UIаT BOLDY-AÝ...

Qazaqty álemge tanytqan Qajymuqan Muńaıtpasuly óziniń týǵan jeri – Aqmola óńirinde nelikten elep-eskerýsiz keledi? Qazaqstannyń bas qalasy Astananyń batys betkeıinde 20 shaqyrymdaı jerde orna­las­qan Qajymuqan aýylynyń aty dardaı bolǵanymen áleý­mettik jaǵdaıy syn kótermeı turǵany ashy bolsa da aqıqat. Qaıran, Qaj­ekeń­niń kindik qany tamǵan aýylda kóz toq­tatatyn, aýyz toltyryp aıtar mádenı múıis, tarıhı orny joqtyń qasy. Sonaý ótken ǵasyrdyń basynda-aq,  qa­zaq­ty tórtkúl dúnıege tanytqan tulǵa týǵan jerinde qurmet tuǵyryna bir kóterilmeı-aq qoıdy. Kúpirlik bolar, joq dep kesip aıtpaıyq. Aýylda shaǵyn mektep bar. Onda Qa­jy­muqannyń kúres álemin­degi jasyndaı jarqyl­daǵan sát­teri týraly ár jyldarda gazet-jýrnaldarda, kitaptarda jarııalanǵan maqalalar, birdi-ekili bolmashy buıym­dar jınastyrylǵan. Sondaı-aq, mekteptiń aýlasynda ataq­ty sportshynyń osy jerde tý­ǵanyn bildiretin belgitas tur. Basqa eshteńe joq. Shir­kin-aı deı­min, keshegi  sosıalızm kezeńindegi mol­shy­lyqtyń tusynda da Qa­jekeńniń arýaǵyn syılaǵan bir azamat basshynyń ta­byl­­­ma­ǵanyn qa­ra­ń­yz­shy. Osyn­daı oılardyń jetegine tús­kende, arýaǵyńnan aı­na­laıyn, Qajeke, ózińizdiń rýhyńyzben syrlasqym keledi... Sonaý náýbet jyldary “halyq jaýy” atansańyz, áńgimeniń jóni basqa edi ǵoı. Qaıta boz kilemdegi naǵyz ın­ternasıonalıst siz bolǵan joqsyz ba?! Qajet degende orystyń da, qazaqtyń da, japonnyń da, túriktiń de shashbaýyn kótermep pe edińiz. Esimińiz dúnıe júziniń sport tarıhynda ataqty balýan retinde tasqa ba­sylǵan, Uly Otan soǵysy ke­zinde qartaı­ǵan shaǵyńyzǵa qaramaı, qa­ıyrymdylyq tanytqan sizge týǵan jerińizde laıyqty qur­mettiń kórse­til­meýi nelikten eken?! Álde, sizdiń tulǵańyz eskertkishtiń standartyna kelmedi me? Múmkin alyp beıneńizdi somdaýǵa qarajat qat boldy ma? Oıdy oı qozǵaıdy. 1993 jyly Almatyda dúrkirep ótken “Qajymuqan benefı­sine” qatysqanda, sol sharaǵa kýá bolǵan túrik aǵaıyndar “Qajy­muqandaı myqtysy bar halyq baqytty” degeni áli esimde. Sonda maǵan olardyń sol sózinde ulttyq maq­ta­nyshqa degen qyzǵanysh ta joq emes sııaqty bolyp kórindi. Iá, qaıran baba, siz sen­bessiz, biraq jaǵdaı osylaı. О́zińizdeı ór tulǵaǵa elimizdiń ońtústigindegi Shymkent sha­­hary men sondaǵy Bógen aýda­nynyń ortalyǵy Te­mir­lan kentinen basqa oblystar­da bir eskertkish qoıýǵa da dár­men bolmaı tur. Che­m­pıon­dardyń chempıony bol­sańyz da, kindik qanyńyz tamǵan aýylyńyz ondaǵan jyldar boıy Bý­dennyı atanyp kelip, áıteýir elimiz táýel­sizdik alǵannan keıin ǵana Qajymuqan aýyly atandy. Bertin kele Asta­na­daǵy or­talyq stadıonǵa esi­mińiz berildi. Aqmola obly­syn ár ke­­zeń­derde bas­qarǵan basshy­lardyń, aýdan ákim­deriniń dármeni osyǵan ǵana