ABYZ TARIH ARAShA SURAIDY

Asyǵysta kóne qalanyń ornyn qoqysqa aınaldyryp almaıyq Jambyl oblysyna jańa ákim taǵaıyndalsa boldy, bázbir kásipkerler bazar máselesin basty “taqyrypqa” aınaldyryp shyǵa keledi. “Aıtqyshtardyń” ýájine qulaq túrsek, Taraz - qala emes, Taraz - bazar. Bazar bolsa nesi bar eken? Bazarly el bola almaı, basy salbyrap otyrǵan jurt qanshama tóńiregimizde. Bazardy “bylyq” dep qana oılaıtyndar sonaý 1932 dep atalatyn meshin jylyndaǵy “aq súıek” jutta bir úzim nan izdep qańǵyp ketken qazaqtyń bir parasyn berisi Áýlıeata, árisi Pishpek pen Tashkenttiń bazary aman alyp qalǵanyn bile me eken? Odan keıin Keńes Odaǵy ydyrap, keńshar men ujymshar tarap, kommýnısterdiń ash ta, toq ta qylmaıtyn aılyǵynan aıyrylǵan halyq bala-shaǵasyn asyraýdyń amalyn bazardan tappap pa edi?!. Oılanyp qarasańyz qazir de solaı ǵoı. Mysal ma? Bir kezderi 1200-1500-ge jýyq jumysshy kúndiz-túni jumys istep jatatyn Jambyl bylǵary kombınaty, júndi alǵashqy óńdeý fabrıkasy (POSh), sút zaýyty, Jambyl GRES-i, qosalqy bólshekter, sýperfosfat zaýyttary, sııaqty Taraz qalasynyń shyǵysyn da, batysyn da qorshap jatqan iri kásiporyndardyń keıbiri toqtap, keıbiri jartylaı ǵana jumys istep turǵanda qarapaıym halyqtyń tıyn-teben tabýyna jarap, asyrap, kıindirip otyrǵan – bazar emes pe?!. Bilgen adamǵa, ejelgi Taraz – bazarymen aty shyqqan qala. Ony Uly Jibek jolynyń boıymen ary da beri ótken saýdager-kópesterdiń tarıhı jazbalary dáleldeıdi. Búgingi ǵasyrda da Taraz bazary tek tarazdyq qazaqtardy ǵana emes, sonymen birge orys, qyrǵyz, ózbek, káris, duńǵan, tatar, uıǵyr sııaqty kóptegen ulttar men ulystardyń dıasporalaryn asyrap otyr. О́ıtkeni bazarǵa baryp baq synap jatqandardyń baı-manaptar sııaqty jekemenshik zaýyty, fabrıkasy, sýpermarketteri, dýmanhanalary, qonaq úıleri, demalys aımaqtary, saýnalary, saýda úıleri joq. Olardyń sýpermarketi, zaýyty, fabrıkasy jáne ofısi – konteınerler. Konteınerlerde shildeniń aptabynda, qystyń aıazynda Qazaq eliniń “qara qazan, sary balanyń” qamy úshin saýda jasap, kúndelikti tapqan tıyn-tebenine táýbe degen qarapaıym halyq otyr. Olar bankten nesıe alyp, konteınerlerdi qymbat kezinde qyrýar qarjyǵa satyp alǵan. Kúndelikti jáne aı saıynǵy salyqtary taǵy bar. Demek, bazar “máselesiniń” bir basynda tarıh tursa, ekinshi basynda halyq tur. Halyq degenimiz – salyq tóleýshiler. Iаǵnı, bazar “máselesin” qozǵaǵanda salyq tóleýshiler men sol mańda turatyn, úı-jaıy, qora-qopsysy bar turǵyndardyń materıaldyq-moraldyq quqyn da esten shyǵarmaǵan abzal. Bul sózdi aıtý úshin “professor” bolýdyń qajeti joq. Ony túsiný úshin: “Bazar máselesin qarapaıym tarazdyqtar emes, nege baılar men baǵylandar ǵana qozǵaı beredi?” dep oılaný kerek. Sonda sandaǵan saýaldar týyndaıdy. Birinshi, ejelgi Tarazdy qalpyna keltirip, el men óńirdiń mádenıeti men týrızm salasyn damytýǵa arnalǵan joba qolǵa alynǵaly jatqany týraly nege Mádenıet jáne aqparat, Týrızm jáne sport mınıstrlikterine hat jazylyp, habarlanbaıdy? Ekinshi, kórnekti ǵalymdardan, arheologtardan turatyn nege bedeldi memlekettik komıssııa shaqyrylmaıdy? Nege Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń kásibı mamandary bul jobadan tys qalady? Memleket qorǵaýyndaǵy tarıhı