen Muhtar Áýezovti keshirgen bolyp jaryqqa shyǵardy. Osy sátten bastap M.Áýezov biryńǵaı ádebıetpen, Á.Ermekov matematıka ǵylymymen aınalysty. Ekeýi de professor. Maqala avtory A.Seıilova aıtqandaı, «Qazaq tilindegi tuńǵysh «Joǵary matematıka kýrsy» oqýlyǵyn jazdy. Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde professor retinde sabaq berip, shákirt tárbıeledi. Men qazaqpyn degen azamat Álimhan Ermekovti biledi, árıne. Artyq aıtsaq, ǵafý, Álekeńniń búkil ómiri (1931 j. keıingi) saıası senimsiz adam retinde úı qamaǵynda ótti dese bolady. Kommýnıstik qoǵamdy Álekeń, Alash kóseminiń biri − Álekeńdi kommýnıstik qoǵam qabyldamady. Azyn-aýlaq tilektesterimen ońasha syrlasyp, kóz jasyn jutyp qoıyp, tirshilik keshti.
Ońasha tileýlesteriniń biri, Alashtyń jurtta qalǵan jetim qozysy atanǵan professor Beısembaı Kenjebaıuly 1961 jyly Álekeńniń asaý júrekti aqyn Sultanmahmut Toraıǵyruly týraly esteligin jazdyryp alyp aqynnyń eki tomdyǵyna engizgen. Eki tomdyq jaryq kórdi. Bir Suǵynǵalı(ol da qazaq) kórsetýimen sol kezgi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń ekinshi hatshysy, Máskeýdi arqalanyp birinshi hatshyǵa basymshylyq jasaıtyn M.S.Solomensov S.Toraıǵyrovtyń eki tomdyǵyn shyǵarýshylardy bıýroda qaratqan. Ne úshin? Eki tomdyqqa Alashorda kóseminiń biri Álimhan Ermekovtiń esteligi enip ketkeni úshin! Kitap ıesi «Jazýshy» baspasy basshylary «Biz bilmeı qaldyq. Qurastyrýshy professor Beısembaı Kenjebaevıch... sol kisige sendik. Sol kisi kináli...» – dep biriniń aýzyna biri túkirip qoıǵandaı jaýaptady bıýroda. Otarshy kommýnıst sekretardyń «Vstat! Rýkı po shvam!» – degen aıqaıyn kótere almaı: «Áı, áı, Solomensov, ne krıchı na menıa! Iа bolshevık lenınskogo prızyva, staryı kommýnıst, a ty kto? Ne krıchı na menıa! Smotrı na potolok! – Shańyraqqa qara! Gde ty nahodıshsıa?»-dep aıqaı salatyny osy joly. Abdyraǵan Solomensovtiń: «Kitap týralsyn! Kenjebaevqa qatań sógis! Qalǵanyńa biriń qalmaı, sógis jarııalaımyn!» − dep entigipti, sol joly Solomensov! Mine, Alash kóseminiń biri − Álimhan Ermekovke Keńes ókimetiniń kózqarasy!
Sóıtken, Álekeń 70-shi jyldary ish qusalyqpen qapamen ómirden ótti. Ortalyq Komıtetten «qatań sógis» arqalap shyqqan professor Beısembaı Kenjebaıulynyń partııalylyǵy qaraldy, qyzmetten shettetildi (buryn ony, ıaǵnı 1953 jyly atýǵa yńǵaılaǵan. I.V.Stalın ólip qalyp, aman qalǵan oqqaǵary bar professor), ıdeologııa jónindegi shubar hatshy tapsyrma boıynsha professordyń sońyna tústi. «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalynda «Sultanmahmut Toraıǵyrov» atalatyn kitabyn jamandap jazdy. Qyl-qysqasy qyr sońynan qalmady. Esesine qyran júrek ǵalym Álimhan men Sultanmahmuttyń dostyǵyn kórkem áńgimege aınaldyryp «Jańbyrda» degen atpen «Lenınshil jas» gazeti betinde jarııalady... Álimhan esteligi jańǵyrdy. Alashorda aty jastar gazeti betinde jańǵyryp qazaq dalasyn kernep ketip bara jatty...
Mine, Álimhan Ermekovtiń shynaıy ómiri. Sondyqtan táýelsiz Qazaqstan ózdiginen ornaı qalǵan degen pikirden aýlaq bolǵan maqul! Maqalada 1935 jyly Álimhan Ermekovtiń maldárigerlik ınstıtýtynda kafedra basqarǵany aıtylypty. Qaıdam? Maldárigerlik ınstıtýtyn rektor bolyp birsypyra jyl basqarǵan Álekeńniń inisi – Músilim Ermekov! Músekeńdi biletin edik. Qudaıy kórshi turdyq. Asyly, inisimen shatastyryp otyrǵan bolar jýrnalıst. Alda mundaı derekke zeıindi bolý úshin aıtyp otyrmyn. Álimhan Ermekovti túrmeden shyǵarǵanda Almatyda turmasqa úkim kesip shyǵarǵan. Qaıratkerdiń bar ómiri Qaraǵandyda ótti. Ǵylymy da Qaraǵandymen tyǵyz baılanysty. Ǵalymnyń kindigin Qaraǵandy kes-ken... Stýdentterge oqıtyn leksııasyna senzýra tanysyp, qol qoıyp berip otyratyn bolǵan.... Ol kisiniń Qaraǵandy qalasynda ótken ómirin «Saptyaıaqqa qymyz quıyp, sabynan qaraýyl qaratqan...» (M.Áýezov) sharasyz tirshilik dep atarsyń osydan keıin.