jetti. Taǵy da oılaımyn... Osy stadıonnyń aldynda eskert­ki­shińiz tursa ǵoı. Onyń ishinde bálenbaı sharshy metr ból­me­ler bar. Solardyń bi­rin­de Temirlan kentindegi sııaq­­ty sizdiń ómir jo­ly­ńyzǵa ar­nal­ǵan murajaı bol­sa, qandaı ǵanıbet bolar edi. Basqany bilmeımin, ózim Qajymuqan babany oılasam, boz kilemde býyrqanǵan al­yp­t­y, halqynyń qaıratyn kór­setken qazaqty eles­tetemin. Eki kisi beldese ketse, kúres týraly sóz qozǵalsa da, Qa­je­keńniń qudiretine syıynyp: “Arýaq”, “Arýaq!” dep qıqý sal­maıtyn qazaq kemde-kem shyǵar. Já, jaraıdy, ótken kúnniń ókinishine nesine ókpe arta beremiz. Odan da búgingi kúnniń aǵymyna toqtalyp, keleshektiń kókjıegine ıek artyp kóreıikshi. Qajymuqan aýylynda buryn 50-ge taman otbasy tútin tútetip kelgen. Búginde jan-jaqtan qo­nys­tanǵan jurt kóbeıdi. Bul aýyl edáýir el bolyp qaldy. Baý-baqsha sharýashylyǵy iske qosyldy. Birneshe myń gektar alqapta dán­di-daqyldar ósiredi. Onyń ústine ár áýlettiń men­shiginde jylqysy, sıyry, qoı-eshkileri jeterlik. Iаǵnı, malyn baǵyp, sharýasyn jaılap otyrǵan eldiń, qudaıǵa shúkir, qarny toq, kóılegi kók dese de bolady. Aýyldy kórkeıtý, kógaldandyrý jóninen de sharalar júzege asa bastady. Eger osy nıet, osy qoldaý jalǵasyn taba berse, erteń-aq alaqandaı aýyldyń ajary ashyla túsetindigine kúmán keltirmeımiz. Taǵy bir eskertetin jáıt, halyqaralyq mańyzdaǵy “Almaty – Ekaterınbýrg” avto­mobıl tas joly osy aýyldyń týra ortasyn kesip ótedi. Qazirgideı shalǵaıdaǵy eńsesi túsken eldi mekenderden qonys aýdarýshylar Qajymuqan aýylyna ýyq shanshyp jatsa, óristiń keńeıgeni emes pe? Sóıtip, aýyl turǵyndarynyń sany artyp, osyndaǵy shaǵyn mektep úlken orta bilim oshaǵyna aınalary sózsiz. Sosyn osy mektepte kúres seksııasyn ashý mindeti ózinen-ózi týyndaıdy. Qajymuqan aýylynan saıysqa túsken balýan osal bolmaýǵa tıis. Iаǵnı, kúres sek­sııa­sy naǵyz sheberler ustahanasyna ula­sar edi. Baıqaısyz ba, osy sha­rýalardyń ózi júzege asyp jatsa, eldiń erteńgi kúnge senimi, aýyl jas­ta­rynyń bolashaqqa degen ush­qyndaǵan sezimi jalynǵa aınalar edi ǵoı. Batyr babanyń rý­hy da alǵa umtylǵan urpaǵyn jebemeı qoımaıdy. Aýyl, aýdan, oblys basshylarynan qoldaý bolyp jatsa, bul alynbaıtyn qamal emes. Tek nıet kerek. Memleketimizdiń elordasyna aınalǵan Astanadan taıaq tastam jerde bolǵan soń Qajymuqan aýylyn kórýge nıet bildirýshiler bolmaı qoımaıdy. Búginde Astana­da túrli sport keshenderi, sta­dıondar salynyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta bas qalamyzda halyqara­lyq jarystardyń da jıi ótetini belgili. Qajekeńdi tilge tıek etip, qazaq balýan halyq dep maqtanǵan­da, sondaımyz, al sol Astanaǵa jarysqa kelgen sport­shylar: “Uly Qajymuqan baba­laryń týǵan aýyl­ǵa baryp keleıik, kúsh