...Selbaı – Amangeldiniń uly atasy. Ol óziniń úı-ormanymen qazirgi Mahambet aýdanynyń on úshinshi aýylynda óz aǵaıyndarynyń arasynda otyrdy. Ákeden jalǵyz edi. Bala kezinen selteń júristen aýlaq boldy. Úlkenderdiń «tekti atanyń tuıaǵy ǵoı» degen esti sózimen arly bop eseıipti. О́jettigi de bir basyna jeterlik eken. Aqyry bir kúni namys otyna kúıip ketipti.
Azamat soǵysy jyldarynda Batys ólkede óktemdik qurǵan general Tolstovtyń kazak áskeri Oral jaqtan qysqan Chapaev dıvızııasy, Astrahan baǵytynan qýsyrǵan Kırov komıssarlyq etken on birinshi armııadan qashyp bara jatyp, Selbaıdyń aýylyn tonap, ózimen atalas aǵaıynynyń on ekide bir gúli ashylmaǵan ýyzdaı jas qyzyn jylatyp-syqtatyp alyp ketedi. Sol kúızelisti kúnderde bul aýyl adamdary tory atqa minip, qanyn ishine tartyp, tútigip turǵan Selbaıdy sońǵy ret kóredi. Beıkúná qyz úshin Selbaı Tolstovtyń bandylarymen arpalysyp, mert bolypty.
Tashkenttiń Temir jol ınstıtýtynda Amangeldi Selbaevpen birge oqyǵan dosy Qojahmet Ýázir bylaı dep eske alady: – Amangeldi sol stýdent keziniń ózinde «Biz osy ne úshin oqımyz? Erteń kim bop shyǵamyz? Temir jol boıyn qara – óńsheń syrttan kelgender. Sonyń keıbiri ishken sýyn, tatqan dámin, basqan topyraǵyn syılap júrse ǵoı, búgin bar, erteń joq. Sý aǵyp, tas qalady. Osynyń mánin túsinemiz be biz? Bizdiń aqyl-oıymyz, sana-sezimimiz, qabiletimiz solardan kem emes. Biz tııanaqty oqysaq, mashınıst te, slesarlar men ınjenerler, stansa bastyqtary – bári-bári óz ultymyzdan shyǵady. Sonda ǵana bizdiń kósegemiz kógeredi», dep úlken adamnyń namys-ty sózin aıtýshy edi. Sol kezde osylaı sóıleýdiń ózinen záremiz ushatyn-dy. Osynaý asqaq ıdeal ony kúnderdiń kúninde qazaq temir jolynyń jaryq juldyzy etti.
Sol dárejege jetý ońaı bolsa qane».
Maqat stansasy bolashaǵynyń sátti bastalǵan baspaldaǵy eken. 1973 jyly ol Gýrev bólimshesi poıyzdar qozǵalysyn uıymdastyrý bólimi bastyǵynyń orynbasary qyzmetine aýysty. Onyń san salaly jaýapkershilik aýqymy keńeıdi. Tasymal jumysy, kásiporyndar, memlekettik mekemelermen qarym-qatynas, olardy ózderiniń áýenine úılestirý… О́zen, Mańǵystaý, Beıneý, Saǵyz, Maqat, Gýrev, Ganıýshkıno aralyǵy ǵana emes, shyǵysta Qandyaǵash, soltústikte Ortalyq Azııa, batysta Reseı baǵytynda jóńkilgen poıyzdar leginiń bar tizgini óz qolynda. Bul qyzmette de juldyzy janǵan Amangeldi Selbaev taǵy bir ilgeriledi. Gýrev temir jol bólimshesiniń bastyǵy Pavel Sınısanyń usynýymen bólimshe boıynsha jol qaýipsizdigin tekserý qyzmetiniń bastyǵy mindetin atqardy.
