Rásim barysynda Qazaqstan Prezıdenti MAGATE-niń bas dırektory Iý.Amanoǵa Úlbi metallýrgııa zaýytynyń aýmaǵynda ornalasqan Tómen baıytylǵan ýran bankiniń sımvoldyq kiltin tabys etti.
Memleket basshysy quttyqtaý sózinde búgingi sharanyń Qazaqstan men búkil álemdik qoǵamdastyq úshin mańyzy zor ekenin atap ótti.
Nursultan Nazarbaev táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan álemniń ıadrolyq qarýy bar tórtinshi elinen ony taratpaý jaǵynan jahandyq kóshbasshy memleketke aınalǵanǵa deıingi qarqyndy damý jolynan ótkenin aıtty.
– Osy kúni, 1991 jylǵy 29 tamyzda, meniń Jarlyǵymmen álemdegi iri polıgon – Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabyldy. Búginde búkil álem 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni retinde atap ótedi. Qazaqstanda qýatty ıadrolyq qarýdyń bolýy taǵy bir másele boldy. Qazaqstan is-áreketi arqyly ıadrolyq arsenal problemasymen betpe-bet kelgen basqa da elderge jol kórsetti, – dedi Memleket basshysy.
Nursultan Nazarbaev Qazaqstan MAGATE-ge Tómen baıytylǵan ýran bankin ornalastyrýǵa múmkindik berip, ıadrolyq otyndy taratpaý jónindegi rejimdi nyǵaıtýǵa jáne ony qaýipsiz jetkizýdiń biregeı tetigin qalyptastyrýǵa eleýli úles qosqanyn aıtty.
– Tómen baıytylǵan ýran banki MAGATE-niń tolyq baqylaýymen jumys istep, resmı túrde onyń zańdy menshiginde bolatynyn atap ótemin. Sondyqtan, MAGATE basshylyǵyna jáne Bank donorlaryna osy mańyzdy jobaǵa zor úles qosqany úshin rızashylyq bildiremin, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy ıadrolyq energetıkany damytýdyń ózektiligine nazar aýdaryp, ony ári qaraı jańǵyrtýdyń perspektıvalaryna toqtaldy.
– Biz – iri ýran óndirisimen aınalysatyn elmiz jáne álemdik energetıkada mańyzdy ról atqarýǵa ázirmiz. Sondaı-aq, Qazaqstan jahandyq «jasyl» trend arnasynda tur. Sondyqtan biz Astanada bolashaqtyń energııasyna arnalǵan halyqaralyq «EKSPO» kórmesin ótkizip jatyrmyz, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Budan bólek, Qazaqstan Prezıdenti Jahandyq problemalar jónindegi Pagýosh ǵalymdar qozǵalysynyń 62-sessııasyna qatysýshylardy osy qozǵalystyń 60 jyldyq mereıtoıymen quttyqtady.
Memleket basshysy ıadrolyq qarýdyń taralý máselelerine jáne adamzat úshin ony qoldanýdyń qaýipti saldarlaryna toqtaldy.
– Iаdrolyq qarý – búkil adamzatqa tóngen tajal. Álemniń toǵyz memleketinde 16 myń ıadrolyq qarý bar. Alaıda, osy arsenaldyń jarty paıyzy klımatty ózgertip, jahandyq ashtyqqa uryndyra alady. Bul óz-ózimizdi joıý degendi bildiredi, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdenti negizgi ıadrolyq derjavalar arasyndaǵy senim deńgeıiniń tómen ekenin, sonyń nátıjesinde álemdik qoǵamdastyqta jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha birliktiń bolmaı otyrǵanyn aıtty.
– Qazaqstan óz tańdaýyn jasady. Biz ıadrolyq qarýsyzdaný men jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti dáıekti túrde jaqtaımyz. Bul rette, biz ıadrolyq qaýipsizdik tek ámbebap ári eshkimdi kemsitpeıtin bolýy kerek dep esepteımiz. 190-ǵa jýyq eldi biriktiretin G-GLOBAL bastamasy osyǵan baǵyttalǵan, – dedi Memleket basshysy.
