Ortalyq Azııa+Japonııa: yntymaqtastyqtyń biregeı úlgisi

Jalpy, Japonııa Ortalyq Azııany ózi­niń syrtqy saıasatyndaǵy asa mańyzdy óńir retinde qarastyrady. Bunyń negizgi 3 sebebiniń biri – óńirdiń  Eýrazııa qur­ly­ǵy­nyń kindiginde  ornalasqandyǵy, ıaǵnı Re­seı, Qytaı syndy yqpaldy eldermen shek­tesetini bolsa, ekinshici – halyqaralyq qoǵam­dastyq aldynda turǵan problemalardy sheshý turǵysynan da mańyzdy aımaq   sanalatyny. Bul tusta Aýǵanstandy tu­raqtandyrý, esirtki trafıgine, terrorızmge qarsy turý, Azııadaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri qaperge alynatyny belgili. Al úshinshi faktor, ol árıne, Ortalyq Azııanyń tabıǵı resýrstarǵa baı ekendigi. Japonııa bizdiń elimizben aradaǵy yntymaqtastyqty osy úsh faktordy negizge ala otyryp damytyp keledi. Bir atap óterligi, bul yntymaqtastyq 25 jyl ishinde Ortalyq Azııanyń ár eli­men ártúrli deńgeıde bolǵanmen, tutas­taı alǵanda turaqty qalypta órbip otyr­dy. Sonyń ishinde Qazaqstan men Ja­po­nııa arasyndaǵy ekijaqty baılanys­tar da saıası-ekonomıkalyq, mádenı-áleý­mettik sıpaty jaǵynan mazmundy bol­ǵany ras. Buǵan memleket basshylary deńgeıindegi barys-kelis qarym-qaty­nas­tar men túrli saladaǵy birlesken ju­mys­tar, halyqaralyq máselelerdegi ózara qol­daý­lar aıǵaq.  Sonymen qatar, Japonııa ta­rapy Ortalyq Azııa memleketterine da­mý­shy elder retinde de túrli kómek kórsetý baǵ­darlamalaryn júzege asyryp keledi. So­nyń biri JICA (Japon halyqaralyq y­nty­maqtastyq agenttigi) jelisi boıyn­sha kórsetiletin járdem ekenin atap ót­ken jón. Bul týrasynda keıinirek aıty­la­tyndyqtan, aldymen Ortalyq Azııa + Japonııa dıalogy týraly keńirek toq­tal­saq. 

Dıalog qalaı bastaldy?

Alys qıyrda jatqan memlekettiń Orta­lyq Azııadaǵy eldermen yntymaq­tas­ty­ǵyn damytýǵa arnalǵan bul formattyń ıdeıa avtory –  Japonııanyń burynǵy syrt­qy ister mınıstri Iorıko Kavagýchı. Bir qyzyǵy, Iorıko hanymnyń bul ıdeıa­sy­nyń iske asýyna Qazaq­stan­nyń sol kezdegi syrtqy ister mınıstri Qa­sym-Jomart Toqaevtyń da kómegi tıgen eken. Japondyq áriptesiniń oıyn bil­gen Q.Toqaev sol jyly, ıaǵnı 2004 jy­ly tamyz­da Ortalyq Azııa syrtqy is­ter mı­nı­str­leriniń basqosýyna deıin ta­rap­ta­rdyń kelisimin alýǵa atsalysqan. «Or­ta­lyq Azııa + Japonııa dıalogynyń júzege asýy osylaı bastaldy», deıdi Tokıoda uı­ym­dastyrylǵan sımpozıým barysynda Japonııanyń burynǵy syrtqy ister mı­nıstri I.Kavagýchı. 