Dál osy kezde ulttyq kadrdyń jetimsizdigin anyq sezdi. Ony ol ashyq ta batyl aıta bastady. Bul máselede eshkimge jaltaqtamady, ózinen zordyń aldynda qıpaqtamady. О́z mansabynan qoryqpady da. Sol kezderde jol bóliminiń bastyǵy Anna Petıakova degen áıel eshkimdi bet baqtyrmaıtyn-dy. Tek Sınısany ǵana tyńdaıdy. Mańǵystaýda isteıtin jóni bar jol jóndeý ınjeneri – búginde Mańǵyshlaq jol dıstansııasynyń bastyǵy Qojahmet Ýázirdi Qulsaryǵa, Qulsarynyń azamatyn Mańǵystaýǵa qýyp, olardyń hal-jaǵdaıymen eseptespedi. Amangeldi osy jigitterge arasha túsip:
«Bireýler toıǵan jerinde júredi, al qazaqtar týǵan jerinde júrýi kerek!» dep Petıakovanyń únin shyǵarmaı, sesin basty. Ol kezde bulaı sóıleý esh múmkin emes edi. Amangeldiniń adal qyzmeti onyń jolyn jarqyn etti. Kóp uzamaı ol «Gýrev-1» stansasynyń bastyǵy bop bekitildi. Bul bar isi keri ketken stansa edi. Alǵashqy kúnderde qatty qobaljydy. Júreksindi. Qalyń sorǵa tap bolǵandaı saly sýǵa ketti. Biraq ishinen «sabyr túbi – sary altyn» dedi. Ár istiń sebebi men saldary bar. Sony zerdeledi. Bilikti mamandarsyz eshnárseni sheshýge bolmaıdy. Olardyń sózine den qoıdy. Birte-birte biraz jaıǵa kózi jetti. Osy stansadan ótetin halyq sharýashylyǵynyń mıllıondaǵan tonnalyq júgi tıelgen poıyzdardy jan-jaqqa der kezinde jóneltý ábden qojyraǵan.
Kóptegen mekemeler men kásiporyndar, olardyń ishinde, ásirese, Atyraý, Mańǵystaý oblystaryna qosa Ortalyq Azııanyń biraz bóligin qamtıtyn ataqty «99-qurylys basqarmasy», munaı óńdeý zaýyty, hımııa zaýyty, odaqtyq mańyzy bar Gýrev balyq kombınaty osy stansanyń kerqısań isi saldarynan kóp tyǵyryqqa tirelgen. Stansamen baılanysty osyndaı óndiristik salalardyń jumysyn jappaı úılestirý ońaıǵa soqpady. Beımaza kúnder, uıqysyz túnder. «Tún» demekshi, barlyq soraqy is túnde jasalady eken. Haron Rashıd patsha, Omar Halıfa syndy ámirshilerdiń jupyny kıinip alyp, eleýsiz jannyń keıpinde han bazarlar men mahallalardy aralap, eldiń hal-kúıin óz kózimen kórgeni sekildi ol jeti tún ishinde jarqulaǵy jastyqqa tımedi. Bárin óz kózimen kórdi. О́zi ǵana emes, mundaı beımezgil júriske partııa, kásipodaq, komsomol belsendilerin de birge alyp júrip, keleńsiz jaılarǵa olardyń da kózin jetkizdi. Suranys jasalǵan vagondardy der kezinde bermeı, sergeldeńge salyp, ótirik narıad jazyp, araq ishetin qurǵyrlardyń deni – qurastyrýshylar bop shyqty.
Olardyń narıadyna qol qoıatyn sybaılasy – stansa kezekshisi. Al kerek bolsa! Bul bul ma, basqa qalalardan komandırovkaǵa kelgen teplovoz mashınısteri de dandaısyp, betimen ketken. Masyl. Shetinen maskúnem. Eki aı ishinde bul sumdyqtyń bári áshkerelendi. Jıyrma shaqty bátýasyz toǵyshar jumystan qýyldy. «Pahmelshil» mashınıster de «esterin jıdy». Bir jarym saǵatta zorǵa aýysatyn teplovoz brıgadalary jarty-aq saǵatta aýysatyn rejimge tústi. Keıbir mekemeler men kásiporyndar basshylarynyń vagondardy mezgilinde paıdalanbaıtyn kerenaýlyǵy qatań talappen, shymbaıǵa batar aıyppulmen jón-jónine keldi. Stansanyń deni tazardy. Jumysshylardyń shyraıy kirdi. Bar isti ústel toqpaqtamaı sypaıy minezben júrgizgen Amangeldige jurt senimi artty. Egde jol jóndeýshiler jastarǵa «Selteńdeme. Durystap iste. Selbaevtan uıat bolady» degen sózderdi aıtyp júrdi. Stansanyń jumysy jandanyp sala berdi. Júk aınalymy kúrt ósti. Sóıtip toǵyz aıdyń ishinde stansa Odaqta úshinshi orynǵa shyǵyp, Jol qatynastar mınıstrligi men osy sala kásipodaǵy ortalyq komıtetiniń Qyzyl týyn jeńip aldy.