eskertkishterdiń taǵdyryna jaýapty mınıstrlikter men ınstıtýttardyń bári bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, qyzmet etetin jaýapty is emes pe bul? “Halyq qalasa, han túıesin soıady”, – deıdi. Mine, óńirdiń aıǵaı-shýdan amandyǵyn oılaǵan janǵa máseleniń úlkeni osy. Tarazdaǵy bazar “máselesin” kóterýshilerdiń basty “kóziri” - bazardyń astynda ejelgi Taraz qalasynyń qaldyǵy jatyr degen derek. Taraz, shynynda, tarıhymen aty shyqqan qala. Buǵan eshkimniń daýy joq. Kóne shaharǵa alǵashqy ǵylymı qazba jumystaryn 1920 jyly M. E. Masson bastaǵan ekspedısııa júrgizipti. Sodan keıin toqtaǵan. Nege? О́ıtkeni aýmaǵy at shaptyrym jerdi alyp jatqan jerdi qazyp, eski qalanyń qırandylaryn arshý úlken keshendi jospardy qajet etken. Qyrýar qarjy kerek-tin. Oılanatyn taǵy bir másele osy. О́ıtkeni eki myńjyldyq tarıhy bar delinetin kóne qalanyń ornyn bir-eki jylda qazyp, mýzeıge aınaldyryp, el ıgiligine usynýǵa oblystyń bıýdjeti de, ǵalym-arheologtardyń múmkindigi de jetpeıdi. Inemen qudyq qazǵandaı arheologııa jumysy, tipti, ondaǵan jyldarǵa sozylýy da bek múmkin. Sondyqtan bul bir ǵana jergilikti bıliktiń kúshimen emes, El men Elbasynyń aqyldasýymen, Úkimettiń arnaıy qaýlysymen iske asyrylatyn aýqymdy da ıgilikti is. Bir-eki gektar ǵana jerdi qazyp, oǵan qurqyltaıdyń uıasyndaı birdeńeni turǵyza salyp (jaqynda kóne Tarazdyń “maketin” jasadyq dep urandatqandardy kórip qaldyq. Olar: “aqyldasý” úshin, qajet bolsa, tipti О́zbekstanǵa baramyz” dep qaldy. Astanaǵa emes, Tash­kent­ke arqa súıegen bul qandaı janashyrlar sonda? Jaǵa­myzdy ustadyq. – K.S.), ony “mine, ejelgi Taraz qalasy osy” dep alys-jaqynnan at terletip kelgen týrısterge kórsetý – tarıhy eki myńjyldyq abyz shahardyń ataq-dańqy aldynda jer shuqýmen birdeı. Sosyn Tarazdyń tarıhyn álemge tanytý úshin tizimine engizip otyrǵan IýNESKO syndy bedeldi uıymnan da uıat is. Sondyqtan keıbireýlerge ata tarıh atynan sóz alyp, kósteńdeı bermeı, abaı bolǵan lázim. Abaı bolǵan lázim deıtinimiz, ákimder aýysqan saıyn sóz bola beretin “qazba jumystary” sonaý 1996 jyly da “kóterilip”, kóne qalanyń ornyna barlaý “júrgizilgen”. Masqara bolǵanda, sol istiń aıaǵy sıyrquıymshaqtanyp, nebary eki qazanshuńqyr qazýmen támam boldy. “Is bitti, qý ketti”. Qazba jumysy toqtap, “arheologtardyń” qarasy óshken soń álgi eki qazanshuńqyr jýyndy-shaıyndy men qoqys tógetin orynǵa aınaldy. Bul aqsaqal tarıhtyń betine túkirgenmen birdeı boldy. Odan da qandaı jádiger bolsa da jerdiń astynda murty buzylmaı, “tynysh” jatqany bolashaq urpaq úshin áldeqaıda tıimdi edi. О́ıtkeni, mamandardyń aıtýy boıynsha, asfalttalǵan nemese adam aıaǵymen taptalǵan jerdiń ústińgi qabaty jańbyr men erigen qardyń ylǵalyn el tarıhyna qajetti dep esepteletin mádenı qabatqa jetkizbeıdi eken. Al ony qazyp, jádigerdi ashyq kúıinde qaraýsyz tastap ketken jaǵdaıda úgitilip turǵan myńjyldyq belgiler syrtqy áserlerdiń saldarynan (jańbyr, qar, jel, jýyndy-shaıyndy, kúl-qoqys jáne t.b.) múlde joıylyp ketedi. Odan keıin oılanatyn bir másele, jalpy, sońǵy jyldary kóne qalanyń ornyn, onyń shahrıstan, rabat jáne basqa dep keletin kólemin dál anyqtap beretin birde-bir keshendi zertteý jumysy júrgizilmegen. “Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı