– Erden Raýanuly, «100 naqty qadam» Ult jospary sot júıesi men barlyq quqyq qorǵaý organdaryn zańdardy múltiksiz oryndaýǵa baǵyttap, sot-quqyqtyq reformasynyń jańa satysyna bastama bergeni belgili. Osy reformanyń mán-mańyzyna toqtalyp ótseńiz.
– Qazaqstannyń quqyq qorǵaý júıesin reformalaý máseleleri jóninde ótkizilgen keńeste Prezıdent Nursultan Nazarbaev «100 naqty qadam» Ult josparyn iske asyrý aıasynda zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵyna nazar aýdaryp, qylmystyq qýdalaý júıesin jańǵyrtýdyń bazalyq baǵyttaryn jetildirý jóninde máni zor másele kóterdi. Solardyń qatarynda, qylmystyq proseste azamattardyń quqyn qorǵaý deńgeıin arttyrý, tergeý júrgizý tártibin ońtaılandyrý, qylmystyq prosestegi jaryspalylyqty, sotqa deıingi satyda sot baqylaýyn odan ári kúsheıtý jáne qylmystyq qýdalaý, prokýratýra men sot organdary arasyndaǵy ókilettikterdiń qaıtalanýyn boldyrmaý jáne olardy naqty bólý qajettiligin atap ótti.
Qylmystyq-prosestik zańnamany odan ári jetildirý, ıaǵnı jańǵyrtý adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý tetikterin kúsheıtýge jáne ony damytýǵa baǵyttalǵan aýqymdy is-shara. 2008 jyldan bastap, kúdiktini, aıyptalýshyny qamaýda ustaýdy sanksııalaý ǵana sottarǵa berilse, búgingi kúni basqa da birqatar tergeý amaldaryn sanksııalaý sot quzyryna ótti. Ult josparynyń 22-shi qadamyn oryndaý maqsatyna saı qabyldanǵan bul is-sharalardyń nátıjesinde tergeý sýdıalarynyń qaraýyna túsken materıaldardyń 2015 jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵanda 3 esege ósýi, bul ınstıtýtqa degen halyqtyń seniminiń birden-bir dáleli.
– Búgingi tańda elimizde jasyryn tergeý áreketteri prokýrordyń sanksııasy negizinde ǵana júzege asyrylýda. Mundaı tártip halyqaralyq sarapshylardyń synyna ushyraǵandyqtan, birneshe ret bul zań normalaryn halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirý týraly usynymdar joldanǵan edi. Buǵan ne deısiz?
– Rasynda, bul máselege tereńirek qaraǵan durys. Ana alys shetelderdi almaǵannyń ózinde, bizdiń burynǵy odaqtas kórshilerimizdiń kóbi bul tergeý amaldaryn sanksııalaýdy sot baqylaýyna áldeqashan-aq bergen. Mysaly, Latvııada barlyq osyndaı áreketter (olardyń sany 11) tek qana sot sheshimi negizinde júrgizilse, Ýkraınada 12 árekettiń 9-yna sot sanksııa beredi. Moldova, Lıtva, Estonııa jáne t.b. memleketterde de osyndaı tájirıbe qalyptasqan. Bul turǵydan alǵanda jasyryn tergeý áreketterin sot arqyly sanksııalaýdy sheshý, keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn másele. О́ıtkeni, ol adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn tıimdi qorǵaýǵa múmkindik berý tetigi ǵana emes, sonymen qatar qylmystyq izge túsý, qýdalaý organdary qyzmetin obektıvti túrde baǵalaý nysany.
Osyǵan sáıkes taǵy bir másele – ol prosestik áreketterdi sanksııalaý jónindegi materıaldardyń basym kópshiliginiń tikeleı tergeý sýdıasyna joldanýyna qatysty. Mundaı tártip tek azamattarǵa ǵana emes, qylmystyq qýdalaý organdaryna da qolaıly bolatyny sózsiz. Buǵan qosa taǵy bir tolǵandyryp otyrǵan másele – ol sot baqylaýymen tyǵyz baılanysty. О́ıtkeni qazirgi qoldanystaǵy QPK-niń 131-babynyń 4-bóligine saı, kúdiktini sottyń sanksııasynsyz 72 saǵattan aspaıtyn merzimge ustaýǵa bolady. Al keıbir elderde bul merzim 24 saǵatqa, basqalarynda 48 saǵatqa deıin shektelgen. Qylmystyq prosesti jetildirýge baǵyttalǵan is-sharalardy oryndaý barysynda sezikti adamdy ustaýdy 48 saǵatqa deıin shekteý, al erekshe jaǵdaılarda ǵana ony 72 saǵatqa uzartý qarastyrylýda.
– Durys eken. Biraq, sonymen qatar, qazirgi ózekti máselelerdiń biri – ol qamaý túrindegi bultartpaý sharasynyń qoldaný negizderin qysqartý baǵyty bolyp tabylady deımiz. Buǵan qalaı qaraısyz?