atasynyń týǵan jerinen bir qýat alyp qaıtaıyq...” dese, qalaı jaýap bermekpiz? Qajymuqandy uly balýan dep tanyǵan shetel­dikterge aýyldaǵy maldyń tuıaǵy, egistiktiń bitimi dúnıe emes. Olar kelse, kúsh atasynyń eń­seli eskertkishin, máýeli mura­ja­ıyn tamashalaýǵa keledi. Al bizde ol joq. Oqý bólmeleri, kitap­ha­nasy, murajaıy, ot jaǵatyn orny bar tóbeniń astyndaǵy mektep qana bar. Áıteýir, onyń aýla­syndaǵy “Osy aýylda Qajymuqan Muńaıt­pasuly týǵan” degen bel­gitas tur. Kóńilge medet bolar dú­nıe ázirge osy ǵana. Osydan keıin rýhyń túspeı kórsin. Babańnyń uly kú­res­ker bolǵanyn óreń jetkenshe ezeýrep, sózben dálel­deýge týra keledi. Mine, endigi áńgimeniń jelisi osy ulttyq rýh haqynda bolmaq. Eger biz Qajymuqandy qazaqtyń tuńǵysh álem chempıony, “Dala batyry” dep tanysaq, dara tul­ǵa­nyń kindik qany tamǵan aýyldy qazaq sportynyń oımaqtaı uıasyna aınaldyrýymyz qajet. Ol úshin osy aýylda sport keshenin iske qosýdy qolǵa alatyn kez jetken sııaqty. Bul sharany júzege asyrý úshin aldymen aýyl ortasynan má­denı-sport keshenin tur­ǵ­y­zý ke­rek. On­da jarys jáne ja­t­tyǵý ót­kiziletin zal,  murajaı, taǵy basqa da qajetti bólmeler bolsa jet­kilikti. Keshenniń aı­na­lasy keń bo­lyp, áshekeılenip qor­shalsa, aý­la­synda aǵashtar otyrǵyzylyp, gúl­zar­lar búrshik jarsa. Má­se­len, As­ta­na­daǵy “Eý­razııa”, “As­tana”, “Kaspıı” sport keshenderiniń úlgisinde shap-shaǵyn etip salsa da jaraı­dy. Sodan keıin eskertkish somdalsa. Eger osyndaı keshen paıdalanýǵa berilse, onyń ju­my­syn atqarýǵa osy aýyldan “otymen kirip, kúlimen shyǵýǵa” daıyn azamattar tabylary sózsiz. Eger bizdiń oıymyzdaǵydaı osy aýylda sport kesheni ashylyp jatsa, onda mundaǵy jarysqa qatysýshylar aýylǵa túnemeı-aq, irgedegi Astanaǵa kelip-aq qonaqtap júre berer edi ǵoı. Bul zamanda 20 shaqyrym degen alys jol emes qoı.   Árıne, munyń bári aıtýǵa ǵana ońaı sııaqty bolyp kórinýi múm­kin. Áıtse de, respýblıkalyq, oblys­tyq, aýdan­dyq sport jáne týrızm jónindegi organdardyń jetekshi­leri bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵara qımyl kórsetse alyn­baıtyn qamal emes. Halqymyzdyń baǵyna bitken kúsh atasy Qajymuqannyń óne­rine tánti bolǵan álem jurt­shylyǵy oǵan “Musylmandardyń eń úlken balýany” degen ataq bergen. Bile bilsek, Qajekeń tórtkúl dúnıeni túgeldeı aralap, qa­zaq ultynyń kúshti ekenin, qaı­ratty ekenin san márte dá­lel­degen. Osyndaı birtýar tulǵanyń týǵan jerinde qadiri nege tómen degen saýalǵa jaýap beretin adam tabylar ma eken? Bolmasa, jurty nege namystan jarylmaı júr? “Qajymuqan bizdiń babamyz”, “Qajymuqan qazaq halqynyń uly perzenti” dep keýdeńdi soqqyń-aq keledi. Ishtegi tunshyqqan qurmette shek joq-aý. Átteń, kózge kóriner, tuǵyrǵa baılanǵan qurmetke