Birden aıta keteıik, 10-shy Tokıo dıalogyna Ortalyq Azııanyń bes eliniń ókil­deri keldi. Oǵan Qazaqstan tarapy­nan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy ákim­shiligi» AQ basqarma múshesi, bas­qa­rýshy dırektory Saıasat Nurbek qaty­syp, Ja­ponııamen aradaǵy ekijaqty yntymaq­tas­tyqtyń qazirgi deńgeıinen habardar etti. Onyń atap ótkenindeı, elderimizdiń arasyndaǵy shart-quqyqtyq baza bul kún­de ártúrli salany qamtıtyn 40-tan  asa qu­jat­pen rettelip otyr. Elýge tarta japon kom­panııasy Qazaqstan ekonomıkasynyń túr­li salalarynda jumys jasap jatyr. Tek 2005-2015 jyldar aralyǵynda tar­tyl­ǵan tikeleı ınvestısııalardyń kólemi 6 mlrd dollardan asqan. 

Osy sekildi kórsetkishterdi Qyrǵyz­stan, Tájikstan, О́zbekstan jáne Túrik­men­stan tarapynyń ókilderi de atap ótti. Alaı­da, bir nazar aýdararlyǵy, dıalog ba­rysyndaǵy talqylaýlar kezinde Orta­lyq Azııa elderi Japonııamen aradaǵy yn­ty­­maqtastyqtyń ekonomıkalyq sıpa­tyna asa qanaǵattana qoımaıtynyn, Japonııanyń óńir naryǵyndaǵy qarjy-ınvestısııalyq úlesi jetkiliksiz ekeni ashyq aıtyldy. Bul oraıda, álbette eń aldymen Qytaıdyń qa­zir­gi ınvestısııalyq belsendiligi, «Bir beldeý, bir jol» bastamasy arqyly Ortalyq Azııa elderiniń naryǵyndaǵy úlesin qarqyndy túrde arttyryp jatqany basty ýáj retinde alǵa tartyldy. 

Buǵan Japon tarapynyń da óz jaýaby bar. Ortalyq Azııa + Japonııa dıalogy osy bes elmen teń dárejedegi qarym-qa­ty­­nas órbitip, áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýy­na kómektesýdi maqsat etedi. Bul kó­mek Japon qory, Japon halyqaralyq yn­tymaqtastyq agenttigi (JICA) aıasynda jú­zege asyrylyp keledi. Osy rette, JICA je­li­simen júzege asatyn kómekke erekshe toq­talýǵa bolady. 

Jalpy, JICA aıasynda kómektiń 3 tú­­ri kórsetiledi, onyń birinshisi teh­no­lo­gııalyq kómek negizinen kadrlardy oqy­tý, taǵlymdamadan ótkizý, bilik­ti­li­gin arttyrý sıpatynda bolsa, ekinshisi – qaıtarymsyz granttar usyný, úshinshisi tómen paıyzben nesıe qarajatyn berý ese­binen júzege asady. Bul oraıda atal­ǵan kómekterdi usynarda ár eldiń eko­nomıkalyq jaǵdaıy, dálireginde hal­qy­nyń jan basyna shaqqandaǵy tabys deń­geıi eskeriledi. Ár elge jasalatyn kó­mek kóleminiń de ártúrli bolatyny sodan. Oǵan qosa, Japonııa halyqaralyq yn­ty­maqtastyq agenttigi oqytý, kadr daıar­laý, tehnologııalyq kómek kórsetý baǵy­ty­na kóbirek mańyz beredi. Degenmen, ınfra­qu­rylymdy jańartý, kólik tasymalyn je­til­dirý salasynda da túrli jobalardy jú­zege asyrady. Mysaly, bizdiń el­de, Astanada sýmen qamtý jáne káriz júıe­le­rin jańǵyrtý, jol qurylysy, medısına jáne tabıǵat apattarynyń saldaryn eńserý, aldyn alý baǵyttarynda kómek kórsetti.  Biraq búgingi tańda Qazaqstanǵa grant jáne jeńildikti nesıe túrinde kómek kórsetý aıaqtalǵan deýge bolady. О́ıtkeni, Dúnıejúzilik banktiń málimetterine sáıkes, Qazaqstan qazir halqynyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy joǵary elder sanatynda. Muny bizdiń 2015 jyldan beri kómek alýshy emes, kómek berýshi do­nor elge aınalyp, resmı kómek týraly zań­na­ma qabyldaǵanymyz da rastaı tú­sedi. Son­­dyqtan Japonııa qazir negizinen teh­no­logııalyq kómek kórsetý, kadr daıarlaý, tabıǵat apattary kezinde áreket etý, aldyn alý, saldaryn eńserý baǵytyna kóbirek kóńil bólip otyr.

