Basqosý barysynda dál qazir qoǵamdyq talqylaýdyń ózegine aınalyp otyrǵan latyn álipbı máselesi qozǵalyp, jıynǵa qatysýshy – Parlament Májilisiniń depýtattary, respýblıkalyq jáne óńirlik deńgeıdegi Assambleıa qurylymdarynyń basshylary, sonymen qatar til mamandary men ǵalymdar, zııaly qaýym ókilderi, talqylaýǵa qatysty salalyq vedomstva qyzmetkerleri birlesip «Latyn árpine kóshý – bizdiń ortaq maqsatymyz» taqyrybynda keleli oılar aıtylyp, kemel túıinder ortaǵa salyndy.
Jıyndy ashqan Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi Darhan Myńbaı, qazaq qoǵamyn qazirgi tańda latyn álipbıine qarqyndy kóshý sharasy kútip turǵanyn, bul másele negizinen Elbasy Nursultan Nazarbaev júrgizip otyrǵan salıqaly saıasattyń jemis ekenine toqtaldy. Sondaı-aq osyǵan deıin Elbasynyń kezekti Joldaýy men «Qazaqstan – 2050» strategııalyq tujyrymdamasynda aıqyndalǵanyn, sonymen qatar, bıylǵy Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «2017 jyldyń aıaǵyna deıin ǵalymdardyń kómegimen, barsha qoǵam ókilderimen aqyldasa otyryp, qazaq álipbıiniń jańa grafıkadaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaý kerek. 2018 jyldan bastap jańa álipbıdi úıretetin mamandardy jáne orta mektepterge arnalǵan oqýlyqtardy daıyndaýǵa kirisýimiz qajet. Aldaǵy 2 jylda uıymdastyrý jáne ádistemelik jumystar júrgizilýge tıis» degenin jıynǵa qatysýshylar esine saldy. Ári Elbasynyń ıdeıasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy bul sharýaǵa tikeleı atsalysýǵa kiriskendigin málim etti.
Shyn máninde bul jolǵy tarıhı tańdaý kimdi bolsyn beı-jaı qaldyryp otyrǵan joq. О́ziniń taǵdyr-talaıyn Qazaqstan elimen baılanystyrýshy árbir etnos, tipti baıyrǵy etnıkalyq jurt qazaq týǵandardyń ózi san túrli pikir men san qıly oılarǵa berilýde. Osyndaı almaǵaıyp tusta atamyz qazaq «shymshyq soısa da, qasapshy soısyn» degendeı, mamandar tarapynan aıtylǵan keleli oılarǵa toqtalsaq: birinshiden, qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi Qazaqstandy rýhanı jańǵyrtý baǵdarlamasynyń ózegi bolyp tabylady. Sonymen qatar eldegi úshtildilik bilim berý júıesin qalyptastyrý kezinde, jas urpaqtyń úsh tildi birdeı meńgerýin jeńildetedi. Kelesi bir paıdaly dúnıe – bizdiń latyn grafıkasy tańbasyna kóshken memlekettik tilimizdi, latyn álipbıin qoldanatyn basqa memleket azamattarynyń qazaq tilin úırenýge degen umtylysyn qanaǵattandyrady. Iаǵnı qazaq tilin úırený úshin qoljetimdilik artyp, halyqaralyq bıznes pen týrızmdi damytý turǵysynan da, tildiń tartymdylyǵyna jol ashylady degen paıymdar jasaldy.
Jalpy alǵanda, latyn álemi Qazaqstanǵa ınvestısııalar men tehnologııalardy transfertteý úshin asa qajet. Bul turǵydan alǵanda jıynnyń bas baıandamashysy Darhan Myńbaı myrza atap ótkendeı, búkilálemdik banktiń deregi boıynsha dúnıe júzindegi eń iri 30 ekonomıkanyń ishinde 22 elde, al 10 jetekshi ekonomıkanyń 7-ýinde latyn álipbıi qoldanylady. Sondaı-aq, IJО́-i jan basyna shaqqanda eń joǵarǵy deńgeıdegi 20 asa qýatty elderdiń 18-i latyn álipbıin paıdalanady eken.
