TIL — ulttyq ıdeıanyń tini

Árbir memleket damý dárejesinen kórinbek bolsa, teorııaǵa mán berip, soǵan súıenedi. О́ıtkeni, ol oıdyń qurylymyn qozǵap, tártipke keltirip, tu­jy­rymdaıdy, zańdylyǵyn asha­dy. Sondaı-aq­ bul ǵylym ótkendi tal­daı­dy, bolashaqty boljaýǵa múm­kin­dik beredi. Atqarylyp jatqan istiń mánin túsindiredi. Olaı bolsa teo­rııa­nyń qoǵamda alatyn orny bıik, erekshe. Solaı desek te, baspasóz bet­­­­terindegi materıaldarda jurt­­­shylyqqa belgili degen av­tor­lardyń ózi bizge keregi “ult­tyq ıdeologııa”, “bizdiń ıde­o­lo­gııa­myz ulttyq” degen sózdi kóp aı­týda. Osy pikirdi keıbir jýr­na­­lıster de qoldap, istiń má­nine kóz jetkizbeı, qaı­talap keledi. Olar sirá, “ıdeologııa” de­gen ne, “ulttyq ıdeıa” degen ne, ajy­rat­paı­tyn bolsa kerek. Mundaı uǵymdarǵa qalaı bolǵanda da teorııa kerek. О́ıtkeni, ol júıelengen, jumyr oıdyń jıyntyǵyn qu­rap, kóp sózdikti, bos sóz­dikti kótermeıdi. Bi­raq, másele jalpy teo­rııa­da da emes, ǵylymı teorııada. Mysaly, biz­diń jaǵdaıymyzda ıdeo­lo­gııamyz ulttyq bolady deý qate pikir. О́ıtkeni, kóp ultty memleketpiz. Jáne... Iá, jáne kó­bi­ne­se biz Qazaqstan basqa ult­tarǵa qıyn kez­de pana bolǵan de­gende ádette ony koreı, ne­mis, che­shen, tú­rik­terge qa­ra­typ aıtamyz. Bul du­rys. Biraq, biz orys, ýkraın­dyqtarǵa olaı demeımiz. Desek te, bir kezde olar da bizge ke­lip panalaǵan. Im­pe­ra­tor Aleksandr II 1861 jyly 19 aqpanda “basybaılyqty” joı­dy. О́kinishtisi, patsha zııaly qaýym usyny­syn qol­damaı, sha­rýa­lardy jer­siz qal­dyr­dy, kún kó­retin tire­gi­nen aıyrdy. Sóıtti de mıllıondaǵan kedeı-kep­shik­ti Shy­ǵys­qa, Edil men Oral taýy­nyń ar ja­­ǵyna baryń­dar. Sonda bos jat­qan jer kóp, so­lar­dy ıe­lenińder dep bos­tyryp ji­be­rdi. Bar­maımyn de­genderdi kúsh­tep aıdady. Aqy­rynda, olar aryp-ash­yp, azap she­gip, jolda kóp qıyn­dyq kórdi. Jar­ty­sy osy azapty saparda aýrýdan kóz jumdy. Biraq, jet­ken­deri mol baı­lyq­qa kıligip, jer­gi­lik­ti hal­yq – qaz­aq­tar­dyń jat­syn­ba­ýynan tur­mys­taryn tez túzep aldy. Qazaq jerin olar ózdiginen emes, patsha úkimeti she­shi­miniń kórsetýimen ıe­lendi. Ol tarıhtan bel­gili. Son­dyqtan sol kez-degi kelgen sha­rýa­lar­dyń, árıne, buǵan esh kinási joq. Olardy zorlap kóshirgen de, jer bólip qonys­tan­dyrǵan da patsha úkimeti. Qazaq eline jetken qara shekpendiler Reseıdegi saltymen qunarly, sýly, qalaǵa jaqyn jer­ler­ge ornalasyp, ár­qaı­sysy jaqsy qora-jaı salyp, kóshe turǵyzyp, jemis aǵashtaryn otyr­ǵy­zyp, ja­ńa­sha ómir súrdi. Dál osyn­daı jaǵdaı meniń týǵan jerim Shıe­lide boldy. Onda olar qystaq sheti­nen syzyqpen tartylǵandaı keń eki kóshe turǵyzdy. Biri tústikten te­ris­tikke qaraı sozylǵan “Hohlıas­kaıa” edi. Keıin ol “Per­vomaıskaıa” dep ózgertildi. Ekin-shisi, batystan shy­ǵysqa sozylǵan “Svoboda” degen bólik bolatyn. Ataý­larynyń ózi-aq olar buryn kim bolǵanyn aıtyp turǵandaı. Úlken shirkeý ornatty, mektep ashty, aýrýhana saldy. Basqa jerlerde de solaı boldy. Aqyrynda 1881 jyly, óziniń opat bolar a­l­dyn­da, Aleksandr II sheshim qabyldap, álg­i mujyqtarǵa eline qaıtyp oralýyna kelisim berdi. Biraq, oǵan