О́tirigi joq ómir

Klýbta ótken kezdesýde qalamger sóz alyp, jerlesterimen júzdeskenine qýanyshty ekenin aıtty. Sóıtti de 30-jyldardaǵy olardyń ómirinen alynǵan «Balalyq shaqqa saıahat» kitabynyń «Tepeń-tepeń» atty taraýynan úzindi oqyp berdi. Sodan soń: «Qaladan alyp kelgen «Meniń atym Qoja» degen bir býma kitabym týǵan-týysqandarymnan artylmady. Tańerteń osyndaǵy «Kýltmagqa» baryp izdestirsem, qoıma meńgerýshisi qazaqsha-oryssha shyqqan shyǵarmalarymnyń birde-bir danasy qalmaı ótip ketkenin aıtty. Esesine ol jerde janymdaǵy jas talant Qadyr Myrzalıevtiń balalarǵa arnalǵan «Jańǵalaqtar» jınaǵy bar eken. Sony túp qotara satyp alyp, sizderge bazarlyqqa alyp keldim. Avtordan qoltańba jazdyryp alyńyzdar. Qonaqqa osylaı qurmet kórseteıik», dedi. Sondaǵy Bekeńniń janyndaǵy beıtanys adam Qadyr aqyn eken-aý! Arada az ýaqyt ótpeı-aq ol aǵamyzdyń qazaq poezııasynyń has tulparyna aınalatynyn sol kezdegi 5-shi klass oqýshylary bizder qaıdan bileıik...

...Osy jazda Narynqolǵa barǵanymda, mine, joǵarydaǵy oqıǵanyń esime túspesi bar ma?! Sodan beri arada 53 jyl ótse de umytpappyn. Bári de kóz aldymda. Al odan keıingi kezeńder she? Iá, qalamgermen Almatydaǵy stýdenttik shaqtaǵy kezdesýler, gazet-jýrnalda jumys istep júrgendegi júzdesýler... О́kinishke qaraı, olardyń birinde de dál joǵarydaǵydaı áser joq. Nege?

Osy suraqqa jaýap izdep, kók terekter japyraǵy sybdyrlaǵan Narynqol kóshelerinde kóp júrdim. Áne, anaý qazirgi jasóspirimderdi eńbekke baýlý ortalyǵy bolyp turǵan bákene ǵımarat bir kezdegi bolashaq jazýshy bilim alǵan orta mektep. Mine, shóbereleri bul kúnde jem qoımasyna aınaldyrǵan Ramazan atanyń myna toqal tamynda KazPI-di bitirip kelgen Berdibek aǵa otbasymen páterde turǵan. Al keıin qabyrǵasy qulap, tómpeshik bolyp qalǵan myna jerdegi klýbta qalamger jerlesterimen kezdesý ótkizgen. 

Osylardy búgingi aýyl turǵyndary bile me? Surasańyz, jazýshynyń aty-jóninen habardar ekenin aıtady. Al ómirine, týǵan jermen aradaǵy baılanysyna kelgende bastaryn shaıqaıdy. Oǵan eshkimdi kinálaı almaısyń. О́ıtýge haqymyz da joq. Sebebi, biz de solardyń ar jaq, ber jaǵyndamyz. Jazýshynyń shyǵarmalaryn jaqsy bilgenimizben, ózi, ortasy týraly túsinigimiz az. Sonda muny, ıaǵnı sóz etip otyrǵan taqyrypqa baılanys­ty bos keńistikti nemen, qalaı toltyrýǵa bolady? Jazý-syzý tóńireginde júrgen biz izdenbesek, qımyldamasaq, onda... Osyndaı oılarmen aqyry Almatyda turatyn Berdibek aǵa Soqpaqbaevtyń jary, qalamgerdiń Samal atty qyzynyń anasy, belgili pedagog, Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen qyzmetker Báshen apa BAIMURATOVAǴA jolyǵyp, áńgimelesýdi jón dep taptyq.  

– Apaı, negizgi áńgimege ki­rispes buryn ózińiz jóninde az-kem maǵlumat alsaq dep edik. Qaı jerde, qandaı otba­synda ómir­ge keldińiz. Siz oqy­­ǵan mek­tep, alǵashqy eń­bek jo­ly­ńyz... Bul jóninde ne aıtasyz?