Osyǵan qaraǵanda, latyn álipbıindegi memlekettik til qazaqstandyq lıngvıstıkalyq keńistiktiń halyqaralyq kommýnıkasııalar men álemdik ekonomıkaǵa qosylýynyń jańa arnasyna aınalýyna jol ashary sózsiz. Osy arqyly bizdiń tildik leksıkonymyz ba-ıyp, sıfrly tehnologııalardy ıgerý jeńildeıdi. Demek, latyn grafıkasyn qabyldaýdyń arǵy jaǵynda – eldiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa arnalǵan taza pragmatızm jatyr dep túsinýge tolyq negiz bar.
Talqylaý barysynda oı qosýshy ǵalym A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybektiń paıymyna júginsek, qazaq qoǵamy úshin qazirgi álipbı aýystyrýdyń máni basqasha, bul táýelsizdikten keıingi júrgizilip kelgen Elbasy saıasatynyń jarqyn jemisi. Álipbı aýystyrý degenimiz – áriptiń tańbasyn ózgertý emes, onyń saıası máni tereń. Bul tildik reforma. Reforma kezinde árqashan talas-tartys órbıtini oryndy. Sondyqtan da, onyń asa názik tustary kóp, dedi Erden Zadauly.
Sol sııaqty, Qazaqstan halqy Assambleıasy ókilderiniń biri – Sergeı Vıshnıak, mundaı aýqymdy reforma kezinde eń áýeli, naýqanshyldyqqa urynýǵa bolmaıtynyn eskertip, qatelikter ketip qalmas úshin til mamandarynyń tujyrymyna toqtaýdy jón sanaıtynyn, aınalyp kelgende Elbasynyń sheshimin oryndaý jalpyqazaqstandyqtardyń paryzy degendi jetkizse, qoǵam qaıratkeri, aǵylshyn tiliniń bilgir-ǵalymy Ádil Ahmetov: «Búgingi tańda qoǵamdyq talqylaýdyń ózegine aınalyp otyrǵan latyn álipbıi jaıynda eń aldymen túsinispeýshilik bolmaýy kerek. Sol sebepti de, osyndaı ıigi sharalardyń jıi-jıi atqarylǵany durys. Meniń basa aıtqym keletini: biz latyn áripine aýysyp jatqamyz joq, bul buryn bolǵan jazý, soǵan qaıta oralyp jatyrmyz. О́ıtkeni, jazýlar tarıhyna qatysty derekkózge úńilsek, latyn álipbıiniń 2500 jyldyq tarıhy bar. Iаǵnı, osynsha ýaqyt ábden súzgiden ótip, pisip-jetilip, suryptalǵan árip bul. Aǵylshyn tiliniń mamany retinde baıqaǵanym, latyn álipbıine kóshý, ulttyq álipbıge latyn grafıkasyn qoldaný álemdik úrdiske aınalǵan. Adamdar ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ǵylymı-tehnıkalyq progres-te barynsha kóp jetistikterge qol jetkizgen elderdiń tilin bilip, úırenýge umtylady. Qazaqstan úshin Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe elderdiń basym kópshiligi latyn álipbıin paıdalanatyn bolǵandyqtan, bul úrdisten shet qalýǵa bolmaıdy» dedi.
Rasynda, ǵalym aǵamyz aıtqandaı, álemde latyn árpine uqsas kırıllısa jazýdy paıdalanyp júrgen bizdi qoıyp, ıeroglıf ıeleri – japon jáne qytaı tilderiniń ǵalymdary zamanaýı qajettilik úshin latyn grafıkasyna negizdelgen álipbılik transkrıpsııalaryn jasap jantalasyp jatqan kórinedi. Demek, kez kelgen aqparatty latyndandyrý – búginde obektıvti álemdik trend.