má­­selen, Syr boıyna kelip or­na­las­qan qara shekpendiler hat jazyp: “Biz­di bul jerge aıdap keltirdińiz, endi bul jerden aı­da­ma­sań ket­peı­miz”, dep jaýap qaıtardy. Mine, sol kezde osylaı degen orys­tar, Shıelige ábden sińisip baýyr basyp ketti. Keri kóshkenderi áste bolmady. Árıne, olar qoja, sýnaq, tóreler sııaqty qazaq bolyp ketken joq, biraq óz­derin bógdemiz dep te eseptemeıdi. Bul – bir. Ekinshiden, Qazaqstanda orna­las­qan árbir halyqtyń óz mentalıteti bar. Ol – tili, ádet-ǵurpy, salt-sa­nasy. Bul kez kelgen jurttyń ulttyq ıdeıasy. Ulttyq ıdeıa: “Biz kimbiz?” degen suraýǵa ǵana jaýap beredi. Odan basqa, ıaǵnı, memlekettik proble­ma­lar­ǵa kóterile almaıdy. Ol tek ult­tyń bolmysyn beıneleıdi, ıdeo­lo­gııaǵa qyzmet etedi, biraq, onyń ju­mysyna aralaspaıdy, tabıǵaty basqa. Sondaı-aq Qazaqstanda orna­lasqan halyqtardyń ózindik usta­nymdary da bar. Egerde ulttyq ıdeıa­ny qoldap, damytatyn Qazaqstan halqy Assambleıasy desek: “Biz qaıda bara jatyrmyz?”. Maqsatymyz qandaı? Ne isteýimiz kerek? – degen suraýlarǵa ıdeologııa jaýap beredi. Bizde ıdeologııa ulttyq bola almaıdy. Eger ol ulttyq, ıaǵnı qazaq­tyq bola qalsa, qalǵandary ne deıdi? Olardyń da ózindik ıdeıasy jáne ustanymdary bar emes pe? Ideologııa ulttyq ıdeıa emes. Onyń mán-ma­ǵy­na­sy tereń, keń. Onyń ústine bir memlekette qansha ult bolsa, ulttyq ıdeıa da sonsha, al memlekettik ıdeo­logııa bireý ǵana bolýy kerek. Eger, ol ekeý, ne odan kóp desek, eldiń shyr­qy buzylady, birligi ydyraıdy. Ony eshbir memleket kótere almaıdy. Olaı bolsa, ıdeologııa bir mem­lekette, meıli ol monoultty nemese po­lıultty desek te bireý ǵana bolýy qajet. Kóp ultty memleketterde bir ıdeo­logııa qaı jaǵdaıda bolýy múm­kin? Ol qalaı iske asady? Eki jaǵ­daıda. Eger negizgi halyqtyń tilek-maqsatyn memlekettik bılik qoldap, qalǵan ulttardyń aýzyn kúshtep basatyn bolsa. Bul demokratııasyz elge tán. Nemese demokratııalyq jolǵa túsken elderde, eger ol ıdeologııa ulttyq emes, memlekettik bolatyn bolsa. Bylaısha aıtqanda, ústemdik etip otyrǵan ıdeo­lo­­gııa eldegi barlyq ulttardyń muń, maq­satyn birdeı qoldap, qamtysa. Olaı bol­sa bizdiń memleketimizdiń ıdeolo­gııasy tek barlyq ulttardyń oıynan shyǵatyn bolýy kerek. Ol úshin ıdeologııa tek memlekettik negizde jasalýy tıis. Máselen, biz damyǵan 50 eldiń qataryna qosylýdy alǵa qoıyp otyrmyz. Bul – ıdeologııa. Biraq ol ulttyq pa? Joq, jalpyhalyqtyq, mem­lekettik. Odan soń biz “qazaqstandyq jol­ǵa” tústik. Bul da ulttyq emes, jal­pyhalyqtyq, memlekettik ustanym. Árıne, bizdiń elimizdiń negizgi halqy qazaqtar. Memlekettik tilimiz de qazaq tili. Barlyq rámizderimiz, teńgemiz qazaq ulty tarıhy men mádenıetin beıneleıdi. Biraq, elimizdiń kúsheıip damyǵany tek qazaqtarǵa ǵana emes, osynda turatyn barlyq basqa Qazaqstan halyqtaryna da paıdaly. Bizdiń maqsatymyz, tilegimiz bir deıtinimiz mine, osynda. Árıne, elimizde turyp jatqan et­nos­tardyń árqaısysynyń ózindik tili, má­denıeti, ádet-ǵurpy, salt-sanasy bar. Ol ulttyq, al, ıdeologııamyz ulttyq emes, tek memlekettik, jalpyhalyqtyq. Bir­lik degenimizdiń negizi de mine, osynda