Balalar bir-birin baǵalaýdy úırenedi

Ýaqyt talabyna ilesý úshin men de osy kýrsty oqyp, bilimimdi shyń­dadym. Oqyǵanymdy is-tájirıbede qoldana bastadym. Qazir shákirt oqy­týǵa degen kózqarasym múlde óz­gerdi. Buryn men oqýshylarǵa tek taqyrypty túsindirsem, sóılem taldaýdy úıretsem degen maqsat qoıatynmyn. Osy baǵdarlamadan keıin muǵalim retinde basqasha paıymdaıtyn boldym.

Endigi jerde bilimniń qajet­ti­ligine oqýshylardyń kózderin jet­­kizip, ózdiginen bilim alýǵa ba­­ǵyttasam degen maqsat qoıyp otyr­myn. Aldymen sabaq josparyn jańadan bilgenim boıynsha qurý qajet dep tanyp, pán boıynsha oqý baǵdarlamasynda aıtylǵan oqý maqsattaryna zeıin qoıý kerek ekendigin bildim.     Sabaqta belgili bir merzimde oryndaýǵa bolatyn, naqty, qoljetimdi, shyndyqqa negizdelgen maqsattar qoıýdy, resýrstar men usynylatyn qyzmet túrlerin aldyn ala qaraý jáne tanysý qajet bolǵan jaǵdaıda beıimdelý ári oqý maqsatyn meńge­rý úshin jetistik ólshemderin qu­ryp, túpki maqsatqa sáıkes tapsyrmalar jasalýy qajettigin tú­sindim.

Mektep belgili bir bilim qory­na­ ıe tulǵany ǵana tárbıelep qoı­­maı, eńbeksúıgish zııatker aza­mat­ty tárbıelep shyǵarýy tıis.­ Munyń barlyǵy bilim berý men tárbıe sapasyn kóterýdi, ár­bir pándi oqytýdyń ǵylymı deń­geıin joǵarylatýdy talap etedi. Son­dyqtan mende bilim berý men bi­lim alýdaǵy jańa tásilderdiń qaı túri tıimdi, óz sabaǵyma qalaı qol­dansam qyzyqtyra alamyn degen oı boldy. 

Osy deńgeılerdi joǵary­latý­dyń bir túri – mektep tájirı­be­sindegi toptyq, ujymdyq oqytý túr­lerine jáne sonyń barysynda keri baılanys uıymdastyrý arqyly oqýǵa synı kózqarastaryn qalyptastyrý. Toptyq jumys –­ ózi­niń barlyq belgileri bar yn­ty­maq­tastyqtyń ıdealdy mo­deli. Eń aldymen synyptyń ta­týlyǵyn qalyptastyrý, birigip ju­mys jasaý, bir-birine degen qur­metteri artýy maqsatynda topqa bó­lýden bastadym. Topqa bólinip ju­mys istegen oqýshylar arasynda bir-birine degen senimdilik já­ne uıymshyldyq paıda boldy.

Bul­ burynǵy ózimiz ótip júrgen dás­túrli sabaqqa qaraǵanda, tıim­diligin, oqýshynyń sabaqqa degen yn­tasyn ashatynyn baıqadym. Oqý­shylardan dástúrli sabaq pen­ toptasa otyryp ótkizilgen sa­baq­tyń aıyrmashylyǵyn sura­ǵanymda, olar oıyn bylaı jetkizdi: dás­túrli sabaqta ózimiz úshin ǵana jaýap beretinbiz, al toptyq sabaq ót­kennen beri tapsyrmalardy oryndaǵanda tobymyz úshin jaýap berýge úırendik, buryn bizdi tek mu­ǵalim baǵalaıtyn, qazir ózimiz de bir-birimizdi baǵalaý múmkindigine ıe ­boldyq, dástúrli sabaq kezinde bir-birimizdi tyńdamaı, keıde ja­zýǵa erinetinbiz, sabaqty durys uq­paǵandyqtan zerigetinbiz, toptasyp oqyǵannan keıin bir-birimizdi tyń­daýǵa, erejege baǵynýǵa úırendik. 

Osyndaı pikirler men koman­da­lyq rýh bul ádisti tıimdi paı­dalanýǵa bolatynyna kóz jetkizdi. Sa­baq sońynda mindetti túrde pi­kirlerin eki juldyz, bir usynys re­tinde aıtyp otyrady. Bul da óz kezeginde oqýshylardy synı tur­ǵydan oılaýǵa ıtermeledi, syn­darly sóıleýge yntalandyrdy, basqalardyń ıdeıasyn qurmetteýge jáne baǵalaýǵa daǵdylandyrdy ári­ oqýshylardyń pánge qyzy­ǵýshylyǵy artty. Eń bas­ty­sy, shá­kirtterim bir-birine baýyr basyp, ózin jáne joldastaryn baǵalaı biledi. Olardyń boıynda ózderine de­gen senimdilik paıda boldy, qul­shynystyń, belsendiliktiń art­qanyn baıqadym.