– Men ózim Shyǵys Qazaqstan óńirinenmin, qaraǵym. Sondaǵy Ulan aýdanynyń Baıjan eldi mekeninde dúnıege kelippin. Ákem poshta tasýshy-tyn. О́mir­den erte ketti. Sheshem keń­sede eden jýýshy bolatyn. 1941 jyly soǵys bastalǵanda 6-synyp oqýshysy ekenim esimde. Arada eki jyl ót­ken­de mektep jabyldy da bári­miz qara jumysqa jegildik. Men aýdandyq bas­pa­hanada árip terýshi boldym. Sóıtip júrgende 1945 jyly «Jeńis!» degen jyly habar jetip, maıdannan bizge týys Shaǵıla Qusanova apamyzdyń oralmasy bar ma?! Keıin ǵylym doktory atanyp, KazGý-de uzaq jyl oqytýshylyq qyzmet atqarǵan ol kisi Almatyǵa attanarda: «Aýyl balalary oqýy kerek. Bularǵa qara jumys iste­tý qııanat emes pe?!» dep jergilikti basshylarmen jaǵa­lasyp júrip, tórt qyzdy ózi­men birge alyp ketetinin aıtty. Solardyń bireýi anamnyń odeıal­dan tigip bergen paltosyn kıip jolǵa shyqqan men edim. Ol kezde О́skemennen Almatyǵa attanýdyń ózi bir azap. Aryp-ashyp jettik qoı áıteýir. Sodan neshe túrli synaq tapsyryp jú­rip, Mánshúk Mámetova atyn­daǵy qyzdar pedagogıkalyq ýchı­lıshesine oqýǵa ilikken jaıy­myz bar. 

– Bul arnaýly orta oqý or­ny Qyzylordada emes pe edi?

– Joq. 50-jyldardyń aıaǵyn­da ǵoı sol jaqqa kóshkeni. Alǵa­shynda Almatyda, qazirgi myna «Gaýhar» zergerlik buıym­dar dú­ke­niniń ornynda bolatyn. 

– KazPı-ge jaqyn deńiz...

– Iá. Berdibek aǵań ol kez­de, mine, sonda oqyp júr eken. Bile­tinim, ınstıtýt basshy­lary­nyń olardy bizge top-tobymen óndiristik tájirıbeden ótkizýge jiberetindigi. Solardyń ishinen Serik Qırabaev, Tursynbek Jabaev, Muqash Sár­sekeev jáne Ber­dibek Soqpaqbaev baǵ­dar­lamadaǵy kórsetilgen taqy­ryptardy ıgerýge erekshe yn­talylyq tanytatyn. KazPı-diń II-III kýrs stýdentteri olarmen ýchılıshe qyzdary bizder osyndaı tájirıbelik sabaq ótkizý, mereke qarsańyndaǵy túrli oıyn-saýyq keshterin uıym­das­tyrý sııaqty is-sharalarda tanysyp-bilis­ken edik. Bári shetinen aqkóńil, eń­bekqor ári talantty jigitter bolatyn. 

– Talant demekshi, kóz aldy­­­ńyzǵa elestetip nemese esińizge túsirip kórińizshi. Bola­shaqta myqty synshy, ataqty aqyn, kór­nekti prozaık bolatyn joǵa­­rydaǵy aǵala­­rymyzdyń stýdent kezde­rindegi ádebı ortada tany­­lýy qalaı edi? Baspasóz bet­terinde kórinýi she?

– Pedýchılıshe qyzdary biz­derdiń biletinimiz, olar oqyp júrip shyǵarmashylyqpen aına­lysty. Ony bul jigitterdiń KazPı-degi ádebıet úıirmesinde óz óleńderin oqyp, jazǵan áńgi­melerin talqylaýǵa usy­ný­lary­nan, Almatydaǵy aqyn-jazý­shylardy kezdesýge sha­qyryp, túr­li pikiralysýlar ótkizýlerinen baıqaıtynbyz. Son­daı keshterde professor Qajym Jumalıev birde «Qa­zaq ádebıetinde», kelesi joly «Lenınshil jasta» nemese «Qazaqstan pıonerinde» shyq­­qan stýdentter Serik Qı­rabaev, Myńbaı Ráshev, Muqash Sár­sekeevtiń resenzııa, óleń, ma­qalalaryn atap aıtyp, shá­kirtterin kótermelep otyratyn. О́stip júrgende Berdibek Soq­paq­baevtyń da «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde syn ma­qalasy shyǵyp, jurttyń gý ete tús­keni bar. «Redaksııaǵa hat» aıdarymen berilgen ol materıal «Ury bireý, urlyq nesheý?» dep atalady. Onda Bekeń ózi aýdarǵan S.Mıhalkovtyń óleń­derin stýdent áriptesi Qa­byl Boranbaevtyń sál ózgertip paıdalanǵanyn, sóıtip bala­lar basylymdarynyń bi­rin­de jarııalanyp ketken bul tárjimany el endi kimniń eń­begi dep uǵatynyna jaýap izdeı­tinin jazypty. Ol kezdegi KazPı, ondaǵy til jáne ádebıet fakýlteti stýdentteriniń óz ma­mandyqtaryna degen umtylysy, órshil talapqa toly ómiri, mine, osyndaı bolatyn. Biz ózimizben qatar júrgen bul jigitterdi joǵarydaǵydaı qasıetteri úshin qatty syılap, erekshe qurmet tuttyq. Olardy jaqsy kórip, aıtqan sózderine qaltqysyz sendik. Solardyń biri Berdibek aǵalaryń 8 naýryz merekesinde maǵan óz sezimin bildirip, súıis­penshiligin aıtqanda, azamatty jerge qaratqym kelmedi. Sóıtip, ol ınstıtýtty, men pedý­chılısheni aıaqtaǵan 1948 jyldyń kúzinde qol ustasyp Narynqolǵa attandyq. 