jatyr. Basty máselelerde biz birmiz, bólinbeımiz, memleket týy tóńireginde uıysqanbyz. О́ıtkeni, biz qazaqstan­dyqpyz, osy eldi damytýǵa kúsh-jige­ri­miz­di aıamaımyz, Qazaqstannyń patrıot­tarymyz. Osy aıtylǵandar ıdeologııalyq máseleler. Al onyń negizi qashanda teorııa. Meniń aıtpaǵym: “Teorııaǵa muqııat bolaıyq”, – deý. Ulttyq ıdeıa ózdiginen memlekettik dárejege kóterile almaıdy. Egemen­di­gimizdi alǵaly bergi 19 jylda ulttyq ıdeıa­ǵa jatatyn qazaq tili baıaý da bolsa damyp, alǵa jyljyp, biraz jetistikterge qoly jetti. Ol memlekettik til statý­syna ıe boldy. Qandaı jaǵdaıda desek te áıteýir betburys bastaldy. Basqa halyq ókilderi qazaqsha sóıleıtin bolyp keledi. Tildiń janashyrlary kóptegen paıdaly jumystar júrgizýde. Degenmen, qazaq tili respýblıkamyzda áli de qos tildiń biri. Syrt qaraǵanda, bul ıdeo­logııalyq aqaý sııaqty kórinýi múmkin. Sonda tilimizge demeý kerek pe? Kerek. Onyń aty – ıdeologııalyq demeý. Bul degenimiz, qazaq tilin respýb­lı­kada tek birden bir tilge aınaldyrý saıa­­satyna betburys jasaý degen sóz. Máselen, resmı basylymdardy alaıyq. Re­seı kóp ultty memleket, biraq onyń gazet-jýrnaldary tek orys tilinde. Sol jaǵ­daıdy Germanııadan, Fransııadan, An­glııadan, Qytaıdan da kórýge bolady. Ol elderdiń memlekettik tili – sol elderdiń negizgi halqynyń tili. Barlyq resmı aqparattar sol tilde júredi. Oǵan eshkim bul qalaı demeıdi, oryndy dep qabyldaıdy. Al Qazaqstanda bárimiz bilemiz, olaı emes. Bul bizdiń basqa memleketterge qaraǵandaǵy búgingi erek­she­ligimiz. Bálkim, muny týdyryp otyr­ǵan ómir shyǵar. Ony túsinip, sońyn shydamdylyqpen tosýymyz kerek. Qazirgi tańda biz úshin basty másele Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HV sessııasyndaǵy Elbasy N.Nazarbaev jasaǵan “Ulttyq birlik bizdiń stra­te­gııalyq tańdaýymyz” atty baıan­damadaǵy tujyrymdar. Onda Prezıdent mindet­ter­diń eń úlkeni “memlekettik tildi odan ári damytý” dedi. Ol úshin arnaıy jumystar jasalyp, oryndalýda. Olaı bolsa, tilge qatynas, ony qoldaý, damytý qashanda memlekettik ıdeo­lo­gııaǵa jatady. Al tildiń ózi memlekettik statýs alsa da ol eshqashan ıdeologııa bol­ǵan emes. Til tek ulttyq ıdeıaǵa jatady. Osyny zııaly qaýym túsinýi tıis. Endeshe, “qazaq tiliniń hali nashar” dep shýlaı bergennen góri, budan by­laıǵy maqsat qazaq tiliniń mártebesin kóterip, onyń eń baı, eń qudiretti, kezinde álemge áser etken eń erte dúnıe tili ekenin dáleldeý. Aıtalyq, basqa tilderde joq sózder bizde kóp. Máselen “syńsý”, “jylaý”, “estirtý”, “joqtaý” degen sııaqty uǵym­dar. Onyń árqaısysynyń ózindik erekshe maǵynalary bar. Orys tilinde, muny bir sózben “plach” dep beredi. Nemese, HIH ǵasyrdyń aıaǵynda Oryn­borda jaryq kórgen “Orys – qyrǵyz (qazaq) sózdiginde” “at”, ne “túıe” degen sózderge baılanysty qazaq tilinde 40-50 ataý bar ekeni keltirilgen. Má­selen “qulyn”, “jabaǵy”, “taı”, “qunan”, “dónen” sııaqty, ne­mese “bota”, “taı­laq”, “ingen” dep kete beredi. Bul bir uǵym­nyń sın­onımi emes, árqaısysy óz aldyna maǵynasy bar sózder. Muny keıbireýler qazaq halqy ejelden mal sharýa­shy­lyǵymen aına­lys­qan, ol soǵan baı­la­nys­ty