– Bernard myrza, siz Qazaqstanda naqty qandaı máselemen shuǵyldanyp júrsiz?
– Men jalpy túıe jáne jylqy sharýashylyqtaryn damytý isimen shuǵyldanamyn. Osy baǵyt boıynsha álemniń birqatar elderinde jumys istedim. Dál qazir Qazaqstanda jylqy sharýashylyǵyn damytý máselesimen aınalysýdamyn.
– Siz Qazaqstanmen, mundaǵy jylqy sharýashylyǵynyń jaǵdaıymen jáne ony júrgizýdiń ádis-tásilderimen, ózindik erekshelikterimen jaqsy tanyssyz ba?
– Tanyspyn dep aıtýyma bolady. О́ıtkeni men Qazaqstanmen 19 jyl boıy tyǵyz qarym-qatynasta jumys istep kelemin. Bylaısha aıtqanda, jıi kelip-ketip júremin.
– Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstandaǵy jylqy sharýashylyǵynan qandaı ózgeristerdi baıqadyńyz?
– Men eń alǵash munda 1998 jyly keldim. Sol kezde tek jylqy sharýashylyǵynyń ǵana emes, jalpy aýyl sharýashylyǵynyń jaǵdaıy óte nashar edi. 2000 jyldardyń basynda jaǵdaı birshama jaqsara túskenimen kóptegen fermerlerdiń jylqy ósirýden bas tartqandyǵyn kórdim. Qazir endi bul salada jaǵdaı birshama ońala bastaǵan sekildi. О́ıtkeni jylqy ósiretin iri sharýashylyqtar da paıda bola bastapty. Degenmen jylqy ósirýmen áli de jeke úı sharýashylyqtary men usaq fermerler shuǵyldanýda.
Meniń oıymsha, usaǵy da, irisi de qatar ómir súrýge tıisti. О́ıtkeni iri sharýashylyqqa jaǵdaı týǵyzý qajet bolsa, usaq sharýashylyqtar kez kelgen jaǵdaıda ómir súre alady. Sondyqtan sharýashylyqtardy irilendiremiz dep usaqtarynyń isine tejeý salmaǵan jón. Damý evolıýsııalyq jolmen júrýi tıis.
Taǵy bir baıqaǵanym, burynǵyǵa qaraǵanda jylqy ónimderiniń san alýandyǵy da arta túsken. Máselen, bir qymyzdyń óziniń birneshe túrin kezdestirýge bolady. Mine, osy jylqy ónimderin túrlendirýge árkez mán berip otyrý kerek. Naryqtyń ózi osyny talap etedi. О́nimder ártúrliligi arqyly ótimdi bola túsedi.
– Al bizdiń jylqy baǵý ádis-tásilderimiz týraly ne aıtasyz? Qandaı kemshilikterdi baıqadyńyz?
– Bul óte qıyn suraq eken. О́ıtkeni myńdaǵan jyl boıy jylqy baǵyp kele jatqan qazaqtarǵa men bul jaıynda qandaı aqyl aıta alamyn?! Aıtarym tek sharýashylyq júrgizý tásilderin ıntensıvtendirý jaıynda bolmaq. Máselen, jylqynyń kútimin jaqsartý úshin olardy qatań qysta ustaıtyn jyly qoralar salyp, ondaǵy jumystardy, sondaı-aq bıe saýýdy mehanıkalandyrsa, jylqyny azyqtandyrý máselesin jaqsartsa jón bolady demekpin. Árıne, jylqy tuqymyn asyldandyrý isimen shuǵyldaný qajet.
Keńes ókimeti kezinde joǵarydaǵy máselelermen arnaıy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, ujymshar, keńsharlar naqtyly shuǵyldanǵan. Mal basynyń eseptiligi kúshti bolǵan. Sondyqtan Qazaqstanda jylqy sharýashylyǵynyń damýy basqa elderden kósh ilgeri jaǵdaıda boldy. Endi menshiktiń alýan túrli formasyn saqtaı otyryp, osy jaǵdaıǵa qaıta qol jetkizý kerek.