Talqylaýdyń taǵy bir qurmetti qonaǵy Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary Vladımır Bojko: – Latyn álipbı máselesiniń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tarapynan qoldaý taýyp, jalpyhalyqtyq talqylaýǵa usynylyp otyrǵany qýantady. Memleket basshysy myń ólshep baryp, bir kesetin kóregen, kesek tulǵa. Sondyqtan da qazaq qoǵamyna latyn álipbıiniń enýi, zaman talabynan týyndap otyrǵan jáne asa qajettiligi aıqyndalǵan is. Endi sheginis joq dep oılaımyn. Bul álipbı tek qazaqqa ǵana emes, kúlli qazaqstandyqtarǵa ortaq rýhanı birlikke shaqyratyn tetikke aınalýy kerek. О́ıtkeni, álemdik aqparat aıdynynyń tizgini latyn álipbıiniń yqpalynda. Bul arada burynnan kele jatqan kırıllısadan bas tartý jaıly sóz joq. Ol týraly Nursultan Ábishuly baspasóz ókilderimen bolǵan kezdesý kezinde aıtty, – dedi.
Osy oraıda, respýblıkalyq «Belorýs mádenı ortalyǵynyń» jetekshisi L.Pıtalenkonyń kókeıge qonymdy tolǵamyna toqtalsaq, Leonıd Nıkolaevıchtiń paıymynsha, latyn álipbıine kóshý máselesiniń astarynda – asa mańyzdy qazaq rýhanııatyn jańǵyrtýdyń tetigi tur. Biz buny moıyndaýǵa tıispiz. Ýaqyt ótken saıyn ǵalamdyq aqparat pen kommýnıkasııanyń jıiligi zymyrandyq jyldamdyqpen qubylyp jatyr. Qazaqstandy osy úrdiske ilestiretin dúnıe latyn álipbıi. Sol sebepti, biz qanshalyqty tez umtylamyz, sonshalyqty utysqa shyǵamyz. Odan keıin myna bir dúnıeni naqtylaı túsken jón. Meniń qazaq dostarym latyn máselesinde alańdamasyn. О́ıtkeni, qazaq tilin búgingisinen de árlendiretin, budan da bıiktetin, jemisti túrde jetildiretin jol osy – latyn álipbıi. Túbi kóresiz, bul jolmen bárimiz birge júretin bolamyz, dedi.
Qaraǵandy oblystyq «LITUANICA» etnomádenı qaýymdastyǵynyń basshysy Vıtalıı Tvarıonas: «Búgingi tańda damýdyń basty belgisi kompıýterlik júıe. Onyń tetigi – latyn álipbıi negizinde qalanǵan. Sol sebepti, qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirý – tereń obektıvti qajettilikten týyndaǵan ýaqyt talaby. Qazaq tili memlekettik til bolyp tabylady, ıaǵnı onyń bolashaǵy úshin eldiń barlyq azamattary múddeli. Sondyqtan da latyn álipbıine kóshý – bizdiń ortaq mindetimiz» dedi.
Ǵylymı-saraptamalyq keńesti qorytyndylaǵan Darhan Myńbaı memlekettik tildiń latyn grafıkasyndaǵy álipbıiniń biryńǵaı standartyn Qazaqstan halqy Assambleıasynyń deńgeıinde talqylaý oryndy ári tabysty ótkenine toqtaldy. Assambleıa tarıhı qadam – memlekettik tildiń latyn grafıkasyna kóshýin iske asyrý úshin bar kúsh-jigerin jumsaý jóninde tastúıin sheshimge bekigenin bildirip, Úndeý qabyldady.
Úndeýde latyn grafıkasyn engizý Qazaqstannyń álemdik ekonomıka men kommýnıkasııalarǵa, ǵylym men mádenıetke ıntegrasııalanýy, ekonomıkalyq damý jáne yntymaqtastyq uıymyna kirýi úshin, qoǵam ómiriniń barlyq salalaryn sıfrlandyrý prınsıpinde úshinshi jańǵyrtý júrgizý úderisinde uzaq merzimdi áser bere alatyny atap kórsetildi.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen
Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
Qatysýshylar lebizi
Natalıa JUMADILDAEVA,
Parlament Májilisiniń depýtaty:
– Álipbıdi reformalaýdyń tarıhı tamyry tereńde jatyr jáne ol álemdik ǵylym-bilimde, tehnologııalyq jáne kommýnıkasııalyq keńistikte Qazaqstannyń básekelestigin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Ol sonymen qatar, tildi jańǵyrtýdy kózdeıdi. Bul tildiń sheksiz baılyǵyn, áleýetin ashady. Sondyqtan Qazaqstan Prezıdenti osy jyldyń aıaǵyna deıin ǵalymdar men qoǵamdyq kópshilik arqyly qazaq álipbıiniń jańa nusqasyn qabyldaýdy tapsyrdy.