bolǵan ǵoı deýi múm­kin. Iá, biraq, tek olaı emes. Kósh­pen­diler deıtin dalalyq ba­-balarymyzdyń ar­ǵy tegi, olardyń álem­de jabaıy ań­dar­dy aý­laý­men qa­tar, taǵy jyl­qy­lar­dy qolǵa úıretip, kó­beıtýden bastalǵan ta­rıhy eń alǵashqy eńbek bó­lisine jata­tyny jáne onyń 50-60, tipti 100 myń jyl­­dardan asyp ketetini kóp jaıdy ań­ǵar­ta­dy. Álemde qaı ha­lyqtyń ta­rıhy osyǵan teń? Má­se­len, qy­taı­lyq­tar tarıhy 10 myń jyldan as­paı­dy, orystardiki 1000 jyldan sál ar­ta­dy. Eýro­pa­lyqtar tarıhy odan da az. AQSh tarıhy ne­bári 200 jyl­dyń ar jaq, ber ja­ǵyn­da. Olaı bol­sa, álemde esh­bir halyq kóshpen­di­lermen teń kele almaıdy. Sol uzaq tarıhı dá­ýir­de qazaq­tardyń alystaǵy da­lalyq arǵy ata-babalary ti­lin da­my­typ, má­­denıetin, jo­ǵary adam­ger­shilik qa­sıetin qa­­ly­p­tas­tyryp qana qoıǵan joq, udaıy kóship-qonyp júrip bas­qa­larǵa óz má­denıetin, tilin taratty. Son­dyqtan, qazaq tiliniń, máde­nıe­tiniń keıbir belgilerin qazirgi japon­dyq­tardan, qytaı, arab, Batys Eýropa elde­ri­nen kórýge bolady. Kósh­pendiler tili óte erte qalyptasqanyn Ame­rıkada turyp jatqan úndister dep atala­tyn maııa, basqa ha­lyqtardan aıqyn kóremiz. Naq­tylasaq, olarda “baqa”, “chılan” (jylan), “tepe” (tóbe), “ıash” (jas), “aq”, “kún”, “ata”, “ana” degen sııaqty biz­­­diń kádimgi tilimizge uqsas sózderdiń kez­­­desetini. Ol til maııa­lyq­tarda qaıdan paı­da bolǵan? Árıne, paıda bolǵan joq. Olardyń tarıhı Otany Azııadan (Altaı, Batys Sibirden) alyp barǵan sózderinen qalǵany. Sóz retine qaraı aıta keteıik, osy­dan 25 ǵasyr buryn bizdiń jerimizde ómir súrgen kóshpendiler tili, olardyń aýyz ádebıeti úlgilerinen baıqalǵandaı, qazirgi urpaqtarǵa kádimgideı túsinikti. Al HI, HII ǵasyrlarda jazylǵan Rýs jylnamalaryn búgingi orystarǵa túsiný qıyn. VI ǵasyrda ómirge kelgen “Qozy kór­pesh Baıan sulý” jyrymen VIII ǵa­syr­­daǵy Qorqyt Ata týyndy­la­rynd­a­ǵy uǵym­dar she? Olardyń qazirgi qazaq tilinen kóp ózgesheligi joq. “Ata kórgen oq jonar, ana kórgen ton pisher” nemese “otaǵasy” degen sózder qaı dáýirden habar berip tur? Mundaı tyń, taldanyp zerttelinbegen sóz tirkesteri bizde kóp. Bul da tilimizdiń tarıhy tym tereń, bastalýy tym ertede ekenin baıqatady. Bulardy men nege mysalǵa keltirip otyrmyn? Eńbek, sana, til qashanda bir ekendigi aqıqat bolsa, onda joǵary­da­ǵy­lardy alǵa tartyp, bizdiń tarıh­shy­larymyz dúnıege keń turǵyda qarap, úl­ken ǵylymı qorytyndylar jasaýy tıis. О́mirdiń ózi osylardy esimizge túsirip, aıtar sózdi aýzymyzǵa salyp berip tur­ǵan joq pa? “Qazaq tili olaı”, “ana tilimiz bylaı” dep aıta bergennen góri, tarıhqa tereń boılaıyq. Sóıtip, tili­miz­diń adamzat balasy damýyna qosqan úlesin, endirgen mádenı áserin dáleldep kórsetip, álemdi soǵan tánti etýge kúsh salaıyq. Sonda, qazaq tili proble­ma­synyń kúrmeýi kóp kúrdeli túıinderi azaıady. 