– Bul turǵyda kásipkerlikke qatysty quqyq buzýshylyqtar boıynsha qamaýdy uıymdasqan qylmystyq toptar men qylmystyq qaýymdastyqtardan basqalarǵa qoldanbaý usynylýda. Ol quptarlyq usynys, óıtkeni mundaı quqyq buzýshylyqqa qatysty sezikti adamdardyń basym kópshiligi buryn qylmystyq jaýapkershilikke tartylmaǵan, qoǵamǵa qaýipti emes, turaqty meken-jaılary bar tulǵalar. Sondyqtan da olarǵa qatysty qamaý túrindegi bultartpaý sharasyn qoldanýdyń qajeti joq.
– Ár taraptyń negizgi maqsaty sotqa barlyq qajetti dálelderdi usyný, ustanymdaryn aıqyn baıandap, quqyqtyq turǵydan olardy negizdeý ǵoı. Sol sebepti, taraptardyń básekelestigin arttyrý maqsatynda, shetelderdiń ozyq tájirıbelerine súıenip, qylmystyq prosesti jetildirý sheńberinde advokattardyń ókilettikterin ári qaraı keńeıtý joldary qarastyrylýda emes pe?
– Iá, mundaı sharalar aıyptaý ustanymynan bet buryp, shynaıy jaryspalylyqty – prosestik básekelestikti qamtamasyz etedi degen úmittemiz. Jańadan qoldanysqa engizilgen Qylmystyq-prosestik kodeks advokattarǵa kúdikti, aıyptalýshyny qorǵaý úshin kóptegen jańa múmkindikter berdi. Mysaly, QPK-niń 55-baby sotqa deıingi óndiriste tergeýshi advokattyń qylmystyq is úshin mańyzy bar keıbir talap-tilekterin qamtamasyz etý týraly suranystaryn oryndaýdan bas tartqan nemese zańda qaralǵan merzim ishinde qabyldamaǵan jaǵdaıda, onyń ýájdi ótinishhaty boıynsha bul máselelerdi tergeý sýdıasy arqyly sheshýge múmkindik berdi.
Árıne, qylmystyq prosestiń irgeli qaǵıdatynyń biri – taraptardyń jaryspalylyǵy ekeni belgili. Osyǵan oraı kelesi baǵyt – qylmystyq prosestegi taraptardyń básekelestigin arttyrý, advokattardyń rólin barynsha kóterýge qatysty bolmaq. Ol, bir jaǵynan aıyptaý jáne qorǵaý taraptardyń teń quqyqtary men teń múmkinshilikterine negizdelse, ekinshi jaǵynan, olardyń óz tujyrymdaryn dáleldeý mindetterin de aıǵaqtaıdy. Biraq, tájirıbe kórsetkendeı, qoldanystaǵy prosestik zańda qarastyrylǵan múmkinshilikter taraptardyń jaryspalylyǵyn, ıaǵnı básekelestigin qamtamasyz etýge áli de jetkiliksiz. Usynylǵan is-sharalarmen qosa, advokatýra men ókildik ınstıtýttaryn túbegeıli reformalaý da talqylanýda.
– Qylmystyq prosesti ońtaılandyrý máselelerine qatysty oı-pikirińizben keńirek bólisseńiz, óıtkeni keıbir Eýropa elderinde qylmystyq-prosestiń tıimdiligi úshin «buıryqtyq óndiris» degen qoldanylady ǵoı.
– Qazirgi qoldanystaǵy Qylmystyq-prosestik kodekste de qylmystyq úrdisti jeńildetetin óndirister kózdelgen (mysaly, aıypty moıyndap, dáleldemeler daýlanbaǵan jaǵdaıda, prosestik kelisimniń qoldanylýy). Bul baǵyttaǵy paıdaly úrdisti áli de jandandyrý qajet. Oǵan túrtki bolyp otyrǵan damyǵan eýropalyq elderde qoldanylyp jatqan óndirister, sonyń biri – buıryqtyq óndiris. Mysaly, Estonııada buıryqtyq óndiris aıqyn qylmystyq quqyq buzýshylyqtar boıynsha qoldanylyp, prosestik tıimdilik berip keledi. Mundaı óndiris sot otyrysyn ótkizýdi, dáleldemelerdi týra sot májilisinde zertteýdi qajet etpeıdi. Sýdıa, jınaqtalǵan qujattarǵa súıenip, úkimdi taraptardyń qatysýynsyz buıryq túrinde shyǵarady.
Osyǵan uqsas óndiris Germanııada (onda sýmmarlyq óndiris dep atalady) jáne basqa da kóptegen elderde qalyptasqan jáne mundaı prosestik tártip qylmystyq keńistikke tartylǵan adamdardyń quqyqtaryna nuqsan keltirmeıtini sózsiz. Biraq ta, basqa eldiń mundaı tájirıbesin ózgerissiz bizdiń ulttyq zańnamaǵa engizýdiń qajettiligi joq. Qylmystyq is júrgizý qyzmetin barynsha jeńildetý maqsatynda olardyń ozyq úlgilerin, sol sııaqty óz memleketimizdiń quqyqtyq prosesiniń erekshelikterin eskerip, osyndaı buıryqtyq óndiristi qylmystyq teris qylyqtarǵa, múmkin bolsa, onsha aýyr emes sanattaǵy qylmystarǵa da qoldaný máselesi de belsendi túrde talqylanýda. Qylmystyq-prosestik zańnamany zaman talabyna qaraı jetildirý Konstıtýsııamyzda bekitilgen adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń birden-bir kepili bolary anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