jáne mádenı eskertkishter jıyntyǵy” degen kitaptyń (Almaty, 2002 j.) Jambyl oblysyna arnalǵan tomyndaǵy 57-betten bastalatyn “Taraz qalasy” taraýyndaǵy ǵylymı turǵyda zerttelgen maqalany muqııat oqyp, ondaǵy 1865 jyly syzylǵan ejelgi josparǵa nazar aýdarǵandar kóne Taraz ben Áýlıeata bekinisiniń kóptegen kóshelerdiń astynda “kómilip” jatqanyna kózi jetken bolar edi. Ol aýmaqta búginde bir jaǵy “Shah­rıstan”, ekinshi jaǵy “Dúısebaı” bolyp, orta­synda “Tólebaı”, “Er­kebulan”, “Nazar”, “Atele”, “Raıhan” jáne TRT degen sııaqty irili-usaqty 20-dan astam bazar ornalasqan. Olarǵa kirip-shyǵatyn úlkendi-kishili joldar men kósheler qanshama?!. Mine, ejelgi Taraz qalasynyń ornyna keshendi zertteý jumysyn júrgizýdi bastamas buryn osynshama bazardy ondaǵy halqymen birge kóshirý kerek. Biraq qaıda? Taraz qalasynyń shyǵysyna ma, batysyna ma? Bálkim, soltústigi men ońtústiginen oryn tabylyp qalar? Qalaı desek te, eń aldymen 20-30 gektarǵa jýyq oryn daıyndalyp, oǵan jańa zaman talabyna saı orasan zor jabyq bazar salynýy qajet. Ol jabyq bazar el-jurtqa qajetti keń joldarmen, jolaýshylar tasymaldaıtyn avtobýstarmen, trolleıbýstarmen, elektr qýatymen, gazben, taza aýyz sýmen, ortalyqtandyrylǵan káriz sý júıesimen jabdyqtalǵany jón. Máseleniń mánisin anyqtaý barysynda qazba jumystary týraly ne der eken dep “Tólebaı” bazarynyń ıesi Arqabek Tólebaevpen arnaıy habarlastym. – Osy másele qozǵalǵan saıyn: “Aınalaıyndar, alyń­dar­shy, bazardy tegin bereıin,– dep burynǵy-sońǵy ákim­derdiń bárine aıtyp kelemin. Biraq aldarynan eki myń­jyldyq tarıhqa qazba jumystaryn jasaý jumy­synyń orasan zor jaýapkershiligi shyqqanda sóz de, sózdi kóbeıtýshiler de kúmiljip qala beredi”, – degen ol. Jón-aq. Biraq mundaı márttikti “Shahrıstan” men “Dúısebaı” jáne osylarǵa irgeles jatqan úlkendi-kishili basqa da bazarlardyń basshylary jasaı ala ma? “Tegin bereıin”, – dep aıta ala ma? Áı, qaıdam? Olar, sirá, qazsa tek qana Tólebaı bazarynyń astyn ǵana qazady, biz “báleden” aman qalamyz dep oılaıtyn bolýlary kerek. Joq, eger aldaǵy jyldary “Mádenı mura” baǵdarlamasy arqyly ejelgi Taraz qalasynyń ornyn zertteý men mýzeılendirý jumysyna keshendi jospar jasalyp, aýmaǵy at shaptyrym qalanyń qorǵanyn Qoja Ahmet Iаsaýı mazarynyń irgesindegi qorǵanǵa uqsatyp, úlken isterdi júzege asyrý qajet bolǵan jaǵdaıda, bul mańaıda eshqandaı bazardyń bolmaǵany durys. “Mádenı mura” demekshi, oblys ortalyǵynan elý shaqyrymdaı qashyqta, taý bókterinde jatqan Aqyrtas saraıyn el ıgiligine aınaldyrý úshin 2005 jyly memlekettik jospar jasaldy. Ol “Mádenı mura” baǵdarlamasyna engizildi. Baǵdarlamaǵa jylda aqsha bólinedi. Jumys ta úzilissiz júrip jatyr. Bilikti mamandardyń oıynsha Aqyrtas, shamamen, áli 20 jyl qazylýy kerek. Al kóne Tarazdyń el tarıhyndaǵy orny Aqyrtastan joǵary turmasa, kem emes. Biraq ejelgi Taraz qalasynyń ornyna keshendi túrde arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizý týraly joba sońǵy jyldary eshqandaı memlekettik baǵdarlamaǵa engizilgen joq. Sondyqtan bul másele tek qana memlekettik deńgeıde, onda da memlekettik komıssııanyń tujyrymdamasymen kezeń-kezeńge bólip sheshý jaǵyn oılastyrýdy qajet etedi. Al ol qýanyshty kúnge deıin kóne Taraz qalasynyń orny delinip júrgen qazirgi bazar aýmaǵyn tabıǵı konservasııalanǵan kúıinde sary maıdaı saqtaý kerek. О́ıtkeni abyz tarıh óktemdik pen ózimbilermendikti kótermeıdi. 