Syǵaı festıvali tartqan syı

Kózi tirisinde «qazaq óneriniń týra bıi», «qazaq teatrynyń advokaty» atanǵan Áshirbek Syǵaıǵa bir emes, birneshe festıvaldi ar­nasaq ta artyq bolmas. Sa­naly ǵumyryn qazaq ónerine ba­ǵysh­taǵan, ótken ǵasyrdyń sonaý 1967-1968 jyldarynan bastap, sońǵy demi taýsylǵansha teatr óne­rin nasıhattaýdan jalyq­paǵan, qazaq óneri men máde­nıetiniń joǵyn joqtap, muńyn muńdaýdan sharshamaǵan Áshirbek Tórebaıulynyń kenetten baqıǵa attan­ǵany – ár qazaqtyń qaby­r­ǵasyn qaıystyryp ketken qaza boldy. Teatr dep tynymsyz soqqan júrek toqtady...

Alaıda sol sátte-aq Áshirbek Sy­ǵaıdyń ekinshi ómiri – siz ben bizdiń júregimizdegi máńgilik ómiri bastaldy. Tirshiliginde adal eńbek etip, ónegeli ómir súrgen adam­nyń baqılyq bolǵannan keıin aıshyqty dıdary onan saıyn jarqyraı túsetini anyq. «Or­nynda bar ońalar» demekshi, artynda izdeýshisi, joqtaýshysy birli-jarym emes, qalyń kópshilik, búkil óner jurtshylyǵy, buqara halyq bolsa, ondaı adamnyń máńgi jasaıtyny kúmánsiz. Bir aptaǵa so­zylǵan «Syǵaı festıvalinde» osy aqıqatqa taǵy bir kóz jet­kizdik.

Áshirbek Syǵaıdyń 70 jyl­dyǵyna arnalǵan respýblıkalyq teatr festıvali osyndaı «jyly no­tada» bastalyp, Astana Jas­tar teatrynyń «Sulý men sýret­shi» spektakli festıval shy­myl­­dyǵyn ashty. Rejısser Nur­qanat Jaqypbaı qoıǵan Talap­tan Ahmetjannyń «Sulý men sýretshi» noktıýrn-dramasynda sahna men zal arasynda ornaǵan názik te taza energetıka arqyly dramatýrg-rejısser-akter-kórer­men degen «kategorııalar» bir-birimen astasyp, tutasyp, birigip ket­kendeı boldy. Nurqanat Ja­qyp­baıdyń jańashyldyǵy, este­tıkalyq bıik talǵamy, plas­tı­kalyq sheshimderge kóbirek jú­ginetin ózindik qoltańbasy ár qoıylymynda kórinedi. «Sulý men sýretshi» de sezimtal rejıs­serdiń lırıkalyq-romantıkalyq ıirim­derge negizdelgen ásem týyndysy. Sezimder sharpysy Sulý – Nazgúl Qa­rabalına men Sýretshi – Ádil Ahmetovtiń jan dúnıesinde birte-birte oryn alady da, sharyqtaý shegine jetedi. Aktrısa Nazgúl Qara­balına óz Sulýynyń jan kúı­zelisin, uly sezim aldyndaǵy sharasyz halin nanymdy beı­ne­leıdi. Onyń daýys tembri ere­k­­she, qımyl-qozǵalysynan árkez shynaıylyq, sabyrlylyq, sal­maqtylyq, parasattylyq, aq­súıektik bolmys esip turady, sahnada ádemi qozǵalady, syrtqy áreketi men ishki plastıkasy úıle­simdi. Ádil Ahmetovtiń Sýretshisi – ózgelerge uqsamaıtyn, álemi bólekteý sýretshilerdiń jıyntyq obrazy.Qoıylym Mahabbatqa sen­beıtinderdi – sendiredi, al shynaıy sezimge senetinderdiń naǵyz baqytty jandar ekenine kóz jetkizedi.

Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Mem­lekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatry usynǵan Talǵat Temenovtiń «Aqqýdyń kóz jasy» spektakli Sh.Aıtmatovtyń «Jámılá» povesi men «Borandy beket» romanyndaǵy «Raımaly» ańyzy boıynsha sahnalanǵan. Ins­senırovka avtory Talǵat Teme­nov prozanyń klassıkalyq úlgisinen shıyrshyq atqan qaı­­shylyqtarǵa toly drama týdyr­ǵan. Oqıǵalardy avtor atynan baılanystyrý tásili qoıylymǵa sátti engizilgen. Temenov – ár týyndysynda, meıli ol kór­kem fılm bolsyn, meıli ol sahnalyq qoıylym bolsyn – Uly mahabbatty jyrlaıtyn, árkez shynaıy sezimge aksent ja­saı­tyn rejısser. Danııardyń Já­mıláǵa degen óz sezimin Raı­­maly men Begimaı týraly ańyz arqyly jetkizýi – shynaıy mahabbattyń nadandyq pen zulymdyqty jeńetin uly kúsh ekenin astarlaǵany edi. Rejısser Danııar men Jámılá jelisine Raı­maly men Begimaıdyń oqıǵasyn parallel qoıady. 