1969 jyly Aljır memlekettik mýzeıinen ertoqym, atdorba, kádimgi besikti kórdim. Ertoqym barǵan jerge, tilimiz barmady deısiz be? Bul bir jaǵynan ǵylymı, bir jaǵynan ıdeologııalyq másele. Nege biz aýqymdy, tereń oılap, bolasha­ǵy­myz­dyń kókjıegin ashpaımyz. Tyǵyryqqa ti­relgendeı, bir nárseniń mańynda aı­nalsoqtaı beremiz. Osynyń bári teo­rııa­ǵa mán bermegendikten bolyp otyr. Ádette bir másele bir ádispen sheshil­meıtin bolsa, onda oǵan basqa ádis qoldanylady. Meniń aıtyp otyrǵanym, bir jaǵynan qazaq tilin zertteýdi, damytýdy aıta berý, ekinshi jaǵynan onyń statýsyn kóterip álemge kórsetý. Eldi biriktiretin, uly isterge bas­taıtyn da, ydyratatyn da, jigerin qum etetin de ıdeologııa. Kúshti ıdeologııa adam­dar sanasyna senim endiredi, ji­gerlendiredi. Ol úshin eldegi aýqymdy má­selelerdiń bári belgili bir teo­rııa­larǵa negizdelgen bolýy shart. Teorııa da túrlishe bolady. Bizdiń qol­­danatynymyz ǵylymı, pro­gresshil teorııa. Ideo­lo­gııamyz – mem­le­kettik, tek mem­le­kettik bolýy tıis. Basqasha emes. Al til ult­tyq ıdeıaǵa jatady. Ideo­logııa emes. Dosmuhamed KIShIBEKOV, akademık. ALMATY. TERME uǵymyn teris uǵyp baramyz Halqymyzdyń jyraýlyq jyrshylyq, ánshilik rýhanı qazynasy dás­túrli mádenıetimizdiń negizin qalaıtyny talassyz. Ult urpaqtary ǵasyrlar boıy osy­dan tálim-tárbıe alyp, boıyn da, oıyn da túzep, el irgesin berik ustap keledi. Jy­raýdyń, jyrshy­nyń oryn­­­daýyndaǵy qıssa-das­tan­dary­men, jyr-tol­ǵaý­la­rymen aýyz­danyp ósken, órken jaı­ǵan ónegeli jurtpyz. Jazǵy jaılaý keshi, qystyń uzaqty túni el jınalyp, jyraýdyń ónerin tamashalaıtyn. Anaý aýylda mynadaı degen kisiniń úıin­de alystan kelgen jy­raý óleń aıtady eken degen ha­bar tóńirekke tez taraıtyn. Sol sátti jurt qýana kú­tetin. Bala kezimiz, balaqty túrip jiberip, jon asyp jat­qan joldyń shańyn bur­qyl­datyp, jańaǵy aýyldan bir-aq shyǵatynbyz. Belgili úıdiń ishi-syrty halyqqa tolady. Sodan el tap­jyl­maı otyryp jyraýdy tyń­daıdy. “Alpamys”, “Qo­by­landy”, “Kóruǵly”, “Muń­lyq-Zarlyq”, “Qyz Jibek” qıssa-dastandardy tyńdap, tol­ǵaý, ósıet jyrlardan áser alyp, lázzat qııalǵa bólenip qaıtatyn edi jurt. Osy óner týraly úlken ǵalym, belgili folklorshy Rahmanqul Berdibaıdyń só­zine qulaq túreıik. “Jyr­shy túsken úıge aýyl adamdary jınalady. Bul ádette, keshki astan keıin bolady. Jyrshy domby­ra­syn alyp, qulaq kúıin keltirip, kirispe óleń aı­tady. Árbir qıssa-das­tanǵa qysqasha sıpattama be­rip ótedi. Osydan keıin jı­nalǵan adamdar álgi atal­ǵan jyrlardyń bireýin tilek etedi. Aqyrynda unaǵan jyryna toqtalady. Bir jyrdyń ózin bir­ne­she sulý maqammen aıtatyn. Keıbir mezetterde tyń­daý­shylardyń jyrdaǵy oqı­ǵa­lar aýqymyna berilgeni son­shalyq, tipti aǵyl-tegil jylap otyrǵanyn kóresiń. Biz erjetkeli beri óner tý­yn­dysy ataýlynyń talaıyn kórip kelemiz, biraq támam tyń­­daýshyny erekshe te­bi­re­­niske salyp, kózinen jas mon­shaqtatqan qudiretti kúsh­ti kórgenimiz sırek. Al Sultanbek jyrshynyń aı­týynda osyndaı sıqyrly kúsh bar edi. (“Jyrshylyq dástúr”, Almaty, “Qa­zaq­stan” 1980, 55-56-better), Sultanbek Aqqojaev (1876-1963) burynǵy Aqmola gýbernııasynyń Qulanótpes degen jerinde dúnıege kelgen”. (Sonda 53-bet). Endi “terme” degen ter­mın­niń tórkinine keleıik. “Bir jyrdyń ózin birneshe sulý maqammen aıtatyn”, dedik qoı. Mine, “terme” osy birneshe sulý maqamnyń ish­inde, ıaǵnı terme-maqam, saz. Taǵy da