ne jetsin. Dostyń rýhyn tasytatyn, dushpannyń mysyn basatyn aıbar bolmaǵan soń ulyqtyń ózi kishikke aınala beredi eken ǵoı. Qajymuqan babanyń rýhy týraly oılaı bersem, qolymdaǵy qalam sý jorǵalap toqtar emes. Kezinde halqynyń abyroıyn as­qaqtatqan birtýar tulǵanyń baǵyn qazaqtan basqa kim ashady deımin ózime ózim. Ǵalym QOJABEKOV, jýrnalıst, S.Berdiqulov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty. BAQ Men Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Kentaý qalasynda týǵanymmen, búkil ba­la­lyq shaǵym Túrkistan aýdanyndaǵy Ba­baıqorǵan aýylynda ótti. Ákem  Kókennen bes jasymda jetim qal­dym. Sheshem Hatıra 37 jasynda jesir­lik­tiń qamytyn kıdi. О́zim otbasynda on bir perzentten tiri qalǵan tórt balanyń birimin. Jeti baýyrym qyzylsha degen kesapat ke­sel­diń kesirinen aldy bes jasqa, arty bir jasqa tolar-tolmas shaqtarynda shetineı bergenge uqsaıdy. Esimimdi Eleýsiz dep qoıǵan sebebi de osydan. Al, anam zeınetkerlikke shyqqansha keńshardyń balabaqshasynda ot jaǵýshy bolyp jumys istedi. Tórt jetimdi jetildirý ońaı ma? Qol­darynyń ti­lim-tilimi shyǵyp aıynda bir alatyn 60 somyn qaı­t­sem jetkizemin dep sary­ýaıym­nyń jeteginde jú­retin sheshemniń kórgen kúnin eshkimge bermesin. Biz joqshylyqtyń qys­­paǵyna aıaýsyz túsip, sińiri shyqqan kedeıshilikti ba­sy­myzdan ótkerdik. Tur­mysy durys otba­sy­lardyń bala­la­ry kıip tastaǵan eski-qusqy shúberekter men aýdandyq oqý bóliminen jetimder úshin arnaıy bólingen kıim-keshekterdi kıip óstik. Buǵan qosa jyl boıy ústi laımen jabylyp, shóp shyǵyp ketken, aǵashtan tóselgen edeni joq, jaýyn jaýsa boldy tóbesinen sý sorǵalap, syzdyń ıisi shyǵyp ketken úsh bólmeli eski úıimizdi bárimiz jabylyp jóndep, qara bal­shyq­pen tesikterin jamap ótetinbiz. Jasyratyn eshteńesi joq, men mektepte óte nashar oqydym. Synyptaǵy tentek oqý­shy­lardyń biri boldym. On tórt jasymda shylym shektim. Mensiz tóbeles ótpeıtin. Mekteptiń “Qaqpan” atty qabyrǵa gazetinde kelemej­den­gen sýretim basylyp, kileń ekilik baǵalardy ar­qalap bara jatqan oqýshylardyń arasynda aty-jónim jıi atalatyn. Zoologııa pániniń mu­ǵalimi birde maǵan mektepti bitire salysymen-aq kóp uzamaı túrmege túsetinimdi aıtqan. Ol azdaı, synyptyń jetekshisi minez-qulqym týraly únemi úıge kelip anama jamandaıtyn. Sheshem keıde kúıip ketken kezde meni tý­ǵanyna ókinetinin aıtyp: “Senen góri tas týǵanym jaqsy edi”, dep óksip-óksip jylap ta jiberetin. Osylaısha, kóptiń sońynda súıretilip júrip, áıteýir mektepti bitirdim-aý. Attes­tatymda bir-eki ǵana tórttik bolǵanmen, ishi tolǵan kileń úsh. Áskerge ketip, eki jyldan soń elge oraldym. Kelgen boıda keńsharǵa qurylysshy bolyp ornalastym. Mine qyzyq! Taǵdyr dep osyny aıtyńyz! Tentektigimdi