Kóńil shalqyp, mereı tasyǵan osy kúnderdiń birinde Aqtóbeden Jol basqarmasynyń bastyǵy Qudaıbergen Kópjasarov kele qaldy. Qazaq temir jolynyń Odaqqa belgili iri tulǵasy. Iri maman. Qatań tártip pen júıeli istiń adamy. Ulttyq kadr tárbıelep ósirýde batyl. Kesek týraıtyn aıbyndy basshy. Kópjasarovtyń aldyn ala dabyra jasamaı, ún-túnsiz kelip, stansany asyqpaı aralap, barlyq istiń mán-jaıyn baıyppen kóńilge túıýi Amangeldi Selbaevtyń endigi taǵdyryna kútpegen jerden betburys jasady. Arada birer kún ótti me, ótpedi me, Kópjasarov ony Aqtóbedegi basqarmaǵa shaqyryp alyp «Sınısanyń birinshi orynbasary bolasyń!» dep kesip aıtty. Amangeldi jańa jumysqa kiristi. Sınısa demalysta… naýqas edi. Onyń da mindetin atqardy. Bes aıdan keıin Sınısa Aqtóbege aýysty. Amangeldi Selbaev Almatyǵa, odan Máskeýge shaqyryldy. Ol Odaqtyq Temir jol mınıstri Ivan Pavlovskııdiń buıryǵymen Gýrev temir jol bólimshesiniń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Onyń ómirlik muraty – laýazym, mansap emes edi. Biraq ol sol kezdiń ózinde osy salanyń kórnekti mamany, jan-jaqty kemeldene tolysqan qaıratkeri edi. Otyz jeti jastaǵy qylshyldaǵan jas jigit.Bul – 1979 jyldyń qazan aıy.
«Sol bir jyldar…ol qat-qat syr. Uzaq tolǵaý. Jaı kózge eleýsiz bop kórinetin sátterdiń ózinde astarly kiltıpan bar. Amangeldi Selbaevtyń kókeıtesti oılarynyń eń bıigi – kadr máselesi. Ol á degennen osyny qolǵa aldy. Jergilikti kadrdy ósirmeı, is ońalmaıdy. Buǵan baıyppen kiristi. «Syrttan keldi. Búgin bar, erteń joq» deıtin mamandardyń kóńiline qaıaý túsirse, ol da qııanat. Naqaq iske barmady. Eshkimdi jatsynbady. Al ulttyq kadrdyń tapshylyǵy kózge urdy da turdy. Gýrevte temir joldyń qyryq mekemesi bar eken. Onyń úsheýiniń ǵana bastyǵy – qazaq. Maqat, Gýrev, Beıneý, Mańǵyshlaq depolarynyń bári-bárinde birdi-ekili ǵana qazaq mashınısteri. Joqtyń qasy. Temir jol ınstıtýtyn bitirgen qazaq jigitteriniń deni óz oryndaryn tappaı, baǵy baılanyp, basqa bir bolymsyz jumystarda júr. Qalaı oılasa da, ornyqty kadr osylar edi. Bul másele jóninde Máskeýge eleńdep, qol jaıýdyń qajeti joq, olar óz adamdaryn jiberedi de otyrady. Is onymen túzelmeıdi. Amangeldi eshqaıda alańdamady. Bárin óz aqyly, óz qajyr-qaıratymen sheshýge bekindi.
Ol 1964-1970 jyldardyń aralyǵynda Tashkent Temir jol ınstıtýty jyl saıyn osy Gýrevten otyz balany oqýǵa qabyldaıtynyn, odan talaı túlek bitirip shyqqanyn jaqsy biletin-di. Mamanǵa degen bul qajettilik Atyraý – Astrahan, Maqat – О́zen, Beıneý – Qońyrat temir joldary ashylǵanda týǵan-dy. Sol jyldarda oqyǵan azamattardy izdestirip, bárin tapty. Lokomotıv vagon deposy, belgi berý, jol jóndeý dıstansııalary, turmystyq qajetti jabdyqtaý bólimshesi, jalpy sharýashylyq qyzmetteriniń bári-bárine yjdaǵatty túrde qazaq jigitterin tartty. Gýrevtegi Temir jol tehnıkýmymen tyǵyz baılanys jasap, sondaı-aq Aqtóbedegi Temir jol ınstıtýty fılıalyna qazaq jastaryn oqytyp, tárbıeleýge bar múmkindikti jumsady. Olar bitirip kelgenshe maman tapshylyǵyna tózdi. Bul maqsatty is kele-kele óz jemisin bere bastady. 