Osy alǵa qoıylǵan tapsyrmaǵa saı Ulttyq komıssııa janyndaǵy jumys tobyna kirgen ǵalymdar qoǵamdyq sanany jańǵyrtý boıynsha kóptegen is tyndyrdy.
Atalǵan joba alǵash ret Parlament qabyrǵasynda tyńdaldy. Osy otyrysta aıtylǵan pikirlerdi qorytyndylaı kelsek, qazaq tili qarpiniń latynǵa aýysýy ǵylymı negizdelgen úderis bolyp tabylady.
Bul jerde bir aıryqsha atap óter jaıt, memlekettik tildi reformalaý memlekettik til saıasatyn ózgertýdi kózdemeıdi. Álipbıdi aýystyrý tek qana qazaq tiline qatysty másele. Latynshaǵa aýysý, eń aldymen, qazaq álipbıi men orfografııa erejesin reformalaýǵa baǵyttalǵan. Osynyń arqasynda til fonetıkasy men onyń tańbalanýyn sáıkestendirý qamtylmaq.
Bul oraıda Úkimetke biryńǵaı standartty daıyndaýda, talqylaýda jáne engizý barysynda júıelilikti saqtaý men qamtamasyz etý boıynsha birqatar usynystar berildi. Parlamenttegi tyńdaý jumystarynyń nátıjesi latynǵa kóshýge baılanysty atqarylatyn barlyq sharalardyń bastaýy boldy.
150 myńnan asa adamy bar 1338 etnomádenı uıymdardy biriktirgen Qazaqstan halqy Assambleıasy jáne basqa da salalar álipbıdiń latynǵa aýysý barysyn tolyq qoldaıdy dep senemiz. Alda turǵan barlyq sharalar kesheni til aıasyndaǵy zańdarymyzdy damytý men ózge de mańyzdy máselelerdi júzege asyrýdy kózdeıdi.
Biz, Májilistegi QHA toby, bul jumysqa belsene kirisemiz.
Knıaz Mırzoev,
«Barbang» kúrdter qaýymdastyǵynyń tóraǵasy:
– Eń áýeli mynany aıtqym keledi. Biz latynǵa kóshpeımiz, oǵan qaıta oralamyz. Túbimizge qaıta oralý zańdy qubylys.
Myna nárseni aıta ketý kerek. Álipbıi aýystyrý ne qaıta oralý ár egemen eldiń jeke sharýasy. Til men onyń damýy óziniń biregeıligi men egemendigin saqtap qalýdyń kilti.
Latynǵa aýysý kezinde 1928 jyldan beri qoldanysta júrgen Túrkııanyń tájirıbesine kóńil bólý kerek. Mundaı jolmen Ázerbaıjan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan da júrip ótkenin esten shyǵarmaı, olardyń túrki álemimen óz tarıhı-mádenı baılanysyn tıimdi júrgizip otyrǵanyn eskergen jón.
Qazaq tiliniń latyn qarpine qaıta oralýy túrki elderi arasynda erekshe oryn alýǵa jaǵdaı jasaıdy. Ataqty túrki shyǵystanýshysy Ismaıl Gaspyraly óz sózinde «Oımen, tilmen jáne is-áreketpen bir bolyńdar» dep aıtqany bizge dál keledi.
Latynǵa kóshken qazaq tili «elektrondy» álemdegi basty kommýnıkasııa belesine aınalady. Memlekettiń basty saıasaty qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderine basymdyq beredi. Al latyn grafıkaǵa ótý aǵylshyn jáne basqa da eýropalyq tilderdi jedel ári erkin meńgerýge múmkindik týǵyzady.