qoıyp, temekini tastap, ish­im­dikti urttap almaıtyn boldym. Jalaqym sonshalyqty kóp bolmasa da jylyna 25-30 somǵa aýdandyq, oblystyq gazetterden basqa “Sosıalıstik Qazaqstan”, “Lenınshil jas”, “Qazaq ádebıeti” gazetteri men “Mádenıet jáne turmys” jýrnalyn jazdyrtyp ala­tyn boldym. Buqaralyq aqparat quraldaryna qyzyǵýshylyǵym artyp, qolyma qalam ustap óleń men maqalalar jaza bastadym. Mine, sodan tyrnaqaldy dúnıelerim Túrkistan aýdandyq “Kommýnıstik eńbek” gazetinde “Kýıbyshev atyndaǵy sovhozdyń qurylys­shysy Eleýsiz Pardabaev” degen atpen jıi-jıi jarııalana bastady. Keıipkerlerim – keńshardyń ozat shopandary men saýyn­shy­lary, mehanızatorlary men dıqandary, ustazdary men dárigerleri. Ara-arasynda aýyl ishinde boı kórsetip qalatyn keıbir kem­shilikterdi de kózden tasa qaldyrmaı tek aý­dan­­dyq qana emes, sonymen birge oblystyq jáne respýblıkalyq gazetterde de synap jazǵan maqalalarym jaryq kóretin. “Pravda” gazetiniń alǵashqy nómiri shyqqan 5 mamyr kúni merekesinde shtattan tys belsendi jumysshy-tilshi retinde aýdandyq gazette meniń sýretim jyl saıyn basylatyn. Bul kezde men ózimdi ómirdegi eń baqytty jáne eń daryndy adam sııaqty sezinetinmin. Bir aıta ketetin jáıt, jurt gazet betindegi maqalalarymdy jıi-jıi oqyp, qanyǵa bastaǵan soń meni moıyndaǵandaı syńaı tanytyp, sanasatyn jaǵdaıǵa da jetti. Buryndary qo­qańdap murnyn shúıiretinder, endi budan ke­ıin aıaǵyn tartyp, baıqap sóılesetin boldy. Tipti, kele-kele keıbireýler menen aqyl surap, kókeılerin mazalaǵan máselelerin sheship be­rýge kómektesýimdi ótinetin. Men de óz ta­ra­pymnan olardyń sózderin jerge tastamaı, sha­­mam kelgenshe qolushyn berýge tyry­satyn­myn. Mysal retinde aıtar bolsam, bizdiń Kýı­byshev atyndaǵy keńshardyń ortalyǵy – Ba­baıqorǵan aýyly men Úlgili bólimshesiniń qaq ortasynan ózen aǵady. Atalmysh ózenniń ústimen ótetin aǵash kópir kóktem aıyndaǵy jaýyn-shashynnan keıin Qarataý shatqalynan aǵatyn tasqyn sýǵa tótep bere almaı jyl sa­ıyn tas-talqany shyǵady. Bul aýyl tur­ǵyn­da­rynyń, ásirese, bólimsheden keńshar orta­lyǵyndaǵy orta mektepke qatynap oqı­tyn oqýshylardy ábigerge túsirip, júı­ke­lerine tıetin. Bir kúni bir top aýyldastarym osy máseleni gazet betinde kóterýimdi ótinip keldi. Kóp uzamaı aýdandyq gazettiń kezekti sanynda meniń osy kópirge qatysty “О́zenniń arǵy jaǵy men bergi jaǵy...” atty syn maqalam jaryq kórdi. Arada bir aıdaı ýaqyt ótkende Túrkistan aýdandyq atqarý komı­tetinen osy sa­laǵa jaýap beretin birneshe sheneýnik kelip, kópir salyp be­rýge ýáde be­rip, jurtty qýan­typ ketipti. Sodan bas-aıaǵy bir jyl­dyń ishinde qarapaıym ha­lyqtyń úsh uıyq­­tasa túsine de kirip kór­me­gen uzyndyǵy 200 metrdeı bo­latyn kópir sa­lynyp bitti. Mine, 25 jyldan beri