Kópshilikke kiná artýdan aýlaqpyz. Degenmen, ónerdiń salasynda júrgen ókiletti jandarǵa degen ókpe bar...
Búgingi áńgime zamanynda tańdaı qaqtyrǵan kúıshiligimen, «Qońyr» syndy teńdessiz kúıimen aty máshhúr bolǵan Ábiken Hasenovteı tulǵanyń týǵan jyly týraly bolmaq. Bul máseleni kóterip otyrǵan adam – Qaraǵandy oblystyq «Kúı-kerýen» shertpe kúı ortalyǵynyń dırektory Qaırolla Dáýletbekuly degen kúıshi.
Taıaýda bul kisi Ábiken Hasenovtiń týǵan jyly «1897 jyl» emes, «1892 jyl» dep dálelin keltire otyryp dabyl qaqty. Jergilikti «Ortalyq Qazaqstan» gazetine suhbat berip, atalǵan jaıtty «Bul – óreskel qate hám arýaq aldynda keshirilmes kúná», dep qatań túrde aıyptady.
Ras, Ábiken Hasenov qazaq ónerine ógeı tulǵa emes. Áıgili kúıshiniń ónerin Sáken Seıfýllınnen bastap, qazaqtyń ıgi jaqsylary basty ıip baǵalaǵany tarıhı shyndyq. Tipti, kúıshiniń Aqseleýshe aıtqanda, «qurylymy kúrdeli, áýen-sazy meılinshe tereń» «Qońyr» kúıi tartylǵanda Muhań – Muhtar Áýezov bastaǵan nebir marǵasqalar egilip otyryp tyńdaıdy eken.
Mine, osyndaı tekti týǵan tulǵanyń dúnıege kelgen jyly jalǵyz ýıkıpedııada ǵana emes, resmı derek kózderiniń kóbinde «1897 jyl» dep qate jazylǵan. Áý basta solaı jazylyp ketse kerek. Áıtpese, 1998 jyly kúıshiniń ósken ólkesi Aqadyr kentinde 100 jyldyq mereıtoıy dep respýblıkalyq kúıshiler baıqaýy mezgilinen kesh ótpes edi ǵoı. Iá, sol kúı báıgesinde búgingi áńgimeni kóterip otyrǵan Qaırolla myrzanyń ákesi, dáýlesker kúıshi Dáýletbek Sádýaqasuly bas báıgeni jeńip alǵan bolatyn...
О́tken ǵasyrdyń 50-shi jyldary Ábiken Hasenov janynda daraboz kúıshi Begimsal Orynbekov bar, týǵan jerge saparlap kelgen eken. El aralap, kúı tartyp, ólke tósinde aýnap-qýnap, saǵynysh sherin tarqatady. Mine, sol kezde alǵashqy múshelindegi Dáýletbek bala Ábiken kúıshiniń aýzynan Qyzdarbek, Ábdı, Maqash, Sembek degen kúıshilerdiń esimderin tuńǵysh ret estipti...
Iá, Ábikendeı alyptyń ózi áli kúnge deıin aqtarmalap zertteýdi qajet etetin Qyzdarbek mektebiniń jarqyn ókili edi. Asyly, Ábiken Hasenov týraly sóz qozǵalǵanda Qyzdarbekteı qudiretti kúıshi týraly aıtpaı ketý úlken ábestik bolar edi. Arqadaǵy shertpe kúıdiń ataqty sheberi Qyzdarbek Tórebaıuly 1850 jyly Qaraǵandy oblysyna qarasty Shet aýdanyndaǵy Kıikti aýylynyń mańyndaǵy «Qydyrbaı basy» degen jerde dúnıege kelgen degen dalanyń aýyzsha tarıhynan qalǵan derek bar. Ákesi Tórebaı dáýleti dóńgelengen, orta sharýa bolypty. Kúıshi týraly «Qaraǵandy oblysynyń ensıklopedııasynda» bylaı dep jazylǵan: «Qyzdarbek jastaıynan óner sońyna túsip, el aralap, kúı ónerin joǵary satyǵa kótergen sheber oryndaýshydan parasatty kúıshige jetken. Arqa óńiriniń kúı atasy atanǵan qart kúıshi Itaıaqtan bata alǵan. Qyzdarbektiń arshadan ǵana qurastyrylyp jasalǵan dombyrasy 1934 jyly Tasaralda qaıtys bolǵan Qajykeı deıtin ulynyń qolynda saqtalyp kelgen. Qyzdarbek kúı arqyly Itaıaqpen qaǵysyp, Toqa Shońmanulymen óner jarystyrǵan. Qyzdarbektiń birneshe «Qosbasary» bar. Shákirtteri Aqmolda, Sembek, Ábdı, Maqash, Káribek, Rysqulbek, Ábiken, Begimsal kúıshiler».
Al endi, joǵaryda attary atalǵan Sembek Aıdosuly (1864-1931 j.j.), Ábdı Rysbekuly (1868-1931 j.j.), Maqash Sádýaqasuly (1875-1929 j.j.), Ábiken Hasenuly (1892-58 j.j.), Begimsal Orynbekuly (1911-1985 j.j.), Dáýletbek Sádýaqasuly (1938-2009 j.j.) kúı kıesi qonǵan segiz ata Kársónniń balalary. Ony aıtasyz, qazaqtyń klassık kompozıtory Sydyq Muhamedjanovtyń ózi de osy atadan taraǵan dara tulǵa. Mine, tartpaı qoımas negizge degenińiz osy bolsa kerek!