– Onda qansha jyl tur­dyńyzdar? Muny surap otyr­ǵanym... 1951-1952 jyldary repres­sııa­nyń úshinshi tolqyny bastalǵany belgili. Sonda Qazaq­standaǵy biraz zııaly qaýym ókiliniń basyna qara bult úıi­rilgen. Oǵan ataqty tarıhshy E.Bekmahanov ta dýshar bolyp, Almatydan 350 shaqyrym jerdegi Narynqolǵa qatardaǵy muǵalimdik qyzmetke jiberilgeni bar. Eger de sizder ol kezde sonda bolsańyzdar, ardaqty azamat­tyń jo­ǵa­rydaǵydaı jaǵdaıǵa baılanysty alys aýyl­­da ótkiz­gen ómirinen ne bilesizder degen oı ǵoı bizdiki.

– Túsindim. Narynqolǵa biz alǵashqy alty jyldyń ishinde eki ret baryp, Almatyǵa eki ret qaıta kóship kelgen jaıymyz bar. Birinshi jaǵdaı, ıaǵnı 1948-1950 jyldary atalmysh aýdannyń Qostóbe degen aýylynda turdyq. Soǵystyń aıaqtalǵanyna úsh-tórt jyl ǵana bolyp, jurt áli esin jııa almaı jatqan kez ǵoı. Sol sebepti el de, jer de óte júdeý-tin. Keıin bári retteler dep erli-zaıyp­ty ekeýmiz sondaǵy bas­taýysh mektepte kezektese sabaq berýge kiriskenbiz. Biraq aralasatyn orta, turmystyq jaǵdaı onsha bolmady. Onyń ústine osy jerde ómirge kelgen Qýanysh atty ulymyz she­tinep ketip, qatty qınaldyq. О́stip júrgende 1949 jyly Bekeńniń óleńderi «Jastar daýsy» ujymdyq jınaǵynda jaryq kóripti dep estidik. Al kelesi jyly «Bulaq» atty jeke kitaby shyǵatyn bolypty. Muny estigen aǵalaryńda taǵat qalmady. Sol jaǵdaımen 1950 jyly Almatyǵa qaıta oralǵan edik. О́kinishke qaraı, jyl ótpeı jatyp munda da tirlik keshý qıynǵa aınaldy. Páter joq. Otyn-sý ýdaı qymbat. Alatyn jalaqymyz mardymsyz. Sóıtip, keshegi aýyldaǵy ómirimizben jylap kórisetindeı jaǵdaıǵa jetken soń 1951 jyly taǵy da Narynqolǵa oralýǵa týra keldi. Bul joly biz aýdan ortalyǵyndaǵy orta mekteptiń ózine ornalasyp, Bekeńe jaqyn bolyp keletin Shárip Jýsanbaev pen Rama­zan Jaýynbaev aqsaqaldardyń otbasyn panaladyq. Jaryqtyq aýyl adamdary keń ǵoı. Ramazan ata aýlasyndaǵy eski tamyn jón­dep berip osynda turyńdar dese, Shárip qarııa ózderi ne iship, ne jese, bizge de sony ortaqtastyryp otyrdy. Osyn­daı kómek, járdemnen keıin mektepten alǵan aılyǵymyz da boıymyzǵa juǵyp, el qataryna qosyla bastadyq. 

Osylaı júrip jatqanymyzda bir kúni Bekeń úıge asyǵyp keldi de senbiniń keshine qonaq shaqyrǵanyn, ol kisiniń osynda túnep, jeksenbide de bizdiń úıde bolatynyn aıtty. Sóıtti de: «Bul aǵaı mektebimizge jańadan kelgen muǵalim. Birge otyryp toqsandyq sabaq josparyn jasaımyz», dedi. Basqa eshteńe degen joq. 