Sahnada keıipkerler, massovka shamadan tys kóp bola tu­ra, árqaısysynyń óz orny bar. Jekelegen harakterler óte jaq­sy ashylǵan. Ásirese, Danııar obrazyndaǵy jas akter Janat Ospanov, Jámılá beınesindegi Aqmaral Tanabaeva, Sadyqty keskindegen Ábilmansur Serikov, Ospan rólindegi Asylbek Qapaev óz keıipkerlerin kórkem obraz deńgeıine kótergen. 

Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq Memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry M.Gorkııdiń «Shyńyraý» dramasyn kórsetti. Qoıylym rejısseri Danııar Bazarqulov «adam degen kim (álde ne?)» degen saýalǵa jaýap izdeıdi. 
Rasynda, adam degen kim?.. 

Kezinde biri – baron, ekinshisi – ury, úshinshisi – adal mahabbatty kóksegen arý, tórtinshisi – us­ta, t.b. ártúrli áleýmettik top ókil­deriniń endigi jerde bir-biri­nen aıyrmashylyǵy joq. Bári de shi­rigen qoqysqa toly, kók­tiń ıisi alqymynan alatyn qara­­kóleńke jertóleni pana­laǵan qańǵybastar. Qoǵamnyń qaldyqtary. Birinen biriniń ar­tyq­shylyǵy joq. Jo-joq, qa­te­lesemiz. Ondaı adamdardyń arasynda da ózin ózgelerden artyq sanaıtyn pendeler barshylyq eken: biri – qara kúshimen artyq, endi biri – aıarlyǵymen, qýlyq-sumdyǵymen artyq... úshinshisi – álsiz, tórtinshisi – ajalyn kútken naýqas... Múńkigen jertólede ashqursaq jatyp, araqqa tıyn tabady. Áldisi álsizdi qorlaıdy. Arandaı ashylǵan nápsi toıatyn basýdan basqa maqsat joq. Al endi «adam degen kim?» degen saýalǵa qaıtadan jaýap izdep kó­rińiz. Iá, adam degen – sen, men, analar, mynalar... Alaı­da Adam degen uly uǵymǵa laıyq­tymyz ba?.. Qoıylymnan osyndaı oıdy oqydyq. Spektakl ssenografııasyndaǵy ilýli tur­ǵan kóp qoldar – ómir boıy bir jaqsylyqtan úmittenip, ómir boıy jaryq sáýlege qol soz­ǵan adamdardyń qoldary edi. Spek­taklde akterlik ansambl tutas­tyǵymen de, jeke-dara da aıshyqty óner kórsetti. Rejısser Danııar Bazarqulov árbir akterdi jeke jarqyratyp kórsetýdi maqsat etken jáne sol maqsatynyń údesinen shyqqan. Baron – Erlan Káribaev, Vasılısa Karpovna – Gúlbahram Baıbosynova, Anna – Dınara Nurbolat, sol sııaqty, qoıylymda óner kórsetken artısterdiń bári derlik bir-birine uqsamaıtyn harakterlerdi shynaıy ári joǵary deńgeıde somdady.

Festıvalǵa Ý.Shekspırdiń «Rıchard III» tragedııasymen qa­tys­qan Shyǵys Qazaqstan obly­synyń «Darıǵa-aı» jastar tea­try naǵyz kórkem óner týyndysyn kórsetti. Jas rejısser Dına Qunanbaıdyń ár spektaklin kórgen saıyn onyń izdengishtigine, tynymsyz eńbekqorlyǵyna tánti bolatynymyz jasyryn emes. «Rıchard III» spektaklin jap-jas teatrdyń sahnasynda jap-jas qyzdyń joǵary deńgeıde sahnalaýy – sońǵy jyldardaǵy qazaq teatr ónerindegi sony qubylys desek, artyq aıtqandyq emes. Sahnanyń úsh jaǵyn aınala jaı­ǵasqan kórermendi ortadaǵy óner kórsetetin akterlerden bir qarys aǵash jıekteme ǵana bólip tur. Jıektemeniń ishine juqalap qum tóselgen. Sahna tórinde – qısyq-qyńyr aǵashtardan qalaı bolsa solaı jasaı salǵan óte bıik taq. Joǵaryda qaq ortada – aspaly sham. Bar dekorasııa osy. О́zi búkir, usqynsyz, jany da, táni de múgedek adamnyń taqqa barar jolynda dopsha domalaǵan adamdardyń bastary qanshalyqty qunsyz bolsa, qanǵa boıalǵan patsha saraıy da, taq ta sonshalyqty qunsyz degen oıdy aıtý úshin osydan artyq ne kerek?.. Rejısser «astyńdaǵy taǵyń qansha bıik bolsa da, óziń qorash bolsań, taq ta seni bıiktete almaıdy», «bılikke jetý jolyndaǵy qanquıly is-árekettiń saldary da – qantógiske ákeledi», «memleket basqarý isinde parasat pen izgilik tizginin teń ustamasań, óz basyń dopsha domalaıdy» degen ıdeıany meńzeıdi. Rıchard obrazynda Erkebulan Nuǵmanov, Anna rólin oınaǵan Symbat Ahmetova, Edýard beınesindegi Ǵalym Tasbolatov, Margarıta rólindegi Qarlyǵa Sybanova, Koroleva Elızaveta – Aınur Jadranova, Gersogınıa Iorskaıa – Meıramgúl Aleparova, t.b. akterler rejısser júktegen talaptyń údesinen shyǵyp, óz keıipkerleriniń ishki sezim arpalystary men syrtqy qımyl-qozǵalystaryn qatar úılestire bildi.