1976 jyly Sıan qalasynyń mańaıynda bir top sharýa qudyq qazyp júrip, birneshe metr tereńdikke qulap túsedi. Esterin jısa, jer astynda sap túzegen myńdaǵan jaýynger tur!.. Arbalaryna, attaryna, qarý-jaraqtaryna deıin bar! Mine, qytaı arheologtary osy jerdi kóp jyl boıy qazdy. Sóıtip, qarý-jaraq asynǵan 7 myń sarbaz, 600 at, 100 arbanyń kepken balshyqtan jasalǵan keskinin tapty. Jalpy aýmaǵy 6 shaqyrymǵa jetedi eken. Bul mysaldyń ǵıbraty nede? Qytaılar osy jerdi mýzeı retinde áli ashpaı otyr. Qashan ashatyndary da belgisiz. Nege? Sebebi, qyzyq kórý úshin qumyrsqadaı qaptaǵan týrıster tasqynynyń ekpininen álgi balshyqtan jasalǵan “áskerler” zardap shegip, bir páste úgitilip, qulap qalýy múmkin... Osynyń ózinde qanshama memlekettik salıqaly saıasat pen daraboz danalyq bar deseńizshi! Endi órkenıetti álem Shıhýandı beıiti qupııasynyń ashylýyn kútýmen júredi. Oǵan deıin qytaı arheologııasy da qazirgiden jetile túsedi, oǵan deıin Shıhýandı dáýiri de qazirgiden kóbirek zerttele beredi. Kóne Taraz qalasynyń ornyna arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizý týraly másele qozǵalǵan kezde de osyndaı kemeńger kemeldikpen “jeti ret ólshep, bir ret kesken” abzal shyǵar. Sondyqtan bul máselede kesimdi sózdi El men Elbasy jáne Úkimettegi Mádenıet jáne aqparat, Týrızm jáne sport sııaqty el tarıhyn qorǵaýǵa, jańǵyrtýǵa jáne nasıhattaýǵa múddeli mınıstrlikterdiń aqyldasa otyryp aıtqany durys shyǵar dep oılaımyz. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy. Sýrette: bekinis pen Áýlıeata qalasynyń jospary. 1865 jyl. “QORLAÝShY BAR, QORǴAÝShY QAIDA?” Iá, bul qalaı bolǵanda da adam súıegi ǵoı. Arheologpyz dep júrgender ony ashyp-shashyp tastap kete berse, ne bolǵany? Kámel qajy JÚNISTEGI, jazýshy. Ulytaý – ısi qazaqtyń júregin ulylyqqa úndeıtin atameken. Onyń aty estilse kókeıge Han ordasy, Dombaýyl, Joshy, Ámir Temir, Edige, Toqtamys, keshegi Keıki oralady. Al Edigeniń erligi týraly qanshama jyrlar saqtalǵan. Jergilikti jurt bul babamyzǵa halyq batyr dep qana emes, ony ádil bı, keremet áýlıe dep te júreginen oryn bergen. ...1950 jyldyń shamasy bolar, besinshi klastyń oqýshysymyn. Sonaý Ulytaý jaqtan ákeme dosjar eki adam kelgen. Áńgime aýqymy Edigege aýysty. Atjaqty, samaıy qasqalaý úlkendeýi: “Edigeni búldirdi ǵoı”, – dep kúrsindi. Sonan soń ákemniń saýalyna sonaý Máskeýden úsh orys ǵalymy kelgenin, olardyń maqsaty Edigeni tabý ekenin aıtty. Alǵashqyda batyrdyń zıratyn eshkim kórsete qoımapty. Keler jyly báıge jarııalasa da eshkim ún qatpapty. Úshinshi jyly eki shal “mynaý” dep kórsetipti. Molany ashqanda batyrdyń múrdesi sol qalpynda jatyr eken deıdi. (Taý basynyń erekshe klımatynan múrdeniń saqtalǵany týraly derek kóp. – K.J.). Edigeniń múrdesin orystar nege ashty? Maqsat ne? Álde ony qorlaý úshin be? Edige 1410 jyly Máskeýdi alyp, aýzy túkti kápirlerdi tize búktirgen ult batyry emes pe edi. Ataqty adamdardyń dushpany da kóp. О́zi ólgen soń sol qarsylastar súıegimizdi qorlamasyn dep Shyńǵys han óz qabiriniń ústinen myńdaǵan jylqy