Nursultan Nazarbaev AQSh pen Reseı arasyndaǵy sanksııalyq qarsylyqtyń kúsheıýine baılanysty alańdaýshylyq bildirip, saýda-ekonomıkalyq shıelenisterdiń kúsh qoldanýǵa ulasýyn boldyrmaýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti.
– HHI ǵasyrdaǵy turaqtylyq pen ıadrolyq qaýipsizdik, eń aldymen, resmı ıadrolyq derjavalarǵa baılanysty bolady. Adamzat úshin olardyń arasyndaǵy qarym-qatynastyń mańyzy óte zor. Koreı Halyq Demokratııalyq Respýblıkasyna qatysty ahýalǵa kelsek, biz BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2371-qararyn tabandy túrde qoldaımyz, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy halyqaralyq qarym-qatynastardaǵy saıası senim men júıeli dıalogty qalpyna keltirý qajettigin atap ótip, Qazaqstannyń álemdik problemalardy sheshýdegi úlesi jóninde aıtty.
– Biz bitimgerlik baǵytty odan ári qoldap, jalǵastyrýǵa daıynbyz. Atap aıtqanda, Qazaqstan Ýkraınanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy daǵdarysty retteý jónindegi dıalogqa yqpal etýge ázir. Biz taraptardy qaqtyǵysty eńserý jolyn tabýǵa shaqyramyz, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Qazaqstan Prezıdenti qalyptasqan jahandyq ahýaldy eskere otyryp, ıadrolyq qaýipsizdiktiń jekelegen máselelerin sheshý maqsatymen birqatar ıdeıalar usyndy.
– Biz Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart ózine artylǵan úmitti aqtamaı otyrǵanyn birneshe ret aıttyq. Atap aıtqanda, «ıadrolyq klýbtaǵy» elder óz erkimen ıadrolyq baǵdarlamalar týraly málimet bermeıdi. Al, ózge elder MAGATE-ge tolyq aqparat usynýda. «Iаdrolyq bestik» pen basqalardyń araqatynasyndaǵy teńsizdikti joıý qajet. 2020 jyly álemdik qoǵamdastyq Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń kúshine enýiniń 50 jyldyǵyn atap ótedi. Osy merzimde Iаdrolyq qarýǵa tolyqtaı tyıym salý týraly sharttyń qabyldanýy úshin birlese kúsh jumyldyraıyq, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev is júzindegi barlyq ıadrolyq memlekettiń mártebesin zańdastyryp, Iаdrolyq qarýy bar elderdiń sammıtin ótkizýdi usyndy.
Budan bólek, Qazaqstan Prezıdenti ıadrolyq tehnologııalary bar, biraq Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qol qoımaǵan nemese ratıfıkasııalamaǵan birneshe elderdi atap ótip, olardyń kóshbasshylaryn kesheýildemeı osy shartqa qosylýǵa shaqyrdy.
– Iаdrolyq qarýdan azat aımaqtar qurý – onyń taralýymen kúrestegi tıimdi quraldardyń biri. 2009 jylǵy naýryzda Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shart kúshine endi. Iаdrolyq qarýsyz aımaqqa kiretin barlyq memlekettiń kúshin biriktirýdi usynamyn, – dedi Memleket basshysy.
Sondaı-aq, Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalys máselesi boıynsha barlyq jahandyq bastamalardy biriktirýdi usynyp, Qazaqstannyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtti jańartý úderisine bastamashy bolýǵa jáne onyń otyrysyn Astanada ótkizýge ázir ekenin aıtty.
– Men BUU Bas Assambleıasynyń 70-sessııasynda uıymnyń 100 jyldyǵyna ıadrolyq qarýsyz barý týraly bastama kóterdim. Onda baıandalǵan barlyq tarmaqtar álemniń BUU-nyń 100 jyldyǵyn ıadrolyq qarýsyz qarsy alýyna baǵyttalǵan. Biz úlgi kórsete otyryp, ıadrolyq qarýǵa umtylǵan elderdi bul qaýipti joldan shyǵýǵa shaqyramyz, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sońynda Memleket basshysy jahandyq ıadrolyq qaýipsizdikti saqtaýdyń qajet ekenin aıtyp, Qazaqstanda ashylǵan Tómen baıytylǵan ýran banki tek beıbit atomǵa ǵana arnalatynyn atap ótti.