N.Sadýrdyń «Pannochka» dramasy – Aqmola oblystyq orys drama teatrynyń sońǵy maýsymda qoıǵan spektaklderiniń biri. Rejısseri – Qazaqstan mádenıet salasynyń úzdigi Olga Lýsıva.

Reseı jazýshy-dramatýrgy N.Sadýrdyń «Pannochka» mıs­tıka­lyq dramasy N.Gogoldiń «Vıı» povesiniń jelisimen jazylǵan. Drama avtory keıbir keıipkerlerdiń atyn jáne oqı­ǵanyń orny men damý barysyn birshama ózgertkenimen, gogoldik sıýjet jelisi, shyǵarma mazmuny, avtor oıy men ıdeıasy onsha kóp ózgeriske ushyraı qoımaǵan. Folklor men mıfologııa, shy­naıy ómir men parallel álem qatar sýrettelgen kúrdeli shy­ǵarmany sahnalaý barysynda rejısser Olga Lýsıva erekshe sheshimderge júgingen. Egde jas­taǵy kozak – Iаvtýh (Vıktor Kry­lov), orta jastaǵy kozak – Spı­rıd (Andreı Krasnoshtanov) jáne jas kozak – Doroshtyń (Sta­nıslav Tavgen) shómele ja­nynda sharaptan urttap qoıyp, jaıbaraqat áńgimelesýi qalyp­ty tirshilikten habar beredi. Alaıda bul derev­nıanyń tynyshy ket­kendigin olar­dyń Homa Brýtqa (Andreı Vla­dımırov) jeztyrnaq jaıly aıtqan áńgimesinen baıqaısyz. Oqıǵanyń damýy barysynda bas­ty keıipker – din mektebiniń jas fılosofy bir beıneden ekinshi beınege sheber aýysady. Akter Andreı Vladımırovtiń kóńildi de áńgimeshil keıipkeri bir túnnen keıin-aq sózge sarań, óz kóleńkesinen ózi qorqatyn saq adamnyń keıpine ense, ekinshi túni shashy túgel aǵaryp ketken, qalsh-qalsh etip qasıetti kitaptan qaıta-qaıta duǵa qaıtalaıtyn ǵariptiń beınesine enedi. Al úshinshi túni.

Joǵaryda atalǵan qoıylym­dardan basqa, festıvalde asta­nalyq kórermender M.О́temisuly atyndaǵy Atyraý oblystyq qazaq drama teatry qoıǵan R.Otar­baevtyń «Bas» dramasyn (re­jıs­seri Janat Teltaev), Respýb­lıkalyq akademııalyq nemis drama teatry kórsetken N.Gogoldiń «Revızor» komedııasyn (rejısseri N.Dýbs), «Jas sahna» teatry usynǵan T.Jújenoǵlynyń «Kósh­kin» dramasyn (rejısseri B.Ab­drazakov) tamashalady. 

Qazylar alqasynyń sheshi­mimen «Úzdik teatrtanýshy» júl­desi Merýert Jaqsy­ly­qo­vaǵa, «Tarıhı ózekti taqyryp­ty ıgergeni úshin» atalymy M.О́temisuly atyndaǵy Atyraý ob­lystyq qazaq drama teatryna, «Orys klassıkasyn mánerlep oqý» nomı­nasııasy Respýblıkalyq aka­demııalyq nemis drama teatryna, «Úzdik debıýt» júldesi Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq mem­lekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatryna, «Úzdik er adam beınesi» atalymy Aqmola oblystyq orys drama teatrynyń akteri Andreı Vladımırovke, «Úzdik áıel adam beınesi» nomınasııasy Astana Jastar teatrynyń aktrısasy Nazgúl Qarabalınaǵa, «Úzdik rejıssýra» júldesi Q.Qýanyshbaev atyn­daǵy memlekettik akade­mııa­lyq qazaq mýzykalyq drama teatryna jáne «Jas sahna» teatryna, «Úzdik spektakl» júldesi  Shy­ǵys Qazaqstan oblysy «Da­rıǵa-aı» jastar teatryna berildi.

Sáýle ÁBEDINOVA,
teatrtanýshy, ónertaný magıstri