Meıman belgilengen kúni úıi­mizge keldi. Qala­lyqtarsha kıingen, jyly júzdi, sypaıy kisi eken. О́z basym kórgen bette-aq bul beıtanys qonaqty munda, túkpirdegi mynadaı buıyǵy eldi mekende jumys isteıtin adamǵa qımadym. О́ńinen úlken ortany kórgen, joǵary mádenıetke ıe, parasatty jan ekeni birden kórinip turdy. Amandasyp, shaı ishýge otyrǵanda, odan jatar-jatqansha sozylǵan áńgi­melerde Bekeń qonaqtyń atyn atamaı «Aǵa!» dep qur­mettedi de otyrdy. Ertesinde ekeýi kúni boıy jazýdan bas kótermeı, sabaq josparyn jasady. 

Sodan eki aı ótken soń... Iá, eki aıdan keıin mek­teptegi muǵalimder ol kisini Almatyǵa qaıtadan shaqyryp alyp ketipti dep jatty. «Sen bilesiń be? – dedi joǵarydaǵy áńgimeniń izi sýyǵan bir keshte Bekeń maǵan tunjyraı qarap otyryp, áneý kúngi kelgen qonaqty aıtam da... Ol kisi – qazaqtyń ataq­ty tarıhshysy Ermuqan Bekma­hanov. Aryzqoılar ardaqty aǵany qoǵamǵa jat element dep kústanalapty. Esh jerden jumys bergizbeı, áýre-sarsańǵa salypty. Sodan bassaýǵalap shalǵaı óńir, qıyr shet bizge kelip edi. Biraq shekaraly aýdanda turýǵa ruqsat joq dep qaıta­dan keri alyp ketti. Endigi jaǵdaıy ne bolady? Túsiniksiz. 

Osydan soń Narynqolǵa biz de kóp turaqtamadyq. Jergilikti bıliktiń sýyq kózqarasyna ushy­raýymyzǵa baılanys­ty Al­­matyǵa qaıta qonys aýda­rýymyzǵa týra keldi. Bul jaǵ­daıdy arada 51 jyl ótkende akademık Serik Qırabaev óziniń «Jastyqtyń saǵynyshty kúnderi» atty esteliginde óte dál, naqty ári túsinikti túrde aıtqan. 

– Sonymen, sizder Almatyǵa qaıta oraldy­ńyzdar. Al odan bylaıǵy ómirlerińiz... Be­keńniń jumysy... Shyǵar­ma­shylyǵy... Aıtpaqshy, Er­muqan aǵa Bek­mahanovty keıin kórip, kezde­sýdiń sáti tús­ti me? О́ıtkeni, sol kezderi bári­ńiz bir qalada turyp, tirlik keshtińizder ǵoı.

– Almatyǵa biz qyzym Samal ekeýmiz jazǵa taman keldik. Bekeń oǵan deıin «Qazaqfılmge» qyzmetke ornalasyp, ǵalym dosy Serik Qırabaevtyń úıinde turdy. Otbasymyz túgendelgen soń KazPı-degi jataqhana komendantymen kelisip, bir-eki aı sonda amaldadyq ta, kúzge taman Kishi stanısadaǵy Nıkamal degen apaıdyń páterin jaldadyq. Ataqty bıshi Shara Jıenqulova bar emes pe. Mine, álgi úı sol kisiniń ákesiniń patsha zamanynan beri turǵan mekenjaıynyń bir bóligi bolatyn. Men sol jerden qala shetindegi aýyl mektebine baryp eńbek etip júrdim. О́ıtkeni, jumystyń tabylý reti solaı boldy. 

Bekeń bul kezde elge tanylyp qalǵan qalamgerler qata­rynda edi. Ony jurtqa belgili etken sol kezdegi kóziqaraqty úlken-kishiniń báriniń kitap pen gazet-jýrnalǵa degen keremet yntyzarlyǵy bolatyn. Sonyń arqasynda aınalasy bes-alty jyldyń ishinde «Jastar daýsy» ujymdyq jınaǵy men «Bulaq», «Alys­taǵy aýylda», «On alty jasar chempıon», «Ba­qyt joly» kitaptary jaryq kórgen avtordy el jaqsy bildi.

Bir kúni Bekeń úıge óte kóńil­di oraldy. «Parkti kesip ótip kele jatsam, – dedi ap­tyǵyp. – Ermuqan aǵa she? Bekma­hanov! Mine, sol kisige jolyǵyp qaldym. Bir-birimizdi kórip qatty qýandyq. Sibirdegi aıdaýdan oralypty. О́ńi júdeý. Esh jer jumysqa almaǵan. Sony aıtyp joǵarǵy jaqqa hat jazǵan eken, «Kútińiz. Je­ke qabyldap, áńgimelesemiz», depti. Jalǵyzsyrap júrgenin baıqadym da elge qonaq bolyp qaıtýǵa shaqyrdym. Oǵan ǵalym kelisti», dedi.