– Qazaq ta, fransýz da jylqy etin jeıdi. Osy máselede eki elde aıyrma bar ma?
– Ár qazaq ár fransýzǵa qaraǵanda, jylqy etin on ese kóp jeıdi der edim. Sodan keıin taǵy bir aıyrma – fransýzdar jylqy etin steık túrinde jeıdi. Ony ashanalarda shyj-byj etkizip, tez daıyndaı salýǵa bolady. Al qazaqtar ulttyq taǵam bolǵan soń ony barynsha baptap ázirleıdi. Máselen, qazy aınaldyrýdyń ózi úlken eńbek qoı.
Taǵy bir aıyrma, qazaqtar jylqy etin shıkizat kúıinde alyp tutynsa, fransýzdar ony jartylaı daıyn ónim kúıinde alady. Qazaqtyń bir artyqshylyǵy, jylqy etiniń barlyq múshesin tegis tutynady. Sondyqtan odan qaldyq qalmaıdy.
Fransııaǵa jylqy eti Latyn Amerıkasy elderinen jáne Mońǵolııadan ákelinedi. Árıne, bul fransýzdar jylqy ósirmeıdi degen sóz emes. Biz ózimiz ósirgen tiri maldy Italııaǵa satamyz. Bul – bizdiń rynogymyzdyń ózindik bir ereksheligi.
– Jylqy ónimderin iske jaratý máselesinde qandaı aqyl-keńes bergen bolar edińiz?
– Bul máselede oılanatyn jaıttar bar. Búkil álemde jylqy ósirýmen shuǵyldanatyn elder tym az. Sanasaq on saýsaqqa da jetpeıdi. Mine, osy azdyń biri – Qazaqstan. Meniń oıymsha, qazaqtar osy isti atakásipterine balaǵanymen qazirgi naryq jaǵdaıynda onyń ıgiligin durystap kóre almaı keledi. Nege? Sebebi et jeý, qymyz ishý, jylqyny kólik retinde paıdalaný jáne báıge uıymdastyrý deńgeıinde ǵana qalyp otyr. Al bulardyń barlyǵy atamzamannan beri kele jatqan dúnıeler ǵoı. Nege qazirgi tehnologııalardy paıdalana otyryp jylqy ónimderiniń ótimdiligin arttyrý, ol úshin onyń paıdalaný aıasyn keńeıtý máselesin tereńnen oılastyrmasqa?
Máselen, kosmetıka óndirisiniń kóshbasshysy bolyp tabylatyn fransýzdyń «L’ORÉAL» kompanııasy bıe sútin paıdalana otyryp, odan neshe túrli kosmetıkalyq ónimder shyǵarady jáne olardy óte qymbat baǵaǵa satady. Tabatyn paıdasy shash-etekten. Sondaı-aq, Fransııa men Germanııanyń bıe saýatyn fırmalary da óz betterimen kosmetıkalyq ónimder shyǵarady. Endeshe, osyndaı isti nege jylqyǵa baı el Qazaqstannyń ózinde uıymdastyrmasqa?! Tipti alysqa barmaı-aq, bıe sútin keptirý tehnologııasyn meńgerip, ony vannaǵa qoldanýǵa da bolady.
Bıe súti – ana sútine eń jaqyn sútterdiń biri. Demek, nárestelerge beriletin taǵamdar ázirleýge de bıe sútin qoldanýǵa bolady.
Qysqasy, jylqy ónimderiniń qoldaný aıasyn keńeıtý isin oılastyrǵanda osyndaı qaperge alatyn máseleler kóp-aq. Tek bul máselede qazaqstandyq kásipkerlerdiń ilkimdiligi men iskerligi jetispeı turǵan sekildi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen Isataı Jekejanov
