Qazirgi zamanda qoǵamnyń kez kelgen salasyn jańa tehnologııany paıdalanbaı jetildirý múmkin emes. Otandyq qylmystyq prosess te odan qalys qalmaıdy. «Aqyldy tehnologııalar» turǵyndar úshin yńǵaıly qural retinde qylmystyq prosestiń bir bóligine aınalýda. Bul oraıdy prokýratýra – qylmystyq prosesti sotqa deıingi tergep-tekserýden bastap istiń sottarda qaralýyna deıin barsha jurt úshin ashyq, aıqyn jáne yńǵaıly etýdi basty maqsat etip qoıdy.
Elbasymyz óziniń aǵymdaǵy jylǵy Joldaýynda bes negizgi baǵytty aıqyndaı otyryp, úshinshi jańǵyrtýdyń mańyzdylyǵy men mánin ashyp berdi. Bul bolashaqqa senimdi kópir, «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń basty maqsattaryna jetýine kómektesedi.
Memleket basshysy qylmystyq prosestiń jańǵyrýyn jetildirý úshin quramyna Joǵarǵy sottyń, Ádilet mınıstrliginiń, quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdardyń birinshi basshylary engen jumys tobyn qurdy jáne olarǵa bir ǵana mindet qoıyldy, ol – osy jumys tobynyń usynystary azamattar quqyqtarynyń qorǵalý kepildigin tómendetpeýi tıis. Sondaǵy jańa zań normalary bılik pen halyq arasyndaǵy shynaıy kelissózge aınalmaq.
Qazirgi ýaqytta, atalǵan toppen qylmystyq prosesti jańǵyrtýdyń bazalyq baǵyttary boıynsha keshendi usynystar ázirlendi. Desek te, qylmystyq proseste azamattardy qorǵaý dárejesin arttyrý jáne jazalaýdy tómendetý jáne qylmystyq prosestiń jaryspalylyǵyn arttyrý, eń aldymen, advokattardyń prosestik múmkindikterin keńeıtý arqyly, sotqa deıingi sot satysyna sottyq baqylaýdy arttyrý jáne qylmystyq isterdi tergeý rásimderin qysqartý men qylmystyq prosesti únemdeý arqyly qamtamasyz etiledi. Aıta keteıik, bul baǵyttar «Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý» Ult Josparynyń 2-baǵytyna sáıkes keledi.
Al endi qylmystyq prosesti qaıta reformalaýda eń aldymen, azamattardyń quqyqtarynyń qorǵalý dárejesin arttyrý úshin qamaý túri qoldanylmaıtyn negizderdi keńeıtý kózdeledi. Qamaqqa alý, bas bostandyǵynan aıyrý – jazalaýdyń eń qatań túrleri. Olar tek bultartpaý jáne bas bostandyǵynan aıyrý sharalarynyń basqa amal qalmaǵan kezde ǵana qoldanylady. Bul jerde jasalǵan qylmystyń aýyrlyǵy men dárejesiniń qoǵam úshin qaýiptiligi eskeriledi. Sondyqtan da kepil, úıqamaqqa alý jáne t.b. bultartpaý sharalary keńinen qoldanylmaq.
Sol sııaqty bultartpaý sharasyn tańdaý úshin ustalǵandardy sotqa jetkizý merzimin 48 saǵatqa deıin azaıtý. Álemdik talapqa sáıkestendirilgen bul jańalyq ustaýdy dáleldemelerdi jınaýda qysym jasaý men májbúrleý quraly retinde paıdalaný qaýpin tómendetý úshin qajet. Oǵan qosa, prokýrordyń rólin kúdikti ustalǵan sátten bastap kúsheıtý de usynylýda. Sonymen qatar, bul jerde kórsetilgen qysqartylǵan merzimderdiń barlyq qylmys sanattaryna taralmaıtyndyǵyn atap ótken jón.
Quqyq qorǵaý organdarymen tergeý áreketinen tys shyqqan dáleldemelerdi jınaý tájirıbesin toqtatýdy qoldanysqa engizý – azamattardy jasandylyqtan barynsha qorǵaıdy. Mundaı talap quqyq qorǵaý organdarymen tergeýdegi oqıǵa boıynsha dáleldemeler tappaı, tulǵany qandaı da bir tásilmen jaýaptylyqqa tartý maqsatynda, atalǵan tulǵaǵa qatysty kez kelgen basqa aıǵaqtardy qosymsha izdeý múmkindigin boldyrmaıdy. Iаǵnı, budan bylaı qosymsha anyqtalǵan derekter boıynsha múmkin bolatyn quqyq buzýshylyqtar boıynsha dáleldemelerdi jınaý olardy jeke SDTBT-ne (sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tizilimi) tirkegennen keıin ǵana júzege asady.
Sondaı-aq jańa zań sot baqylaýyn keńeıtý maqsatynda tergeý sýdıasyna tergeý áreketterin sanksııalaý boıynsha ókilettilikti kezeń-kezeńmen berýdi qarastyrady. Tek, sot qana adamnyń quqyǵyn shekteýge sanksııa beredi. Bul – álemdik tájirıbe.
Shet memleketterdiń qylmystyq proseske buıryq arqyly is júrgizý ınstıtýtyn engizý tájirıbesi qylmystyq qýdalaýdyń jedeldik deńgeıin arttyrdy. Buıryq arqyly is júrgizý azamattyq sot óndirisinde oń nátıje berdi, sottyń jumysyn jeńildetti, osylaısha qoǵamnyń tarapynan qoldaý tapty. Desek te, buıryq arqyly is júrgizý qylmystyq proseste qarastyrylmaǵandyqtan, qylmystyq prosess qylmystyq quqyq buzýshylyqtar men áreketterdiń tolyq sot talqylaýynyń bolýyna, onyń negizsiz qúrdelenýine ákelip otyr. Bul rette sottarǵa qylmystyq isterdi sot otyrystaryn ótkizbeı qylmystar boıynsha úkim jáne qylmystyq teris qylyqtar boıynsha qaýlylar shyǵarý quqyǵyn berý, qylmystyq prosesti onyń sapasyna áser etpeı tezdetetini sózsiz.
Saparbek NURPEIISOV,
Batys Qazaqstan oblysynyń prokýrory