sol kópir syr bermeı, bir jerine aqaý túspeı ańqyldaǵan aýyl adam­darynyń ıgiligine jarap kele jatyr. Ke­ń­shardyń burynǵy bas proraby bolyp istegen Seıitqasym Opanovtyń aıtýyna qaraǵanda jurt ony “E­leý­siz saldyrǵan kó­pir” deıtin kórinedi. Bir qyzyǵy, osydan keıin aýyl­das­­ta­rym­nyń maǵan degen kózqarastary kúrt ózgerdi. Tipti, keńshardyń dırektory men aýyldyq keńestiń tó­ra­ıy­my, partııa komı­teti men komsomol uıymynyń hatshylary da kóshede meni kórip qalsa toqtap amandasyp, hal-jaǵdaıymdy surap, ózderine jaqyn tartyp sóılesetin. Bir qýanarlyǵy sol, jurt maǵan degen dál osyndaı durys kózqarasyn anama da kórsetip jatty. Keıde keńshardyń basshylary qol jetkizgen jetistikterdi aýdan­dyq gazetke maqala etip jazýymdy ótinip, meni ózderimen birge qyzmettik kólikterimen taýda qonys­tanǵan malshylar men saýynshylarǵa alyp baratyn. Aýylǵa aýdannan ókilder kelip jı­nalys ótkizse, oǵan meni mindetti túrde qatys­tyryp, sóz beretin. Bul men sııaqty joǵary bilimi joq, qarapaıym qurylysshy úshin aýyldyń betke ustar azamattarymen birge júrý, olarmen áńgimelesý, bir dastarqannan dám tatý úlken mártebe edi. Buǵan anam jas balasha máz bolyp, maqtanysh tutatyn. Maǵan qatysty el ishinde estigen jaǵymdy áńgi­me­lerdi medeý tutyp, mereıi tasıtyn. Gazetke maqalalarym shyqqan saıyn júzi nurlanyp, mendeı ul týǵanyna shattanatyn boldy. 1985 jyly 23 jasymda Keńes odaǵy kom­mýnıstik partııasyna múshelikke qabyldanyp, dál osy jyly Babaıqorǵan aýyldyq keńesine depýtat bolyp saılandym. 1986 jyldyń jeltoqsan aıynda S.M.Kırov atyndaǵy Qa­zaq memlekettik ýnıversıtetiniń janyn­daǵy kúndizgi daıyndyq bólimine jýrnalıstıka ma­man­­dyǵy boıynsha tyńdaýshy bolyp qa­byl­dandym. Túsken boıda top jetekshisi, QazMÝ qalashyǵyndaǵy toǵyz qabatty tórt ja­taqhananyń irgetasyn qalaǵan stýdenttik qurylys jasaǵynyń komandıri bolyp saı­landym. Kele-kele qoǵamdyq-saıası jumystarmen belsene aınalystym. 1988 jyly jýrna­lıstıka fakýltetiniń ujymy maǵan “Qazaq tili” qoǵamynyń tóraǵasy bolýǵa senim artty. Sodan ulttyq múddelerimizdi qorǵaý maq­sa­tynda qazaq tiliniń mártebesin kóterýdi, eldi-mekender men kóshelerge, tarıhı jerlerdi óz ultymyzdyń jasampaz ul-qyzdarynyń at­ta­rymen ataýdy, QazMÝ Ál-Farabı baba­myz­dyń esi­­­mine laıyq ekenin aıtyp joǵary ıns­tan­sııalarǵa hattar uıymdas­tyrdym. 1989 jyly Almaty qalalyq “Qazaq tili” qoǵa­mynyń basqarma múshesi, 1990 jyly Almaty qalasy Kalının (qazirgi Bos­tandyq aýdany) aýdandyq partııa k­omıtetiniń bıýro múshesi, 1990 jyly alty úmitker qatysyp baǵyn synaǵan balamaly túrde ótken saılaýda ózimdi-ózim usynyp QazMÝ qalashyǵyndaǵy aspıranttar men stýdentterdiń basyn quraıtyn 250 múshesi bar partııa uıymynyń tuńǵysh ret demokratııalyq jolmen jeńiske jetken hat­shysy bolyp saılandym. 