aıdatqan. Uly Aleksandr Makedonskııdiń de molasy belgisiz. Qabanbaı batyr “múrdemdi alys Arqaǵa aparyńdar” dep ketti degen sóz bar. Al Edige balalaryna: “Meni Ulytaýdyń sonaý shyńyna jerleńder”, – dep tapsyrypty. Bul týraly ǵalym Shoqan Ýálıhanov ta jazǵan eken. Sóıtken Edigeniń zıratyn orystar ashyp, keıin ony shala-pula jaba salǵan. Sol Edige taýynyń basyna Toqtamys ta jerlengen deıdi halyq. Bul jer – jaltyr tas. Asa iri tas zırat ishin qýys qyp salǵan erekshe pıramıdaǵa uqsaıdy. Bul da tas qalaýdaǵy halyq qolóneriniń erekshe úlgisi. Iá, túrli jaǵdaı ótti ǵoı. Qazaqtyń “mynaý meniń babam edi”, “anam” edi deýge shamasy kel­megen, aýzyn ashsa tilin julǵan ker zamandar edi ol kez. Sóıtse de munda ekinshi ret qısyn­syzdyqqa jol berilgenine ishiń ashıdy. Myna erkindik, táýelsizdik qolǵa tıgen tusta bireý baryp Edigeniń molasyn qoparypty degenge eshkimdi sendire almaı qor boldyq. Ony aıtamyz-aý, tipti arheologpyz dep júrgenderdiń biri Edige batyrdyń basyn ala qashypty degenge kózderin jetkizdire almadyq. Aqyry arhıvten Ǵazız aqyn Eshtanaıuly keshegi Jezqazǵan oblystyq “Saryarqa” gazetiniń 1990 jylǵy 2 qarashadaǵy sanyn taýyp berdi. “Qorlaýshy bar, qorǵaýshy qaıda?” dep dabyl qaǵady jýrnalıst Batyrbek Myrzabekov. Gazetten úzindi keltireıik: “О́lketanýshy Sútemgen Búkirov basqarǵan ekspedısııa músheleri Ulytaýǵa baryp, taý basyndaǵy qatar-qatar jatqan úsh tas úıindige qarap, tarıhty bir sát sol qalpynda tamashalap turady. Sálden soń Almatydan kelgen ǵalym N.Kóshekbaev ekspedısııa jetekshisinen: “Edige osynyń qaısysynda jatyr?” – dep suraıdy. Budan buryn da osynda úsh ret kelip ketken S.Búkirov úsh supynyń ortasyndaǵysyn: “Estýimizshe, mynaý babamyzdyń beıiti”, dep kórsetedi... Árkim ózimen ózi bolǵandaı bireýine bireýi Edige batyr týraly estigenin, bilgenin áńgime etip jatqan sátte astanadan kelgen ǵalym ózderimen ere shyqqan eki-úsh jas jigitke: “Káne, myna úıindi tastardy aýdaryp tastańdar”, – dep buıryq raıda sóz tastaıdy. Gazet odan ári qaraı álekedeı jalanǵan jigitterdiń úıindi tastardy aýdaryp tastaǵanyn, ar jaǵynan dini buzylmaǵan, esh jerine aqaý túspegen bas súıektiń de, dene súıeginiń de kózge túskenin jazady. Al ǵalym kisi bas súıekti shapanynyń shalǵaıyna orap, baýyryna qysa ornynan túregelip, etekke qaraı eńkeńdeıdi. Gazet sol kezdegi aýdandyq keńes tóraǵasynyń orynbasary, osy ekspedısııamen birge bolǵan Tóken Ahanovtyń: “Basty alatynyn bilmedik” – degen pikirin de jazǵan eken. Bul jaǵdaıdy estip Ulytaýdyń halqy kóteriledi. Aqyry el tegeýrinine shydamaǵan ǵalym Edigeniń basyn ornyna qoıady. Biraq úıindi mola qalpyna keltirilmeıdi. Osyǵan qatysqan Ulytaý aýdandyq gazetiniń redaktory Maǵzumbek Mashaıyquly Edige batyrdiki delingen bas súıek pen dene súıeginiń bir-aq qabat tastyń astynda jatqanyn bizge aıtqan edi. Kesh estidik. Qazaq ultynyń namysyn qorǵaǵan has batyr­dyń múrdesi shala jabylyp jatyr degennen jany­myz túrshikti. 