Rahańa jú­gi­ne­ıik. “Uzaq jyrdy da, qysqa tolǵaýlardy da ózine laıyq sazymen órnek naqyshyna keltirip aıtatyn teńdesi joq sulý terme áýeni osynda (Syr boıy – Q.A.) saq­talyp kelgen”. “Qysqasy, terme sazy – ózgeshe ásem, óshpes ómir áýenindeı máńgilik, mándi saz” (sonda). Terme sazy halyq júreginiń názik pernelerin shertip, til jetkisiz lázzatqa bóleıdi” (sonda, 44-bet). Kórikti oıdyń kósemi, sulý sózdiń shesheni “... Qorqyt baba qobyzy bop kú­ńirenip, Táttimbettiń kúı­leri bop tógilgen” (Ǵalym Jaılybaı), “Jurt dýaly aýzyna qaraıtyn” (Serik Qırabaev) Aqseleý Seı­dim­bekov keshe ǵana dúnıe sal­dy. Marqumnyń bir aýyz ǵana sózin keltireıin. “Jaq­sy dástúrge sanaly zerde qajet”. Jaman dástúrdiń juqpaly aýrýdaı taralýy ońaı. Ánshi­niń mindeti – ásem sazdy áýenmen tyń­daý­shyǵa sulý sezim syılaý. Osy kúni qýyr­shaqtaı kıinip alyp, kózin oınatyp, qazirgi bı yrǵaǵy­men dóńgelene sa­balanyp, az tyńdaýshyny máz qylǵanǵa dánikken ánshiler tóbe kórsete bas­tady. Olar asyl ónermen ónege usynbaıdy. Bireý úkisine, bireý túzý sı­ra­ǵyna qol soqsa, qo­shemet dep túsinedi. Sońǵy kezde biz terme, jyr degen­­di jeleý etip, nebir parasat-paıymǵa toly ósıet, úlgi óleńderin biryńǵaı tasyr sarynǵa salyp aıtýǵa áýes bolyp alǵan sııaqtymyz. Me­nińshe, termeniń jóni osy eken dep, Asanqaıǵydan bastap, Muqa­ǵalıǵa deıin bárin bir sarynmen jelpildete berýge bolmaıdy. Dombyramen án aıtý degen sóz – halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptastyrǵan asyl dástúrinen qol úzbeý degen sóz. Bir ǵaja­by, dombyramen aıty­la­tyn án­der ózinen-ózi dás­túrli áýen sazy­men tabysyp, tóltýma qasıetin taza saqtaıdy. Dom­by­ra aspa­byn mýzykalyq tili­mizdiń sarapshy-saqtaýshysy dese de bolǵandaı (Sonar, Almaty, “Jalyn”, 1989, 179-180-better). Klassık jazýshymyz, sóz zergeri uly Ǵabeń, Ǵabıt Músirepov ulttyq ónerimizge janashyrlyqpen ashyna bylaı degen eken: “Sońǵy kezde “Ter­me” degen habar berilip júr. Anda-sanda kóz túsip qalady. Munda, negizinen, tyń­daýshyǵa sóz jetýi kerek. Ázirshe oı qozǵap, qulaq tushy­ta­tyn zerdelini keziktir­meg­en­deımin. Sóz de joq, áýen de joq, byl­dyr-batpaq birdeme. Jaqsy sózdiń ajaryn keltirip qor­laı­tyny da joq emes. Dombyrasyn sabalap, oısyz baqyra bere­tin­niń bárin termeshi, ánshi dep teledıdarǵa toǵytý – ulttyq ónerimizdi baıytý bolmaıdy. Kerisinshe, asyldyń qunyn túsirý deımiz. Teledıdar ataq­qu­mar­lardyń trıbýnasyna aı­nalyp ketpeýin qalar edik. (Já­nibek Kármenov, Ǵashyqtyń tili, Almaty, “О́ner”, 1988, 114-bet). Osy oraıda, men de kezek alyp qalaıyn. Olaı deıtinim, 1992 jyly 24 sáýirde “Qazaq ádebıeti” gazetinde “Teledıdar” aıdarymen meniń “Terme – tekti óner” atty maqalam jaryq kórdi. Onda ne dep shyryl­da­dym, soǵan keleıik. “... Ulttyq mýzyka óneriniń bir kórikti salasy terme qazirde qoıyrt­paq­qa aınalyp barady. Birinshi­den, “áý” dep án salyp, óńmeń­dep óleń aıtatynnyń bárine termeshi degen ataqty telip, teledıdardyń tórinen oıyp oryn beretin boldy. Dombyra­syn moınyna ilip alyp shyǵa kelgenderdi kór­gen­de, meniń júregim syzdaıdy. Qaıran qasıetti dombyra qur taıaqqa aınaldy-aý, jegis