1990 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy – QazaqKSR Prezıdenti N.Á.Nazar­baevpen ótken kezdesýde QazMÝ-diń atynan sóz sóıledim. 1998 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Qaraǵandy Joǵary mektebin syrttaı bitirdim. Tuńǵysh ret “Qazaq tili týraly ant” jazyp, ol respýb­lıkalyq “Ana tili”, “Nur-Astana”, “Azat” jáne ha­lyq­aralyq “Qazaq eli” gazetterinde jarııalanyp jáne L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń oqytýshysy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Serik Ámirǵazınniń tárbıe men otansúıgishtik taqy­rybyn arqaý etken “Jol izdegen jo­laýshy” atty mono­gra­fııasynda jaryq kórdi. Sol maqalam 2006 jyly Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń Til komıteti tarapynan joǵary baǵalanyp, belgili aqyn Muhtar Shahanov pen bilgir etnograf Aqseleý Seıdimbek (marqum) aǵa­larymyz qatysqan respýblıkalyq konkýrsta 2-shi oryndy jeńip aldy. Jalpy, óz basym elimizdegi qazaq tilinde shyǵatyn gazet-jýrnaldarǵa óle-ólgenshe qaryzdarmyn. Olarǵa basymdy ıip, taǵzym etemin. Ne úshin? Jeke basyma qatystyryp aıtar bolsam bylaı: Tusaýymdy kesip, aq batalaryn bergenderi úshin, baǵymdy ashyp, taǵdyrymdy túbirimen ózgertip jibergenderi úshin, saýatty etip, sanamdy silkintkenderi úshin, kózimdi ashyp, kókiregimdi oıatqandary úshin, jazý men syzýdy úıretip, sheshendik sózge baýlyǵandary úshin, oı-órisimdi keńeıtip, oılaýǵa azyq bergenderi úshin, elenbeı júrgen jetimdi, eline eleýli etkenderi úshin, jaq­sylyqqa jetelep, jaman­dyq­tan jerin­dirgenderi úshin, namysymdy qamshylap, bilim maıdanyna attandyrǵandary úshin, qazaqty sheksiz súıdirip, otyna onyń kúıdir­gen­deri úshin, tilimniń jolynda: “Esińdi jyı!” dep silkigenderi úshin, qalamyn ushtap júırikter shapqan báıgede arqamnan qaǵyp tileýles bolyp ozdyrǵandary úshin, abyroı-ataqqa keneltip, halqyma qalaýly et­ken­deri úshin, janymdy meniń aıalap, júregime ot syılaǵandary úshin, boıyma ylǵı dem berip, rýhymdy asqaqtat­qandary úshin. Al endi, ult múddesine qa­tys­tyryp sóz qozǵaıyn. Kórgen azaby men qaıǵy-qasireti jetip artylatyn, “myń ólip, myń tirilgen” QAZAQ degen qaıyspas halyqtyń joǵalyp bara jatqan tili men dinin, dili men salt-dástúrin joqtap, qýanyshy men muńyna ortaqtasyp, jamanyn jasyryp, jaqsysyn asyryp, óskeleń urpaq­tyń óresin ósirip, órisin keńeıtip, órkenıetke súırep, olarǵa ómirlik ósıet aıtý men rýhanı azyq tartýdan jalyqpaı, Tóle bı, Qazybek bı men Áıteke bıden taraǵan ul-qyzdarynyń boıyna ultymyzdyń uly qasıetterin darytyp, tańdap alǵan týra jolynan adaspaı, alǵan betinen qaıtpaı, aıtqan sózinen aınymaı, bergen sertine berik bolyp, alpaýyttarǵa al­danbaı, jalaqysy az jumys