Qyrkúıek aıynyń basynda Tehas shtatyn sý tasqynynyń astynda qaldyrǵan «Harvı» daýyly AQSh-tyń ishki munaı óndirisin toqyraýǵa ushyratty. Qazirgi tańda AQSh álemdegi eń iri munaı óndirýshi elderdiń úshtigine kiredi. Sonymen birge bul eldiń ekonomıkasy dúnıe júzindegi jetekshi ekonomıka retinde munaı ónimderin tutyný kólemi boıynsha álemde birinshi oryndy ıelenedi. Sondyqtan AQSh-tyń munaı óndirý jáne ony tutyný deńgeıi álemdik naryqtaǵy munaı baǵasynyń rettegishi rólin atqarady.
«Harvı» jáne «Irma» joıqyn daýyldary Amerıkanyń munaı óndirý jáne óńdeý ındýstrııasy shoǵyrlanǵan óńirlerin basyp ótkenin eskersek, álemdik munaı naryǵynda sheshýshi ról oınap turǵan AQSh munaı qoryna eleýli nuqsan kelgenin baıqaýǵa bolady. Mamandardyń pikirinshe, AQSh-tyń munaı óndiretin qýatynyń besten bir bóligine, munaı óńdeý óndirisi qýatynyń tórtten bir bóligine «Harvı» daýylynyń áseri tıgen kórinedi. Álemdegi ekonomıkasy eń qýatty eldiń munaı óndirisi salasyna tıgizgen «Harvı» daýylynyń kesiri 2008 jyly AQSh ekonomıkasyna zor shyǵyn ákelgen «Gýstav» jáne «Aık» joıqyn daýyldarynyń tabıǵı apattarymen para-par bolyp otyr. Sonymen birge álemdik munaı baǵasyna 2017 jyldyń alǵashqy aılarynan bastap, AQSh-tyń strategııalyq qorlaryn paıdalana bastaýy da áserin tıgizbeı qalǵan joq. Bıylǵy jyldyń qańtar-tamyz aılarynda AQSh-tyń strategııalyq munaı qory 16 mıllıon barrelge azaıǵan eken. Qyrkúıek aıyndaǵy birqatar shtattardy sý astynda qaldyrǵan tabıǵı daýyldardyń saldarynan bul kórsetkishtiń odan ári ósetindigi daýsyz. Endeshe, taıaý bolashaqta munaı baǵasynyń 50 dollardan kem bolmaıtyndyǵyna senim arta túspek. Bul óz kezeginde ekonomıkasy negizinen munaı shıkizatyna táýeldi bolyp otyrǵan Qazaqstan sııaqty damýshy elderdiń tynysyn keńeıtip, tabysyn arttyratyny da anyq.
Sarapshylardyń aıtýy boıynsha, taıaý bolashaqta munaı, gaz jáne kómir energetıkalyq balanstaǵy óziniń kóshbasshylyq rólin saqtaıtyn bolady. Búgingi tańda jahandyq elektr qýatyna degen suranystyń 86,8 paıyzy kómir, munaı, gaz jáne ýran shıkizaty arqyly qamtamasyz etiledi. Naqty boljamdar boıynsha, aldaǵy shırek ǵasyrda bul kórsetkishtiń 80 paıyzdan tómen túsetindigi de ekitalaı. Osy rette «Munaı men kómirdiń zamany ótti. Sondyqtan jer astyndaǵy munaı qorlaryn jyldamyraq ıgerip, kádege jaratyp alýymyz kerek», degen pikirdiń jańsaq oıdyń saldary ekendigin de atap aıtýymyz kerek. Qazirgi naqty esepteýler boıynsha, 2018 jyly álemdegi munaıǵa degen suranys táýligine 100 mıllıon barrelge jetip jyǵylatyn kórinedi. Al osydan on jyl buryn ǵana, planetamyzdaǵy táýliktik munaı tutyný kórsetkishi 90 mıllıonǵa jetip toqtaıdy, odan ári álemdegi munaı tutyný deńgeıi kúrt tómendeıdi degen pikir ústemdik qurǵan bolatyn.
Dál qazirgi kúni álemdik naryqtaǵy munaı baǵasynyń bir barreli 55 dollarǵa jetip otyr. О́tken jyly ǵana qara altynnyń baǵasy 40 dollarǵa deıin quldyrap, munaı shıkizatyn eksporttaýshy elder bıýdjetteriniń búıiri sola bastap edi. Álemdik munaı naryǵyndaǵy osyndaı jaǵdaıǵa qarap, elimiz jyl basynda ekonomıkamyzdy damytýdyń bazalyq múmkindigin munaı baǵasynyń jyldyq kórsetkishiniń bir barrelge 45 dollardan aınalatyn baǵamyn alǵan bolatyn. Sońǵy ýaqytta álemdik naryqtaǵy munaı baǵasy senimdi túrde 50 dollardan tómendegen joq. Máselen, tek sońǵy on kúndegi álemdik rynoktaǵy munaı baǵasyn saralaıtyn bolsaq, 11 qyrkúıekte munaıdyń bir barreli 53,86 AQSh dollaryna baǵalansa, 12 qyrkúıekte – 54,24, 15 qyrkúıekte – 55,55, 20 qyrkúıekte 56,20 dollarǵa teń boldy. Iаǵnı turaqty túrde ósim bar.
Dýaly aýyz sarapshylardyń aıtýynsha, álemdik naryqtaǵy munaı baǵasynyń aldaǵy ýaqytta bir barreli – 56-58 AQSh dollaryna deıin ósip, jyldyń aıaǵynda psıhologııalyq 60 dollarlyq mejeni de alýy múmkin. AQSh-tyń munaı óndirisindegi tabıǵı daýyldardan keıin qalyptasqan toqyraý jaǵdaıy saqtalatyn bolsa jáne bul eldegi taqtatas munaıyn óndirý salasyndaǵy burǵylaý uńǵylarynyń bankrotqa ushyraý jaǵdaıy jalǵasatyn bolsa, álemdik naryqtaǵy munaı baǵasy 60 dollarlyq mejeden de asyp jyǵylatyny daýsyz. Endeshe, Qazaqstan ekonomıkasy bıylǵy jyldy aıtarlyqtaı ósimmen aıaqtap, kelesi jyldy jaqsy tabyspen bastamaq. О́kinishke qaraı, ekonomıkamyzdyń ósýi de, munaı baǵasynyń qymbattaýy da tól teńgemizdiń jaǵdaıyn jaqsarta alatyn emes. Onyń sebebin saralaý aldaǵy ýaqyttyń enshisinde.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