1982 jyly jergilikti mamandardan qoıǵan mekeme basshylaryn jetpis prosentke jetkizdi. Belgili temir jol mamany Toqtarbaı Dosjanov bylaı deıdi: «Dál qazir oılap qarasaq, Amangeldi Selbaev tárbıelegen ulttyq kadrdyń jaınaǵan galereıasyna jan súısinedi. Solardyń ishinde Iýnýs Quljanov – Atyraý tasymaldaý bólimshesinde vagon deposynyń bastyǵy, Izbasar Dúısekenov – vagon jóndeý deposynyń bastyǵy, Maqsut Sherkeshbaev – Atyraýdaǵy lokomotıv deposynyń bastyǵy, Tabyldy Ámirov – Mańǵystaý obylysy boıynsha Atyraý tasymaldaý bólimshesiniń orynbasary, Serik Qabdeshov – Qulsary stansasynyń bastyǵy, Ybyraı Beısalıev – Astanada teplovoz sharýashylyǵy basqarmasynyń orynbasary, Esenaman Dabysov – kásipodaq uıymynyń tóraǵasy…taǵy basqa da temir jol salasynyń aıtýly mamandary jetip artylady. Olardyń ishinde Gýrevte ejelden turatyn, osy topyraqty «týǵan jerimiz» dep janyndaı jaqsy kóretin ár ult ókilderinen shyqqan nebir talantty, jańashyl, ónertapqysh adamdar da bar. Bul rette burynǵy «Gýrev-2», qazirgi Atyraý stansasynyń vagon qaraý pýnktinde isteıtin «Qurmetti temirjolshy» ataǵynyń ıegeri Olga Egorovanyń poıyz dóńgelekterinde býks aqaýlaryn boldyrmaıtyn jańalyqtaryn Amangeldi Selbaev bizge ár kez súısine sóz etip otyrady. Sol jyldary «Qurmetti temirjolshy» ataǵyna jetpis maman ıe bolypty. О́negeli ujymdaǵy jarastyqty ómir saltyn, adamdar qadirin osydan kórip, shattanýǵa bolmas pa eken!»
Búginde temirjolshylar sol jyldarda ózderi kórgen ıgi jaqsylyqtardy arman ǵyp, jyr ǵyp shertedi. Iá, qat-qabat isterdiń úlken bir salasy – olardyń áleýmettik turmys jaǵdaıy edi. Úlken stansalardy bylaı qoıǵanda, Shetpe, Jetibaı, Eralıev, Saıatós, Ústirt, Qorkól, Opornyı sekildi shaǵyn stansalardyń bári-bárinde jańa mektepter, balabaqshalar, dárigerlik pýnktter, dúkender, klýbtar, úıler salyndy. Saıajaılar qulpyrdy. Televızııalyq munara boı kóterdi. Qula túzdegi razezderdegi jumysshylar Máskeý men Almaty teledıdaryn kórip, máz bop otyrdy. Mańǵystaý baǵytynda shól dalada qudyqtar qazyldy. 1982 jyldary Janterek, Ganıýshkıno stansalarynyń mańynda mal sharýshylyǵyn óristetti. Stansalar arasynda «vagon-lavka», «vagon-klýbtar» jumys istep, óz ónerpazdarynyń konserti jol boıyn ánge bólep, dúrildep jatty. Atyraýda qus, qoıan, shoshqa ósirdi. Jylyjaıdy jaınatty. «Jylyjaı» demekshi, bul jóninde Amangeldi Selbaev: «Bir joly Odaqtyq temir jol mınıstri Nıkolaı Konarev selektorlyq keńes ústinde Reseı men Ýkraına temir jol bastyqtaryn «temirjolshylardyń jaǵdaılaryna qaramaısyńdar» dep, ápter-tápterin shyǵaryp: «Sender sonoý alystaǵy Gýrevke baryńdar, qum men sordyń ústinde gúl-gúl jaınap turǵan jylyjaıdy kórińder! Qııar, pomıdor, redıska… alaýlaǵan raýshan gúlderi! Sonyń bárin jasatyp otyrǵan Selbaev – «Chelovek s bolshoı býkvy!» dedi. Sodan kóp uzamaı «tájirıbe almasamyz» dep, jan-jaqtan kelgenderdiń bári bizdiń sharýashylyqtardy kórip, tańǵalǵan sezimderin bildirdi. Iá, biz osy ıgiliktiń bárin temirjolshylar úshin jasadyq,» – dep júzinen nur tógiledi.
Onyń iri maman ekendigi Maqat stansasynyń ınjeneri Galına Mýratovanyń myna bir esteliginen-aq kórinedi: «Umytpasam, bul – 1980 jyldary... Bir kúni Maqat stansasynda órt shyqty. Qudaı saqtasyn! Qanshama sostav jan-jaqtan kelip, ıin tiresip tur. Ishinde gaz, munaı tıegenderi az emes… Sol órt laýlap jatqan qaterli saǵatta Amangeldi Selbaev bir top qyzmetkerimen kelip, dıspetcherdiń manevr pýltine ózi otyra qaldy da, poezdardyń bireýin olaı qosyp, ekinshisin bylaı ajyratyp, bári-bárin lezde jón-jónine qoıdy.