Qazirgi tańda latyn grafıkasy jastar men balalar arasynda keń tanymdyqqa ıe. Latyn qarpimen qazaqsha úırený kırıllısaǵa qaraǵanda ońaı bolady.
Úndestik zańyn eskeretin qazaq tilinde jańa álipbıdiń arqasynda oqý men sóıleý anyǵyraq jáne durysyraq júredi.
Sherzod Pýlatov,
Astana qalasy ózbek etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy:
– Latyn qarpine aýysý – zaman talaby, bolashaq urpaqqa kerek qajettilik. Eger bul qadamdy búgin jasamasaq, erteń kesh bolýy múmkin. Kóptegen memleketter latyn grafıkasyn qoldanady jáne túrki memleketteriniń bárine jýyǵy da osy jazý túrine aýysqan.
Biz úshin latynǵa aýysý kóptegen artyqshylyq pen múmkindik beredi. Eń áýeli, álemdik bilim, ǵylymı, aqparattyq keńistikpen baılanys ornatamyz. Aqparattyq tehnologııa salasyndaǵy búkil baǵdarlamalar latyndy qoldanady. Ekinshi, Parlamentte talqylanǵan joba aǵylshyn álipbıine jaqyn. Endeshe, aǵylshyn tilin meńgerý jeńildeıdi. Álemde 1,5 mıllıard halyq aǵylshynsha sóıleıdi jáne taǵy 1 mıllıardy ony oqyp júr. Úshinshiden, latynǵa aýysý bizdi túrki álemimen jaqyndastyryp, mádenı baılanysty nyǵaıtady.
Sonymen qatar, latynǵa aýysý arqyly fonetıkalyq jáne orfografıkalyq kemshilikterdi joıamyz. Kırıllısany qoldanǵanda kóptegen qazaqsha ataýlar ózgerip shyǵa keledi. Máselen, Qazaqstan ataýyn sheteldikter durys qoldanbaıdy. Latynshaǵa aýysý arqyly mundaı kemshilikti joıamyz. Besinshiden, latynǵa aýysý memlekettik tildiń mártebesin ósirip, sheteldikterdiń qazaq tilin meńgerýin jeńildetip, týrısterge qolaıly jaǵdaı týdyrady. Bul, óz kezeginde memlekettiń týrıstik áleýetin arttyrady.
О́zbek etnomádenı birlestigi memlekettik tildiń latyn álipbıine aýysýyn tolyqtaı qoldaıdy jáne oǵan óz kómegin beredi.
Oleg MESIK,
«SIMKON» JShS dırektory, polıak etnomádenı birlestiginiń múshesi:
– Latyn álipbıine kóshirýdiń bızneske paıdasy zor.
Búginde tildi ekonomıkalyq kategorııa retinde de qarastyrýǵa bolady.
Bıznes qoǵamdastyq úshin qarym-qatynastyń barynsha qarapaıym ári ashyq bolýy óte mańyzdy.
Búgingi tańda bıznes álemniń ár túkpirinde sheteldik áriptestermen baılanys ornatyp, ony damytýda. Kásipkerlerdiń brıtandyq, germanııalyq, qytaılyq, túrkııalyq jáne basqa da áriptestermen kelissózder júrgizýi kezinde latyn álipbılerdiń qajettigi týyndaıdy.
Iаǵnı latyn álipbıiniń engizilýi bıznes salasy úshin eshqandaı qıyndyq týdyrmaıdy deýge bolady. Bıznestiń ózi latyn álipbıindegi qazaq tiline tez beıimdele alady.
Máseleniń tehnıkalyq jaǵyna toqtalatyn bolsaq, búginde jelilik tehnıkalyq sheshimder, baǵdarlamalaýdyń barlyq bazalyq quraldary latyn grafıkasyna negizdelgen. Sol sebepti, jańa álipbı arqyly biz jazylatyn sms habarlamalar men baǵdarlamalyq jazbalardy terý qunynyń tómendeýine qol jetkizemiz.
IT sektory ǵana emes, tutas bıznes sektory latyn grafıkasy negizinde tildi jańǵyrtý úderisine jedel qosylýǵa tıis.