Meniń bir túsinbeı otyrǵanym nege ǵana Álimhan Ermekovtiń buıym-taıymy Q.О́skenbaev arqyly 2007 jyly «ALJIR» memorıaldyq mýzeıine túsip, sol mýzeı arqyly «Ulttyq mýzeıge» qaraı sapyrylysyp saparlap júr? Muragerlik jasap júrgen kim? О́z urpaqtary qaıda? Kózildirik, qol saǵatynan basqa buıym-taıymy qaıda? Olardyń bári baǵa jetkizgisiz eksponattar emes pe? О́rkenıetti elderde mundaı qadirli tulǵalarynyń bir buıym-taıymyn shashaý shyǵarmaıdy. Al, qaıtalanbas tarıhtyń qaıtalanbas qaıratkeri Álekeńniń buıymdary qaladan qalaǵa, mýzeıden mýzeıge qydyrystap júredi... Pasporty qaıda ol zattardyń? Mýzeı isinde qazaqshylyqty qoıatyn, kózdi keńirek ashatyn ýaqyt boldy ǵoı.
Men nege kúıine sóılep otyrmyn? Jazýshylyq, ǵalymdyq eńbegimmen qosa Máskeýde mýzeıdiń oqýyn oqyǵan adammyn. Mýzeı – ulttyń mereıine, memlekettiń maqtanyshyna aınalatyn ýaqyt boldy ǵoı.
Jaqynda Elbasy N.Á.Nazarbaev Almatyda mýzeılerdi aralaǵan sátinde:
«Álemdegi kez kelgen iri qalada mýzeıler óte kóp. Buǵan bizdiń de erekshe nazar aýdarǵanymyz jón. Mýzeıler týrısterdi kóbirek tartý úshin qajet, al týrızm − árbir memlekettiń ekonomıkasynyń mańyzdy salasy» («Egemen Qazaqstan» 21.HII. 2016 j.)-dedi. Bile bilsek, mýzeı – ult mádenıetiniń máıegi! Álimhan Ermekov − ulttyń HH ǵasyrdaǵy qaımaǵy. Memlekettiligimizdiń iri tarıhı tulǵasy. Qaımaǵy ketip, qatyǵy qalǵan qazaq ultyna ózi turǵan, eńbek etken úıden keńeıtip «Álimhan Ermekovtiń mýzeıin» nege jasaqtamasqa. Bıyl Alashordanyń 100 jyldyǵy. Álimhan Ermekovtiń ózin, ósip-óngen áýletin (inisi Músilim de Joǵary mekteptiń iri tulǵasy edi.), qaıratkerlik ortasyn baı eksponatpen jan-jaqty ashatyn ádemi mýzeı nege jasaqtamasqa?! Sonda búginniń ózinde jaqsydan qalǵan jádigerliktiń qaıda ekenin bilmeı daǵdaryp otyrysymyz mynaý... Saqtaldy ma, joq pa? Saqtalyp Ulttyq mýzeı qoryna ilikken buıym-taıymnyń kóship júrisi mynaý. Qaraǵandyda Álimhan Ermekovteı qaıratkerge ózi irgesin qalasqan Alashorda aýmaǵyn qamtı mýzeı ashsa – oblys qazaqylanbas pa, oblys turǵyndarynyń sanasy saralanbaı, ulttyq sapa bitip saralana túspes pe? Osy bir eldik isti irgeli oblystyń taıaýda ǵana tizginin ustaǵan ákim Erlan Qoshanov «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden», dep Álıhan Bókeıhan aıtqandaı, ádemi atqaryp jatsa, ult aldynda da, jurt aldynda abyroıy asar edi-aý!
Astanada ótip jatqan EKSPO kórmesiniń qonaqtary Qaraǵandyǵa kelerine eshkimniń kúmáni joq. Kele qalǵanda olar búgin Qaraǵandydan qandaı ulttyq mádenıet úlgisin kóredi? Búgin bar, erteń joq. Zamana úderisi degenimiz osy! Búgingi qaıratkersymaq azamattar ekonomıka degen jalaýdy ustap alǵan da jan-jaǵyna qaramaı alǵa qaraı júgirip bara jatqan kúıinde elesteıdi. Obraz. Ekonomıka – eldiń ál-aýqaty. Oǵan kim qarsy? Biraq, rýhanııatsyz memleket – mesheý, ulttyq bolmys- bitimsiz keleshegi joq.
Qulbek ERGО́BEK,
professor