Sodan olar Narynqolǵa attanyp, on kúndeı elde bolǵany esimde. Al Kegenge kelip, Qarqarada júrgenderinde obkomnan telefon shalynady. Ol Ermuqan aǵanyń joǵary jaqqa jazǵan hatyna baılanysty izdeý eken. «Bekmahanovty Ortalyq Komıtettiń birinshi hatshysy Ponomarenko joldas qabyldaıdy. Tańerteń Almatyda bolsyn», degen pármennen keıin aýdandaǵylarda jan qala ma? Asyp-sasyp júrip tústen keıin olardy júk máshınesine otyrǵyzyp, tań ata bere qalaǵa jetkizgen ǵoı. 

Bul 1954 jylǵy jaǵdaı. Sodan eki jyldan soń Bekeń Más­keýdegi ádebıetshilerdiń jo­ǵary kýrsynda oqıtyn boldy da otbasymyzben sonda kóshtik. Sol kezde biz turǵan Tver býl­varyndaǵy úıge Ermuqan aǵanyń bir-eki ret kelip, hal-jaǵdaıymyzdy bilgeni bar. Bekeńe aıtqan áńgimelerinen ańǵarǵanym, repres­sııadan keıin ǵalymnyń partııalyǵy men ǵylymı ataǵy áli qalpyna keltirilmepti. Ol kisi Máskeýde, mine, soǵan baılanysty izdenip júr eken. Sodan keıin ataqty tarıhshymen arada baılanysymyz bolǵan joq. 1966 jyly baqılyqqa attanǵanda qalyń halyq qatarynda qoshtasýǵa baryp, qaıtpas saparǵa shyǵaryp saldyq qoı.

– Endi siz myna suraqqa jaýap berińizshi. «On alty jasar chempıon» povesinen keıin jazýshy Berdibek Soq­paqbaevty elge, búkil odaqtas respýb­lıka­larǵa tanytqan shyǵar­masy ol avtordyń «Me­niń atym Qoja» týyndysy ǵoı. Bul eńbek ómirge qalaı keldi? Sol kezdegi oqyr­­mandar, ádebı orta ony qalaı qabyldady? Estýimizshe, atal­mysh po­vest baspadan masha­qatpen basylyp, avtor biraz áýre-sarsańǵa túsken sııaqty.

– Joǵaryda men otbasymyzben Máskeýde turdyq dep aıttym ǵoı. Mine, sonda júr­gende: «Jazýshylar odaǵy úı bergeli jatyr eken», degen habardy estigen Bekeń meni Almatyǵa jiberdi. Qaıta-qaıta aıtqan sózi: «Ǵabıt Músirepovke kir. Jaǵdaıymyzdy jasyrma», deý boldy. Solaı ettim de. Nátıjesinde bizge qala shetindegi SMÝ-15 degen jerden eki bólmeli páter tıdi. Qýa­nyshymyzda shek joq. Más­keýdegi oqýynan kelgen Bekeń, mine, osynda, «Jýravskıı, 13» dep atalatyn kóshedegi úıimizde otyryp, bitýge taıaý qalǵan jańa shyǵarmasyn aıaqtady da baspaǵa berdi. «О́zim týraly povest» atty bul týyndynyń ol jerden qalaı shyǵyp ket­kenin bilmeımin, biraq kitap oqyrmandar qolyna tıgende qatty aıǵaı-shý bastaldy. О́ıtkeni, bizdegi balalar týraly buǵan deıingi dúnıelerde jas jetkinshekterdiń bári shetinen tártipti, tárbıeli, til alǵysh ári belsendi edi. Al bala bolǵan soń olar­dyń is-áreketterinde kezdespeı turmaıtyn qıqarlyq, jalqaýlyq, nashar oqyp, sabaq­tan úlgermeı qalý­shylyq sııaq­ty qylyqtar ol kezdegi áńgime, poves­terde kóp kórsetile bermeıtin. Jazýshy Berdibek Soq­paqbaev óziniń kishkentaı keıipkeri Qoja arqyly bul shematızmdi buzdy. Sondyqtan, kóptegen pedagogter oǵan tosyr­qaı qarap, synshylar ushqary pikirler aıtyp jatty. 