2005 jyldyń sary kúzinde Ulytaýǵa jetip, Edigeniń shyńyna órledik. Teristik jaq beti edi. Eń qıyn tusy da osy eken. Bes adambyz. Tórteýi jergilikti jer azamattary. Biraz kóterilip ba­ryp ekeýi jolda qaldy. Jol­bas­shymyz orta tus­qa jetip jyǵyldy. Jasy jıyr­malardaǵy shofer bala ekeýmiz tórt saǵat degende shyń basyna zorǵa jet­tik. Qolymyzdan duǵa oqý ǵana keldi. Mynaý dep kórseter Maǵzum­bek densaýlyǵynyń syr berýinen shyńǵa shyǵa almady. Kózben kórgenimizdi aıtyp, keler jyl­dary tıisti oryndarǵa qyńqyldap kórip edik, estir qulaq tappadyq. Bári de basqa tirliktiń áýresinde edi. 2008 jyly Mádenıet jáne aqparat mınıstr­ligine hat jazǵanymyzǵa ondaǵy bir qyzmetker jyl sońyndaǵy 10.-02/j-335 degen jaýabynda: “Edige batyr basynda shashylyp jatqan súıekter joq”, – dep jaýap berdi. 2009 jyly taǵy da da­byl qaqqanymyzda: “Edige batyr basynda shashy­lyp jatqan súıekter joq”, degennen tanbaǵan jattandy jaýap aldyq. Sodan biz “shashylyp jatqan súıekter emes, Edige batyrdyń qorlaýǵa ushyrap jatqan súıekteri týraly jazyp otyrmyz” dep qaıta hat jiberýge májbúr boldyq. Al endi bir azamattar meniń taǵy baryp, óz kózimmen kórip, dáleldep qaıtýymnyń da durys ekenin eske saldy. Edigeniń shyńyna kóterilýdiń qıyndyǵyn kórgenbiz. Jetpisten asqanda endi qalaı bolar eken degen kúdik pen sekem de boıdy bılegen. Aıǵa jýyq daıyndaldyq. Byltyrǵy sarshanyń 29-y kúni Ulytaýǵa keshtete jettik. Ertemen bizge osyndaǵy aýdandyq gazetke 36 jyl boıy redak­tor­lyq etip kele jatqan Maǵzumbek Mashaıyquly, mýzeı bastyǵynyń orynbasary Seıitjan О́mirbaev, qyzmetkeri Erlan Omarov, QarMý-di jańa bitirgen inim Janserik ergen. Edige shyńynyń teristik tusynan barýǵa qarsylyq ettim. О́zderi de tústik jaǵy qolaılylaý desti. Eki saǵattyń jobasynda taýdyń basyna da kóterildik. Shyń ústi jyp-jyltyr granıt tas. Ulytaýdyń bar kórinisi alaqanǵa salǵandaı aldymyzda sozylyp jatyr. Kóz jeter jerdegi aınala dalada saǵym oınap, shoqylar taban astymyzda qalǵan. Taý basynda bir tas zırat qana qıraýdan aman eken. S.Búkirov kórsetken úsh úıindi tastan qalǵany osy. Qalǵan ekeýiniń birin ǵalym N.Kóshekbaev qıratty. Úshinshisi qaıda? Ony búldirgen kim? Buǵan jaýap joq. Buzylmaǵan zırattyń bir tusyn áldekimder tizeden etip uzynshalap tastan qorshaý ornatyp qoıypty. – Edige qaıda jatyr? – dep suradyq Maǵzumbekten. – Mine, munda. Myna tastyń astynda, – dep jańaǵy qorshaýdy kórsetti ol. – Qorshaýdy biz jasadyq. Batyrdyń zırat betin de osy taspen ózimiz japtyq. Uzyndyǵy elý, eni otyz santımetrdeı tastyń betinde eshteńe joq. Duǵa qaıyrdyq. Alladan medet, arýaqtan keshirim surap bet tasty kóterip qoıdyq. Arǵy jaǵynda on santımetrdeı jerde bas súıek jatyr. Ony aq mataǵa orap, qabirge durystap saldyq. Kórgenimizdiń bárin sýretke túsirip te jatyrmyz. Aqylymen jurtqa úlgi aıtqan, qarýymen ısi qazaqtyń dushpanyn talqan etken Edige batyrdyń máńgilik turaǵynyń jáıi osy. Kóńil qulazyp, kókirekke óksik tireldi. Sońǵy saparda kóńilimde bir kúdik qaldy. “Edige osy ma, álde qalaı?” deıdi ishtegi bir túıtkil qolymmen ustap, kózim kórgen bas súıekti qaıta-qaıta esime salyp. Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń yqpalymen Edige máselesin anyqtaý úshin arnaıy komıssııa quryldy. Endi taǵy da shyńǵa kóterilý kerek. Edige týraly kim ne jazdy, kim ne dedi degendi saralap oqyp, kóńildegi kúdik­ten arylýǵa tyrystym. Akademık A.I.Shrenkpen birge bolǵan saparynda Shoqan Ýálıhanov: “Ulytaý shyńdarynyń birinen mańǵyt ordasynyń negizin salýshy Edigeniń molasyn taptyq. Onyń molasy – tas úıindisi. Onyń quzyry ózi orna­lasqan taý qııasynyń bıiktigimen sátti ushtasyp tur”, – dep jazady. (Tańdamaly, 105-bet Al­maty, 1985 j.). Ol zamanda uly bı (han emes) atanǵan Edigeniń zıratyn anyq kórsetýshi she­jire-qarttar mol bolǵan ǵoı. Olar qatelespeıdi. Mine, Shoqannyń jazǵany – negizgi dálel. Tas zırattardyń úsheý bolǵanyn, sonyń ortańǵysyn S.Búkirov Edigeniki dep kórsetkenin jýrnalıst B.Myrzabekov jazady. Sol úsh zırattyń báriniń bıiktigi birdeı boldy ma eken degen oı mazalaıdy. Aýdan ákimi Jańbyrbaı bizge byltyrǵy “Ege­men Qazaqstan” gazetine ashylyp jatqan zı­rattaǵy súıekti ustap otyryp shyqqan sýret­tiń teris bolǵanyn aıtyp, áldebireýdiń “bul meniń atam – Toqtamys” dep júrgenin jetkizdi. Álgi pendeden surasaq, ol sol shyńǵa sońǵy pálenbaı jyldan beri bir de bir ret shyǵyp kórmepti. Babam deıtin Toqtamysy 1771 jyly týyp, 1834 jyly ólgen deıdi. Ony qaıdan bilesiń degende “solaı dep júr ǵoı” degennen aspady. Han Toqtamys 1406 jyly qaza tapqan edi. Al endi kimdi jeńesiń? Ishtegi túıtkildiń betin ashýǵa Qarakeńgir aýylynyń turǵyny Moldabek aqsaqaldyń kómegi tıdi. Qarııa keshegi jigit-jeleń shaǵynda, ıaǵnı, 1956 jyly Edige shyńyna kóterilip, sol tas zırattardy kórgen eken. Bireýi asa bıik edi deıdi. Ol kisi onan basqa taǵy eki tas zırat boldy, olar bıiktigi kisini qara sanynan jete qoımaıdy dep túsindirdi. Iá, sonda Moldekeń kórgen (kúni búgin saqtalyp turǵan) bıik tas zırat uly Shoqan jazyp, qaldyryp ketken “taý qııasynyń bıigimen sátti ushtasyp turǵan” Edigeniń molasy ekenine kúmán qalmady. Al ashyq-shashyq jatqan ana eki tas mola óte alasa, tipti sol ekeýine qansha tas úıse de Shoqan jazǵandaı shyńmen “sátti ushtasyp” kete almaıdy. Ol zamandaǵy el Toqtamysty onsha qurmettep, sonshama bıik tas mazar salmas edi. Bul paqyryńyz 1395 jyly Terektidegi soǵysta jeńilip, Lıtva koroli Vıtovtqa qashyp ketken. Onyń ústine 1399 jyly Altyn ordany kúıretý úshin Polsha, Lıtva, Orys jáne Tevton ordeniniń áskerin alyp kelgen. Vorskla ózenindegi urysta ol tórttiktiń áskerin Edige qıratyp salǵan. Munan keıin Toqtamys Ámir Temirdi panalaǵan. О́z eline jaýdyń jasaǵyn alyp kelgen qashqyn hanǵa eldiń taý shyńyna asa bıik tas mazar sala qoıýy eki talaı is. Sonaý elýinshi jyldardyń bas kezinde Edige batyrdyń molasyn izdep kelgen orys ǵalym­daryna Ulytaýdyń eki aqsaqaly da batyrdyń múrdesin qorlatpaý úshin máskeýlikterdi qasaqana jańylystyryp, ortadaǵy molany kórsetken-aý degen oı keledi. Qazaqtyń ımany buzylmaǵan qaıran qarttary-aı dep ishteı qýanasyń. О́lketanýshy aǵamyz S.Búkirov te sol aqsaqal­dardyń izimen ketse kerek. Oǵan da shúkirshilik. Komıssııanyń bir múshesi, Á.Marǵulan atyn­daǵy Arheologııa ǵylymı-zertteý ınstı­týtynyń bólim meńgerýshisi Juman Smaıylov bul shyńǵa alǵash ret 1983 jyly shyqqanyn, sol kezde de súıekterdiń kórinip jatqanyn aıtyp ótti. Iá, bul máskeýlik orystardyń molany jańylysyp ashyp, shala jaýyp ketkeniniń kýási. Taý shyńymen úılesimdi ushtasyp bıik tas mazar-pıramıda tur. Bul ulttyń namysyn qorǵaǵan, uly bı atanǵan, Baba Túkti Shashty Ázızdiń urpaǵy Qutylqııauly Edige batyrdyń máńgilik orny. Osy bıikten ózi súıgen, ózi qorǵaǵan ulty men uly dalasyn baqylap jatqan sııaqty. Al myna shala ashylyp jatqan eki múrde kim­diki, qashan jerlengen? Ony antropologtar zert­tep, Edigege qatysyn anyqtaýy qajetti jeke áńgime. – Anaý bir qonysty el kúni búginge deıin: “Edigeniń maıly jurty” dep ataıdy”, – dep redaktor M.Mashaıyquly men mýzeı qyzmetkeri S.