istegenderi úshin arlanbaı, aqshasy barlarǵa jaldanbaı, al­damshy ataq-dańqqa maldanbaı, azǵyndardyń arandatýy men arbaýyna túspeı, ultymdy sút­teı uıytyp, uıqysyn buzdyrtpaı, irge tasyn tozdyrtpaı, shańyraǵyn shaıqaltpaı, eliniń týyn kóterip, dostyqty máńgi maqsat qyp, qyzbalyqqa salynbaı, sarabdaldyq tanytyp, salıqaly minez kórsetip, adal qyzmet etip kele jatqandary úshin. Men nege munyń bárin tizbelep, jan dú­nıem­di, ishki syrymdy syrtqa shyǵaryp otyr­myn. О́ıtkeni, men jetimdik pen joqshy­lyqty, ómi­rdiń aýyrtpalyǵy men adamdardyń ala­laýyn, kemsitýshilik pen shettetýdi birshama kórdim. Ozyp shyqqan kezderimde kedergi keltirgender men súrindirýge tyrysqandar da az bolǵan joq. Báribir jolymda kese-kóldeneń turǵan pendeshiliktiń shyrmaýyn byt-shytyn shyǵaryp, buzyp shyqtym. Jasymadym, jasymdy tókpedim. Únjyr­ǵam­dy túsirmedim. “Eleýsizdiń beti qaıtyp, eńsesi túsip qa­lypty”, degen sózderdiń aıtylǵanyn qala­ma­dym. Bul men úshin jeńilýmen para-par edi. Esesine, jyl saıyn joǵary oqý ornyna baryp túse almaı qalǵanyma úgilip qalmaı, qaırat jınap, ójettene túsip, erinbeı eńbek etip, maqsatyma jetý úshin tek alǵa umtylyp otyrdym. Túbinde bir jolymnyń bolaty­nyna, syrtymnan mysqyldap kúlgender men kúndegenderdi moıyndattyratyn kúnimniń týatynyna ishteı sendim. Bul rette birinshiden Allaǵa, ekinshiden ultymyzdyń uıaty bolyp sanalatyn gazet-jýrnaldaryna, úshinshiden múddelerimiz ben pikirlerimiz ortaq, qysylǵan sátte qolushyn úshin bergen jandary jaqsy­lyq jasaý úshin jaralǵan jaısań adamdarǵa myń da bir rahmet. Eger osylar bolmasa, osaldyq tanytyp, jarty jolda saǵym synyp, armanyma jeteleıtin úmitimniń úzilip ketýi ábden múmkin edi. Qudaıǵa myń da bir shúkir, adasqan joqpyn. Eshkimniń ala jibin attamaı, qııanat jasamaı, qarǵysyna ushyramaı, adal mańdaı terimmen óz nesibemdi taýyp kelemin. Kúndelikti qyzmetim de sonshalyqty esh­kimge qupııa emes. Tańdap alǵan mamandyǵyma uqsas, ıaǵnı aýdarma jáne qazaq tilin oqytý men is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizý sa­la­synda jumystar atqaramyn. Bul ózi dom­byranyń qos ishegi sekildi, kópshiliktiń alǵ­ysyn arqalap, “til” degen kıeli uǵymnyń saýabyna qalatyn is eken. Maǵan ulttyń uly bolýdan artyq, halyqqa qaltqysyz qyzmet etýden asqan baılyqtyń da, baqyttyń da keregi joq. Taǵdyryma rızamyn! Táýbe! Taǵy bir túsingenim, mektepti nashar oqyp ta joǵary bilim alýǵa, enjarlyq tanytpaı, eńbekqor bolsań aǵyp bara jatqan ómir-ózennen óz ornyńdy tabýǵa bolatynyna kózim tolyq jetti. О́zim júrip ótken kedir-budyr, tegis te buralań joldar osyǵan kýá. Eleýsiz PARDABAI, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkeri, polkovnık, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Astana.