Qazaqı ádebı orta osylaı dýyldasyp jatqanda, Bekeń bul kitabyn «Meniń atym Qoja» ataýymen oryssha shyǵarýǵa bel baılady. О́kinishke qaraı, bas­pa kóp keshikpeı ony ózine qaıtaryp bermesi bar ma? Sóıtse, resenzent: «Mekteptegi barlyq balany hýlıgan (pikir ıesi dál osylaı jazǵan – red.) etkilerińiz kelse, bul kitapty tezirek basyp shyǵaryńyzdar»,  dep mysqyldapty. Biraq... ıá, biraq paradoks deımiz be, ne deımiz?! Avtordyń atalmysh kitabyna Máskeý qyryn qabaq tanytpady. 1958 jyly «Detgız» ony qýanyshpen qabyldap, kóp tırajben basyp jiberdi. Kelesi jyly ortalyq jedeldetip taǵy shyǵardy. Sol sol-aq eken, ol moldova, latysh, lıtvan, ýkraın, ózbek, belarýs, eston tilderine aýdarylyp jaryq kóre bastady. 1963 jyly «Qazaqfılm» osy shyǵarma negizinde kıno túsirdi. 1967 jyly Fransııanyń Kann qalasyndaǵy halyqaralyq festıvalda ol bas báıgeni jeńip aldy. Sóıtip, soǵan deıingi keńestik qazaq ádebıetinde eshkimge uqsamaıtyn minez-qulyqqa ıe, atap aıtqanda, ózindik qýanyshy men muńy, kerek deseńiz tosyn taǵdyry bar, tentek, qıqar, biraq aqyldy, aqkóńil, adal Qojaǵa óz qandas­tarymyz úrke qarap jatqanda, ózge jurt ony jatyrqamady. Qaı jerde de týysqan respýblıkalar oqyrmandary «ol júrip ótken kóshede ıt úrip, qaz qańqyldap qala beretin» kishkentaı keıip­kerdi qýana qarsy alýmen boldy. Sóıtip, qazaqtyń qaradomalaq uly sol kezdegi keń-baıtaq Keńes Odaǵyn erkin aralap, odan álem elderine asyp kete bardy. Bul povest týraly men biletin nárse osy, qaraǵym.

– Avtordyń kelesi bir keremet týyndysy «Balalyq shaqqa saıahatta» Turdybek atty keıip­ker bar. Onyń pro­totıpi jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtyń týǵan inisi ǵoı. Kitapqa ómirdiń naq ózinen alynǵan, taǵdyry shyǵarmada esh qospasyz baıan­dalǵan bul beıne sizge de óte jaqyn der edik. О́ıtkeni, ózińiz Qostóbege kelin bolyp túskende ol sonda edi deıdi bizdiń aýyldaǵy kónekózder. Suraıyq de­geni­miz, Turdybektiń sol kez­degi, odan bergi taǵdyry. Qan­­daı jumys istep, qaıda tur­ǵandyǵy. Otbasy... Bul jó­ninde siz ne bilesiz? 

– «Balalyq shaqqa saıahat» Bekeńniń bizben turǵanda, baspanaǵa endi qolymyz jetip, kóńilimizdi demdegende tapjylmaı otyryp jazǵan, sóıtip onyń qalaı, qashan bitkenine ózimiz kýáger bolǵan sońǵy shyǵarma. Odan keıin aǵalaryń bizden ketti. Basqa otbasyn qurdy. Qaı­­temiz, jaǵdaı solaı boldy. Aıtaıyn degenim ol emes, ja­ńa óziń suraǵan shyǵarmadaǵy Tur­dybek, onyń ózim biletin taǵdyry. 

Iá, 1948 jyly men Qostóbege kelin bolyp túskende Turdybek sonda eken. Bekeńniń Bashaı degen jeńgesiniń úıinde qolbala bolyp júripti. Sol kezderi eshkim ony 16-17-degi jetkinshek dep aıtpas edi. Boıy alasa, áljýaz-tyn. Jaltaq, qorǵanshaq bolyp ósipti. Dereý óz qolymyzǵa aldyq. Meni óte jaqsy kórdi. Janymnan qalmaı, kómekteskisi, járdemdeskisi kelip turatyn. Biraq Bekeń aǵasy sekildi shaqar. Minezi quddy taýly óńirdiń qubylmaly aýa raıy sekildi edi. Soǵan shydap Qostóbede júrgende, Narynqolǵa kelgende qasymyzdan qaldyrmaı, el qataryna qostyq qoı. Almatyǵa kóshkenimizde Tekestegi MTS-ta traktorshy edi. Eńbek demalysynda qalaǵa kelip turatyn. Bekeńniń bizdi tastap, basqa otbasyn qurǵanyn estigende qatty qapalandy. Aǵasyna renjip, kórmesteı bolyp ketti. Sol kezdegi Taldyqorǵan oblysynyń Kırov aýdanyna kóship bardy da shopandyq kásippen shuǵyldandy. 70-jyldary maǵan mektep bitirgen qyzyn jiberipti. Oqýǵa tússe, eshkimdi tanymaıtyn qalada qınalmasyn, bas-kóz bolyp júrsin degen oıy bolsa kerek. Sodan ol qyz bizdiń úıde júrip oqydy. Instıtýtty bitirgen soń aýy­ly­na qaıtqan. Arada kóp jyl ótken soń sol ma, joq basqa qyz ba, áıteýir bireýi Turdybektiń qatty aýy­ryp jatqanyn habarlady. Bardyq. Taldyqorǵannyń irgesindegi Muqanshy aýylynda turady eken. Bizdi kórip, kóterilip qaldy. Sodan janynda biraz bolyp, qalaǵa qaıtqanbyz. Eki jetiden keıin baqılyqqa attan­ǵanyn estidik. Turdybektiń jaǵdaıy, mine, osyndaı. 