Endi áýelgidegi áńgimemizge oralaıyq. Qaırolla Dáýletbekuly kúıshiniń týǵan jyly týraly tyń derekti oıda joqta keziktiripti. «Birde Qalken Qasymov degen kúıshiniń qolynan Ábiken atamyzdyń aq-qara tústi fotosýretin kórip qaldym. Sýrettiń syrtynda kúıshiniń týǵan jyly «1892 jyl» dep taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen jáne de «Zaıyby Sháken apamyz ózi qolymen 16 tamyzda syıǵa berilgen sýret. 1990 j.» degen jazý bar eken. Buǵan da senbeı, «Saryarqa sazdary» degen kitapty aqtaryp edim, onda da osy data jazylypty...», – deıdi Qaırolla myrza.
«Sheshingen sýdan taıynbas» degen, budan keıin Qaırolla Dáýletbekuly Almatyǵa habarlasyp, sondaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq Ulttyq konservatorııasynyń dosenti, kúıshi, zertteýshi Murat Ábýǵazyǵa ótinish jasaıdy. Áriptesiniń sózin jerge tastamaǵan Ábýǵazy myrza Ábiken kúıshiniń beıitin úsh kún izdep áreń degende tapqan. Izdegende, álgi sýrettiń syrtyndaǵy «Jerlengen jeri Tashkent kóshesindegi musylmandar beıiti» degen jazý kóp septigin tıgizse kerek. Sodan, Murat Ábýǵazy beıit basyndaǵy qulpytasty sýretke túsirip, áleýmettik jeli arqyly Qaraǵandydaǵy joqshyǵa jibergen. Aıtqandaı, qulpytasta kúıshiniń týǵan jyly «1892 jyl» dep qashalǵan eken...
Endigi másele mynada: mádenıet salasy tarapynan bıyl Ábiken Hasenovtiń 120 jyldyǵy dep, azyn-aýlaq is-sharalar qarastyrylǵan eken. Shyntýaıtyna kelgende, óreskel qate túzetilip, bıylǵy jyl kúıshiniń 125 jyldyǵy dep ózgertilýi kerek! Iаǵnı áıgili kúıshiniń mereıtoıy el kóleminde toılanýy tıis. О́ıtkeni Qazaqstan Respýblıkasy Ykimetiniń «Mereıtoılar men ataýly kúnderdi merekeleý týraly» atty qaýlysynda «Respýblıkalyq deńgeıde jekelegen tulǵalardyń mereıtoılary alǵashqy júz jyldyqta – júz jyldyǵy, odan keıingi júzjyldyqtarda árbir jıyrma bes jylda atalyp ótiledi», dep aqqa qaramen jazylǵan.
Qaırolla Dáýletbekulynyń qoly qysqa. Shamasy jetkeninshe bıyl Ábiken Hasenovtiń týǵan ólkesi Kıikti-Moıynty óńirine baryp, kúıshiniń 125 jyldyq mereıtoıy aıasynda konsert berip keldi me dep otyr. Dese de, osydan eki aı buryn ózi qurǵan «Kúı-kerýen» shertpe kúı ortalyǵy da qamqorlyqqa zárý. Qazynaly Qaraǵandyda ısi qazaq balasynyń rýhanı jańǵyrýyna qajet dúnıe – shertpe kúı ortalyǵy quryldy. Selt etken bir adam bolsashy! Taıaýda, jańadan taǵaıyndalǵan oblys ákimi Erlan Qoshanovtan qoldaý bola ma dep hat jazǵan eken, kóńilge demeý bolarlyq bir habaryn kútip júrgen jaıy bar...
Iá, Ábikendeı óner ıesi kózi tirisinde de laıyqty baǵasyn almady. Aqyn Jumeken Nájimedenov eger olaı bolmasa, Ábiken Hasenovke arnaǵan «Kúı serisi» atty óleńinde:
Ár pernege bulbul buqqan
Ustap edi ol dombyrany –
selt etpedi el sylbyrlyqtan,
Sylbyrlyqtan boldy bári.
Ýaqyt – aq boz aty boldy,
Darytty ajal oqty ózekke –
kúıshi qulap... aqyry óldi,
Nadandyqpen jekpe-jekte, – demes edi ǵoı...
Endi mine, aıdyń-kúnniń amanynda shatasyp, aqyn aıtqan sylbyrlyqtyń jáne nemquraıdylyqtyń kesirinen kúıshini baqandaı bes jylǵa keıin týdyryp júrgenimiz mynaý. «El bolam deseń, besigińdi túze» deıdi-aý. О́nerimizdi, onyń ishindegi asyl mura – kúıshiliktiń qadir-qasıetin tirideı jerge kómbeıik desek, Ábikendeı asyldyń týǵan jylyna qatysty tarıhı qate túzetilip, máńgi saryn ıesiniń mereıtoıyna baılanysty is-sharalarǵa tıisti ózgertýler engizilýi kerek. Sonda ǵana Ábikentaný áleminde ádilet saltanat qurar edi!
Sýrette: Ábiken Hasenov (sýret QR Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar jáne dybys jazbalar muraǵatynan alyndy).
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