Qytaımen básekelesý Japonııanyń maqsaty emes

10-shy Tokıo dıalogyna paneldik ses­sııasynyń moderatory, táýelsiz sa­rap­shy retinde qatysqan Ortalyq Azııa­ny zertteý ortalyǵynyń profes­sory Ýıama Tomohıkonyń aıtýynsha, Japonııa  Ortalyq Azııa óńirinde Qy­taı­men ekonomıkalyq básekelestikti múl­de maqsat etip otyrǵan joq. «Qy­taı qazir qarqyndy damýshy el. Bul qar­qyn tejelmeýi, kórshi eldermen ty­ǵyz ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa umtylýy tıis. Eger Qytaıdyń qazirgi ekonomıkalyq damý qarqyny tejeletin bolsa, onyń óńirdegi elderge teris saldary da bolýy múmkin. Al Japonııa Ortalyq Azııa memleketterimen osy formattaǵy teń­quqyly yntymaqtastyqty jal­ǵas­tyrý arqyly óńir elderiniń tutastaı da­mýy­na atsalysýdy kózdeıdi», deıdi Ý.Tomohıko. Onyń paıymdaýynsha, bul maq­sat budan ári da solaı jalǵasyn tabýy tıis. Bul pikirdi Japonııa Syrtqy ister mınıstrliginiń Ortalyq Azııa jónin­de­gi arnaýly ókili Toshıhıro Aıkı de qýattady. Ol Japonııanyń bizdiń eldermen ótken 25 jyldaǵy yntymaqtastyq nátıjelerin joǵary baǵalaı otyryp, aldaǵy shırek ǵasyrda da bul saıasat jalǵasatynyn atap kórsetti. 

Osylaısha, Tokıoda ótken onynshy dıalog óz jumysyn qorytyndylady. Onyń basty túıini – Ortalyq Azııa el­de­ri Japonııamen  yntymaqtastyqtyń osy formatyn jalǵastyryp qana qoı­maı, onyń ınvestısııalyq mazmunmen to­ly­ǵa túskenin qalaıdy. Bul oı pa­nel­dik tal­qylaýlar kezinde, ásirese, О́zbek­stan, Tájikstan, Qyrǵyzstan jáne Túrik­men­stannyń ókilderi tarapy­nan basa aı­tyldy. Sondyqtan, dál qazirgi kezeńde óńirdiń óz ishindegi ózara baılanystarynyń jaqsara bastaýy, ásirese, О́zbekstannyń qa­damdary, onyń kórshi eldermen ynty­maq­tastyqqa bet burýy ınvestısııa salý máselesinde barlyq máseleni erekshe ekshep alǵandy jón kóretin japondyq kompanııalardyń nazaryn aýdarady degen úmit bar.   

Frederık Starr, Ortalyq Azııa-Kavkaz ınstıtýty, Jibek jolyn zertteý baǵdarlamasynyń basshysy: 

Men Ortalyq Azııa + Japonııa dıalogyn óte mańyzdy, aldaǵy kezeńder úshin asa qajet, yntymaqtastyqtyń biregeı formaty dep baǵalaımyn. Munda Japonııanyń «aǵa memleket» bolý nıeti múlde joq. Bul – Ortalyq Azııa elderi úshin tıimdi. Son­dyqtan men dál osy formattaǵy Ortalyq Azııa + Japonııa dıalogyn Úndistan tarapyna da usynar edim. Biz kóp jaǵdaıda Qytaıdyń qazirgi ekonomıkalyq órleý úde­risin aıtamyz, biraq Úndistannyń áleý­etin umytyp kete beremiz. Bul eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq qýaty zor jáne ol taıaý ýaqytta kórinis beretin bolady. 

Aıbyn Shaǵalaq,
«Egemen Qazaqstan» –
Tokıodan (Japonııa)