kóliginiń moınyna ilingen qamyt boldy-aý, dep kúıinemin. Dombyrany moınyna salby­ra­typ qoıyp, eki qolyn kókke kóterip, taqpaq­tatatyndar taǵy bar. Olar terme deıtin tekti ónerdiń ne ekenin de túsinbeıtin bolý kerek. О́tken jyldyń qarasha aı­ynda Qarmaqshyda Qazaqstan jyraý­larynyń baıqaýy ótki­ziletinin osy qys ishinde tele­dıdardan estip bildik. Shyǵys Qazaqstan obly­synan shyqqan bir “jyraý”: – Meniń bul termemde bálen­she aqyndardyń sóz qaq­ty­ǵysy bar, – dep bar abyroı­d­an bir-aq aıyryldy. Terme týraly túsinigi osyndaı óner­pazdan ne kútýge bolady? ... Talǵam-talap ataýlyny jınap qoıyp, oıdan-qyrdan árkimdi shaqyryp ákelip, ekranǵa toǵy­ta berý – ha­lyqqa óner shashý­dyń joly emes, ulttyq dástúrdi rásýalaý, jyraýlyq úrdistiń tórdegi basyn esikke súıreý. Qazaqstannyń qaı túkpi­ri­nen bolmasyn tańdy tańǵa uratyn jyraýlar taby­lady. Sondaı shyn óner ıelerin ǵana ekranǵa shyǵaryp, termeni te­kirekke salmaı, tabıǵı qal­pynda kórermenge tartý etý – bilimdilik pen biliktilikti tileıtin jaýapty jumys”. “Jaman dástúrdiń juqpaly aýrýdaı taralýy ońaı”, – dep qaıran Aqseleý aıtqandaı, óńmeń­dep óleń aıtatynnyń bári termeshi atanyp, el aýzyna tarap ketti. Qaýiptisi – osy. Jyraý­lyq, jyrshylyq, án­shilik óner­diń, tegi men tórkinin bilmegen­dikten bolyp otyrǵany belgili. Joǵarǵy, orta jáne tómengi býyndardaǵy mádenıet pen óner­di basqaryp otyr­ǵan­darǵa izdenis jetispeıtin sııaq­ty. Áıt­pese, biz osy áń­gimeni aspan­nan alyp otyrǵanymyz joq qoı, kezinde bári aıtylǵan, bári jazylǵan. Sonymen terme – ulttyq mýzykamyzdyń bir janryna (án, kúı, terme) jatady dedik. Ánniń sazy da, sózine, ornyna qaraı, áralýan. Mysaly, jar-jar, syńsý, qoshtasý, joqtaý, baqsy saryny tek qana óz án-sazymen aıtylady. Sonaý 30-jyldary “Qyz uzatý” deıtin gramplas­tınka shyqty. Avtory – Qalı­bek Qýanyshbaev. Osynda syńsý­dyń neshe túrli sazy bar. “Aınalaıyn, áketaı, saǵyndyr­maı kelip júr”, –deıdi qyz jylap. “Baryp turam, qalqam, baryp turam...” – deıdi shal. Sóıtip, Qallekı  ózi shyǵarǵan “Qyz uzatýda” ózi shal, ózi kempir, ózi qyz bolyp syńsyp, ózi buzaý bop móńirep, ózi qasqyr bop ulyp, ózi ıt bop úredi. Mine, óner! Mine, qabilet, daryn. Án kóp. Myńdap sanalady. Kúı de solaı. Shertpe kúı, tókpe kúı dep bólip jatamyz. Al terme sazy she? Kóp emes, ondap qana sanalady. Termeniń tekti­ligi de, kıeligi de sonda. Kórin­gen óleńshi tópeleı beretin qoı­shynyń tory aty emes. Terme – tulpar, terme – dúl­dúl, ol sonaý kóz ushynda ǵana quldı­laıdy. Ekiniń biriniń qoly­­nan kele ber­meıtini – termeshi­niń tektiligi. Arqaly, arýaq­ty asyldardyń aýzynan shyqqan ónegeli ósıet, tolǵaý, arnaý, sıpattaý sekildi óleń sózderiniń mýzy­kasy tek terme. Onyń kıe­­ligi de sonda. Men bir teńeý keltirip keteıin. Qazaq jylqymen birge ósken halyq qoı. Jylqy minezdiligi de sodan. Bi­reý­lerimiz – júzden júı­rikpiz, bireýlerimiz – myńnan tulparmyz, bireý­lerimiz – jorǵamyz, kóbimiz – shorqaqpyz. Atqa salt minip, saparǵa shyqtyńyz deıik. Jol uzaq, tústik jer. Atyńyzdy ártúr­li júriske salasyz: aıań júris, búlkil, jortaq, jelis. Al­dyńyzda keń jazyq jatyr. Sizdi