О́mirbaev jarysa ún qosyp alystaý jatqan mańdy kórsetip edi qaıtarda. Iá, el Edigedeı erin áli de qurmetteıdi, qasıet tutady. Jurttyń aqpeıil yqylasy, eldiń súıispenshiligi – ulttyń namysy. Ulytaý sonymen asqaqtap, bıiktep kórinedi kózimizge. Qaraǵandy oblysy. ESIL ME, ÁLDE ESIM BE? О́mirzaq SULTANOV, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti. Búgingi Astanany Esil ózeninsiz kóz­ge elestetý múmkin emes. О́ıtkeni, osydan on bes jyldaı buryn Aq­molanyń shetki bóligi sanalǵan onyń sol jaǵalaýy qazir adam tanymastaı ózgerip, jańa qala salyndy. Esil ózeni bolsa elordanyń orta bóligine taıap, onyń qurylymy men arhı­tek­týralyq beınesin qalyptastyrýdaǵy asa mańyzdy elementke aınaldy. Mine, osy ózen ataýy meni keıingi kezde tań qaldyryp júr. Dálirek aıtsam, onyń nege oryssha Ishım atalýy oılandyra bastady. Aıtalyq elimizdegi basqa ózender Ertis – Irtysh, Nura – Nýra, Ile – Ilı, Jaı­yq – Iаık dep orys tili yńǵaı­yna qaraı ketse de qazaq maǵynasyn bildirip aýdarylǵan ǵoı. Al Esil nege Ishım boldy? Taıaýda sonyń bir syryn shama­laǵandaı áserde qaldyq. Álıhan Bókeıhanovtyń “Rýsskıe poselenııa v glýbıne Stepnogo kraıa” degen ma­qalasyndaǵy tómendegideı joldarǵa kózim tústi: “Posle Irtysha r.Nýra, chto znachıt mnogovodnaıa, ı Ishım, polýchıvshıı svoe nazvanıe ot ımenı hana kırgız-kazahskoı (kırgızy sebıa nazyvaıýt “kazah”) stepı Esym hana, kochevavshego zdes so svoımı kaza­hamı v HVII veke, predstavlıaıýt samye bolshıe presnovodnye rekı v serdse Kırgızskogo kraıa, bogatye prekrasnye lýga ıh, prıvlekavshıe ranshe letýıýshıh kazahov Esym hana, vposledstvıı bylı oblıý­bovany nashımı kırgızamı, kak zımnee pastbıshe”. Sonda Álekeńniń paıymdaýynsha bul ózenniń aty 47 jyl el bılegen (1598-1645 j.sh.) Esim hannyń atymen atalǵan ǵoı. Osy turǵydan kelgende oryssha transkrıpsııasy ótkennen habar berip tur degen jón bolar. Árıne, men bul máselege baılanysty qalyptasqan bedeldi ǵalymdarymyz­dyń kózqaras, pikirine qanyq emespin. Alaıda, bir ǵana Álıhan aǵamyz sekildi aıtýly tulǵanyń joǵarydaǵy sózderi tegin emes, ábden kóńil aýdarýǵa turar­lyq derek qoı. Budan shyǵatyny, qazirgi Astanamyz, qanatyn keńge jaıǵan Esil boıy ejelden beri qazaqtyń el bıleýshileriniń qutty qonysy bolǵandyǵy. Al qazaqtyń sońǵy hany Kenesary bul ólke úshin qalaı qan tókkeni belgili. Sonyń aıǵaǵyndaı búginde batyr babanyń tulpardyń ústindegi aıbatty, sal­ta­natty qola tulǵasy Esildiń oń ja­ǵalaýynan oryn tepti. Mine, osyndaı qurmetke joǵarydaǵy derekterdi eske alsaq, Esim han da ábden laıyq ekenine kózimiz jetkendeı. Sondyqtan, bolashaqta Esil ús­­tinen salynatyn bir kópirge qazaq tarıhynan oıyp turyp oryn alatyn, “Esim hannyń eski joly”, “Eńsegeı boıly er Esim” atymen halyq ja­dynda saqtalǵan Shyǵaı sultannyń balasy, Orta júz hany bolǵan ba­ba­nyń atyn berip, eskertkishi boı tú­zese qazaq jerindegi urpaqtar sa­baq­tastyǵy men dáýir baılanysynyń sım­voly retinde ata-baba­la­ry­myz­dyń óshpes rýhyn kórsetetin ıgilikti is bolar edi. Semeı.