Maqattaǵy shym-shytyryq qyryq bir joldyń retin tapty. О́rt qushaǵyndaǵy sostavtardan myńdaǵan vagondy qutqardy. Ol vagondarda halyq sharýashylyǵynyń mıllıardtaǵan qarjy turatyn taýarlary, múlki, azyq-túlik, qurylys materıaldary, munaı ónimderi, áskerı qorǵanys qajetiniń qupııa tehnıkalary bar edi. Eger propan sısternasynyń bireýi jarylsa ne bolar edi? Qısapsyz shyǵyn óz aldyna, stansadaǵy eki myńnan astam qyzmetkerler men jumysshylar, tipti Maqattyń ózi kókke ushar edi. Janyńyz túrshigedi. Búkil Ortalyq Azııa, Reseıdi bylaı qoıǵanda, Qazaqstannyń óz poıyzdary birneshe táýlikke toqtar edi. Abyroı bolǵanda, Maqattaǵy poıyzdar esh qyrsyqqa shaldyqpaı, kidirissiz júrip ketti. Sonda biz bir kezde Maqattaı qıyn stansada manevr dıspetcheri bolǵan Amangeldi Selbaevti «sýper temirjolshy» dep maqtanysh ettik».
Qazaq temir jolynyń kórnekti mamany Amangeldi Selbaev ómiriniń keń tynysty kókjıegi – Qazaqstan Táýelsiz el atanǵan tus. Keıipkerimiz osynaý tarıhı kúnderde Parlament depýtattyǵyna saılandy. О́zine júktelgen zor senimniń údesinen shyqty Aq Jaıyq, Atyraý stansalaryna aspaly kópir, azyq-túlik dúkenin, Hımzaýyttaǵy mektepke oqýshylar úshin jol saldyrýy, qara depoda elektr jaryǵyn kúsheıtýi – kópten beri ańsaǵan tilek edi. Jurt soǵan dán rıza.
1994-1996 jyldar aralyǵynda álemdik mańyzy bar «Teńizshevroıl» kásiporynynyń osy aımaqtaǵy áleýmettik, ekonomıkalyq jáne ınfraqurylymyn jan-jaqty damytý maqsatymen Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń sheshimimen Amangeldi Selbaev Atyraý oblysy ákiminiń birinshi orynbasary bop taǵaıyndaldy. Bul qyzmette de onyń jetekshilik qarymy ár qyrynan ashyldy. Ol kólik pen qurylys, óndiris salasyn basqardy. Kóptegen jetekshi kásiporynnyń qaıta órleýine mol úles qosty.
1996-1998 jyldary Batys Qazaqstan temir jolynyń bastyǵy bolǵan kezi de Amangeldi Selbaevtaı amplýasy keń, oıly da jigerli, isker basshynyń qoǵam úshin jasaıtyn san-salaly ónegeli eńbegine úlken marhabbatty sezimmen qyzyqtyra qaratady. Temir joldy tıimdi paıdalaný, sonyń arqasynda jolaýshylar poıyzdary men júk poıyzdarynyń sanyn ulǵaıtý… batys oblystar jáne iri óndiristik oryndarmen kóliktik baılanys…
Batys aımaqta kóliktiń jas tolqyn mamandaryn tárbıelep, ósirý, basqa da pármendi sharalar óziniń ıgi nátıjesin berdi. Bir ǵana mysal tórt joldyń toraby – Qandyaǵash vokzalyn iske qosty. Aqtóbe stansasynyń úlken vokzaly sáýlettenip, qaıta jóndeýden ótti. Osy jasampaz eńbekti sóz etkende óz áriptesteri Kenjehan О́simbekov, Sábıt Súıinǵarın, Bórehan Berkinbaev, Jarylqasyn Saǵıdanov, Bolat Isaǵalıev, Vladımır Han taǵy basqa da úlkendi-kishili tamasha mamandardyń esimin súısine ataıdy. Onyń ómiri osyndaı jandarmen kórikti.
...Maǵan adamdar baqyty, ómir qyzyǵy, qoǵam tizgini Amangeldi Selbaev syndy sırek bitimdi, izgi júrekti jandardyń qoldarynda turǵandaı kórinedi.
Ilıa JAQANOV,
Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń
eńbek sińirgen qaıratkeri