eliktiredi. Tizgindi bosatyp, úzeńgini bir qaǵyp qalasyz. Atyńyz zymyraı jóneledi. Báıgege túskendeı qıqýǵa salasyz. Sonaý belden bir-aq shyǵasyz. Joldy jep qoıa­syz, jelpinip te alasyz. Al endi jyraýdy – jyrshyny alaıyq. Ol bir qıssany bastady. Oqıǵasy uzaq. Onyń oraıyna qarap, jyrshy túrli maqamǵa salyp otyrady. Kádimgi attyń júrisi sııaqty. Jurt ja­lyq­qanǵa uqsasa, jyraý da ketedi zymyrap – termege basady. Jurt qı­qýǵa sa­lady, rýhtanady, arýa­q­ta­nady. Keýdesinde jany bar adam selqos otyra almaıdy. Mi­ne, termeniń kıeliligi, jaýyn­gerligi, ol seni qalyń qolǵa qarsy attandyrady. Qobylandy batyrdyń Qazan­­­­­ǵa attanýy nemese Taıbýryldyń shabysy, Qyz Jibektiń kóshi, Shegeniń tolǵaýy. Iá, qaı qıssanyń da boıynan termege basyp jiberetin tustary az emes. “Isanyń jeldirmesi” dep jatamyz. Jeldirme de terme, ıaǵnı maqam-saz, áýen. “Isa­nyń óleńi” dep nege aıt­paı­myz. О́leńin (mátinin) kim kóringen oqı berer. Al jel­dir­­meni (termeni) she? Oǵan asqan ánshilik kerek, Qudaı jaratqan daryndy daýys (saz­dy ún) kerek. Mine ter­meniń tekti tórkini osynda jatyr. Ana bir jyldary Muh­tar Áýezovtiń mýzeı-úıinde belgili ónertanýshy ǵalym Rahmanqul Berdibaıdyń bastaýymen jyraý, jyr­shylardy halyqqa tyńdatý sharasy ótkizilip turdy. Teledıdardan el tyńdady. Bárimiz de kórdik. “Halyq ýnıversıteti” óziniń tyń­daý­shylaryna úlkendi-kishili otyz shaqty jyrshy, terme­shi­niń oryndaýshylyq ónerin tanystyrdy, olar­dyń únin, yrǵaǵyn ma­gnı­tafon len­tasyna túsirdi, eń tańdaýly oryndaý­shy­lar­dyń áýeni gram­plas­tınkaǵa jazyldy”, – degen edi Rahań “Jyrshy­lyq dástúr” kitabynda (31-bet). Sodan beri 30 jyl ótti. Qazirgi 30-40-taǵy jastar sodan – “Halyq ýnıversı­teti­nen” maqurym. Aqseleý ne dep ketti: “Sulý­lyq syry ashylmaǵan án tyńdaýshynyń júre­gine de jetpeıdi”. (Sonar, 175-bet). Aqseleýdiń Jáni­bekpen ekeýi otyryp, qazaqtyń án-kúı, jyr­shylyq óneriniń sulý­lyq syryn, tarıhı tegin, mán-jaıyn, shyǵarý­shy­syn suń­ǵy­la bilgirlikpen maıyn tamyza baıan-suhbat qurǵany esimizde. Umytyl­maıtyn, bilim, tanym ónegesi kól-kósir teledıdar habary bol­dy. Jánibek jańaǵy jan-jaq­ty sıpat­tal­ǵan ándi kelis­­tire, tolǵana oryn­daıdy. Maǵan bul ekeýi jer basyp júrgen pende emes, Táńirdiń jiber­gen perish­te­lerindeı kórine­tin. Iá, Tá­ńir sol perish­telerin qaıta shaqyryp áketti... Qara úzip barady asyl qazynalarymyz. Mate­rıal­dyq qundylyqtardyń sapa­syn anyqtaıtyn qural­dar­dy oılap taptyq, qol­danyp ta júrmiz. Al rýhanı qundy qazyna­larymyzdy – ánshi, kúıshi, jyrshy­la­ry­myz­dyń kórkemdik sapasyn anyq­taı­tyn es, qulaq bar ma bizde? Bar, biraq, bu­zyl­ǵan. Ulttyq áýendi qabyldaı almaıdy. Jat jurttyń dańǵyraǵy men dalańy es-tusyn bılep ketken. Bizge etalon kerek. Ol – ónerdiń naǵyz úlgisin kór­setken keshegi Júsipbek, Ma­narbek, Ǵarıfolla, Já­nibek. Búgingi Roza, Bı­bigúlder... Sózimizdi aıaqtaı kelip, bizdiń osy bir qamqor jan­aıqaıymyz mınıstr Muhtar Qul-Muhammedtiń qulaǵyna jetse deımiz. О́ıtkeni: “Men eger zakún qýaty qolymda bar kisi bolsam?.. – deıtin Uly adamnyń aıtqany osy arada ornyn taýyp tur­ǵandaı. Qasymhan ALDABERGENOV. Qostanaı.