− Berdibek aǵa ómirde qandaı adam edi, apa? Urpaq­tary týraly ne aıtasyz? О́zińizdiń ol kisiden keıingi ómirińiz. Sosyn... ıá, sosyn áńgimemizdi jazý­shynyń rýhanı murasyna qatysty jeke oı-pikirińizben qorytyndylasaq deımiz. 

– Ol – tabıǵaty adal, ómirge ǵashyq, aqkóńil, jarqyn jan edi. О́te ádil-tin. О́z basyna jeterlik batyrlyǵy men shaqarlyǵyn da aıtpaı kete almaımyn. Mundaı minezi bireýden jábir-japa kórgen adamdarǵa ara túsip, olardy qorǵaǵanda erekshe baı­qalatyn. Shirengenderge shydamaýshy edi. Ondaılarǵa tik sóıleıtin. Ańqaý, aıtqan sózge tez sengish ol eseppen ómir súrýdi oılamady. О́te tııanaqty, únemshil, qanaǵatshyl jan boldy. Ústi-basyn taza ustaıtyn. 

Urpaqtaryna keler bolsam, ózderiń biletin qyzym Samal ǵoı. Ol kishkentaı kúninen kitap oqý men sýret salýǵa úıir boldy. Jazýǵa da ıkemdi ekeni baıqalatyn. KazGý-diń jýrnalıstıka fakýltetine túsýdi armandady. Biraq oǵan shamam jetpedi. Ýnıversıtettiń hımııa fakýltetine tústi. Oǵan ol alǵashynda kóńili soqpaı, qatty qınalyp júrdi. Degenmen, boıynda ákesiniń eńbekqorlyǵy men tabandylyǵy bar emes pe, tyrmysyp júrip atalmysh fakýltetti óte jaqsy degen baǵaǵa bitirip shyqty. Osylaı bolǵanymen, keıin jazýǵa bir­jola bet buryp, orys tildi basylymdarda jumys istedi. Aýdarmamen shuǵyldanyp, kóptegen qalamgerlerimizdiń, onyń ishinde ákesiniń de biraz týyn­dylaryn tárjimalady. Solardyń arasynan óz basym qyzymnyń qazaq ertegilerin aýdarýǵa sińirgen eńbegin erekshe baǵalaımyn. Sóz yńǵaıyna qaraı aıta keteıin, Bekeń ekinshi otbasynan qos ul kórdi. Bireýi ábden erjetip, azamat bolǵan kezinde qaıtys bolyp ketti. Olardyń anasy qaladaǵy №9 dárihanada kóp jyl jumys istegen Bıbigúl degen kisi. Qazir zeınette bolýy kerek. 

Al endi ózime kelsem, 1957 jyldan bastap Alma­tydaǵy Y.Altynsarın atyndaǵy pedagogıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda qyzmet istedim. Sol mekemedegi eńbek etken 40 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde talaı qıyn, kúrdeli máselelermen betpe-bet kelgen jaǵdaılar boldy. Muny qazir ózime berilgen esep, ózgege sabaq, taǵylym dep eske alyp otyrmyn. Máselen, Almatydaǵy 60-70-jyldardaǵy qazaq balabaqshasynyń jaǵ­daıyn qudaı endi qaıtip bas­qa bermesin. Nege deısiń ǵoı?.. Respýblıka astanasynda sol kezderi mektep jasyna deıingi 290 mekeme bolsa, sonyń bári oryssha-tyn. Budan ótken qorlyq bola ma, joq pa? Máseleni naqty zertteýge, bultartpas derek-dáıekter taýyp, dáleldi anyqtama ázir­leýge sol kezdegi el basshysy Dinmuhamed Qonaev tarapynan bizdiń ınstıtýtqa tapsyrma berildi. Janymyzdy salyp kiristik. Bárin muqııat daıyndap, belgilegen merzimde ony Oqý mınıstriniń aldyna qoıdyq. Artynsha ol Úkimetke jiberildi. Sóıtip 1961 jyly alǵashqy №16 qazaq balabaqshasyn ashýǵa qol jetkizgen bolatynbyz. Odan soń óz qarakózderimizge arnalǵan №204 eksperımentaldy tirek balabaqshasy ómirge keldi. Sol ýaqytta Oqý mınıstri bolǵan Kenjáli Aımanov ǵajap adam edi. Bastaǵan isimizdi úzip almaýdy oılap, pedagogıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jetekshi qyzmetkeri maǵan «Qazaq bala­baqshalarynyń jaǵdaıy týraly» respýblıkalyq konferensııa ótkizýdi tapsyrdy. Mı­nıs­trdiń ózi kelip qatysqan 1969 jylǵy bul jıyn jalǵyz Al­maty emes, aımaqtardaǵy jaǵ­daıǵa da aıtarlyqtaı qozǵaý sal­dy. 

Já... Aıta berse, bul taqy­ryptyń jyry kóp. Oıym atalmysh problemany sheshýdegi sol kezdegi jibigen toń men qozǵalǵan seńnen habardar etý ǵoı. Osydan keıin men pedagogıkalyq ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵadym. Sonda kóptegen metodologııalyq oqýlyqtar men tárbıe jumysyna baılanysty baǵdarlamalardy ómirge ákelip, 1997 jyly zeınetke shyqtym. Is­tegen isimniń qaıtarymy retinde ujymym kezinde KSRO oqý-aǵartý isiniń úzdigi ataǵyn áperip, Y.Altynsarın atyndaǵy medalmen marapattady. Sonyń bárine shúkirshilik aıtyp júrip jatqan jaıym­ bar, qaraǵym.

Báshen apaı budan keıin bizge myna máselelerdi aıtty. Ol kisini Bekeń shyǵarmalarynyń keıingi kezdegi jaǵdaıy alań­datady eken. Sonyń birinshisi, áýesqoılardyń «Meniń atym Qoja» povesi negizinde qaıtalap kıno túsirýi. «Bul durys emes, − deıdi áńgime ıesi. − 1963 jyly ondaı fılm jasalyp, altyn qorǵa endi ǵoı. Al keıingi kınolentalar kimge, nege qajet? Ol jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtyń klassıkalyq týyndysyn julmalap, kınorejısser Abdolla Qarsaqbaevtyń shedevrlik eńbegine kóleńke túsirý dep oılaımyn». 

Apaıdyń ekinshi aıtqan pikiri de oılanatyn nárse. Elimiz egemendiginiń eleń-alań kezi dep aıtar 1990 jylǵy sáýirde «Juldyz» jýrnalynda Berdibek aǵamyzdyń «Ergejeıliler eline saıahat» atty povesi jarııalanǵan. Oǵan jazǵan alǵysózinde avtor bul shyǵarmanyń 1978 jyly osy basylymda joly bolmaǵanyn, onyń oqyrmandarmen qaýy­shýyna endi ǵana múmkindik týǵanyn aıtqan. «Eldiń keremet qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan sol dúnıe osydan 27 jyl buryn «Juldyzda» jarııalandy da qaldy, − deıdi Báshen apaı. – Ol jazýshynyń odan bergi 80, 90 jyldyq mereıtoılaryna oraı shyǵarylǵan kitaptarynyń eshqaısysyna kirgi­zilmedi. Sonyń saldary­nan «Ergejeıliler eline saıahat» búginde umytylýǵa taıaý. Bar gáp mynada. Baspa qyz­met­kerleri izdenbeıdi. Olar buryn­nan belgili, áldeneshe ret shyqqan shyǵarmalardyń daıyn dıapozıtıvin alýǵa qumar. Al qalamgerdiń jańa, tyń týyndylaryn taýyp, ony kompıýterge terip, korrektorlyq oqýdan ótkizýdi shyǵyn nemese artyq tirlik kóredi. Baspalar avtordyń eńbeginen paıda taýyp otyr ǵoı. Áıtpese, shyǵarmas edi. Endeshe, olar josparlaǵan dúnıelerin nege qalamgerdiń joǵarydaǵydaı týyndylarymen jańartyp, baıytpasqa?»

Áńgimelesken 

Janbolat AÝPBAI

ALMATY

Sýretterde:  pedagog B.Baımuratova; jazýshy B.Soqpaqbaev. 80-jyldar