Bizdiń maqsatymyz – oqý­shy­larǵa tek bilim berip qana qoımaı, so­nymen birge oqýshylardyń bilimin baǵalaý. Qazirgi bilim berý júıesinde baǵalaý jańa sıpattarǵa ıe ­bolýda. Naqty mysal retinde bir­ sabaǵymnyń barysyn aıtar bolsam, oqýshylar toptasyp bol­ǵannan soń, róldik oıyndardy qy­zyǵa bólisip aldy. Bul jerden baı­qaǵanym, oıyn elementteri men ózderine jaýapkershiligi bar tapsyrmalar berý arqyly oqý­shylardyń qyzyǵýshylyǵyn art­tyrýǵa bolady. Onyń aldyn ala ózderi naqtylaǵan ba­ǵa­laý ólshemderi boıynsha ba­­­ǵa­­­­lanatynyn eskerttim. Bir­qatar oqý­shylar óz tobyn uıymdastyryp, úz­dik ıdeıalarmen bólisip otyrdy. Berilgen tapsyrmalaryn oryndap,­ taqtaǵa il­di.­ О́zderin óz­deri baǵalady. Bi­rin­shi top ýaqyt únemdeımiz dep­ jumystaryn shala jasaǵan, al­ ekinshi top óz ornymen durys ornalastyrǵan, úshinshi top ju­mys­qa birneshe materıaldar paı­dalanǵan. 

Budan baıqaǵanym, oqýshylar­dyń oılaý qabileti joǵary eken. Ja­saǵan toptyq jumystaryn bir birine «Eki juldyz, bir tilek», «Sendvıch», «Úsh juldyzsha, bir ti­lek» ádisteri arqyly baǵalady. Sy­nybymyzǵa baǵalaý qatty unaıdy. Sebebi buryn muǵalim ǵana baǵalap keldi. Baǵalaýshy bolyp saılanǵan oqýshy baǵalaý ólshemin toptyq baǵalaýda, ózin-ózi baǵalaýda paıdalandy. Men óz sabaǵymda toptyq jumysta qalyptastyrýshy baǵalaýdyń jaqsy iske asqandyǵyn baıqadym. Qalyptastyrýshy baǵalaý muǵa­limge oqýshylardyń oqýda maq­satqa jetýin qadaǵalap otyrýy­na múmkindik beredi jáne oqý úde­risine der kezinde ózgertýler men túzetýler engizýge, al oqýshyǵa ba­rynsha jaýapkershilikti bolýǵa kó­mektesedi.

  
Toppen jumys isteý kezinde qan­­daı da bir istiń atqarylýy ma­ńyzdy emes, onyń toppen qalaı ja­salǵandyǵy mańyzdy. Mundaı jaǵdaıda jumystyń nátıjesi ǵana baǵalanbaıdy, sonymen qatar jumys nátıjesi de baǵalanýy tıis. О́ıtkeni topta jumys isteı bilý oqý­shyny qalyptastyrýdaǵy óte mańyzdy quzyrettilik. Ujymdasa áreket etýdiń birneshe baǵyttary bar. Muǵalim ár toptyń bel­sen­diligin baǵalaıdy, belsendi oqý­shyny anyqtaıdy, ózin-ózi baǵalaý – toppen birlese atqarǵan tap­syrma kezindegi oqýshylar men muǵalimniń baılanysyn baǵalaıdy.

Muǵalim toptyq jumysty ba­ǵa­laý kezinde toptaǵylardyń ár­qaısysyna ártúrli baǵa qoıa almaıdy. Sebebi ol toptyq jumystyń bel­sendiligine keri áserin tıgizedi. Biraq mundaı jaǵdaıda da ustaz top­tyq jumysqa qatysyp otyrǵan jáne múldem belsendilik tanytpaı otyrǵan oqýshylar jaıly aıta ketýi kerek.

Qalyptastyrýshy baǵalaýdy sa­baq­ta qoldaný muǵalim men oqý­shy arasyndaǵy syrtqy ke­ri baılanystyń ishki keri baı­la­nysqa aýysýy bolmaq. Oqýshy ózin baqylap, óziniń áreket tásil­derin tańdaıdy, nátıjelerin ózi­ baǵalaıdy. Osylaısha bala maq­sat qoıa bilý arqyly kútiletin ná­tı­jeni josparlaı alady. Sabaq ná­tıjesi retinde BBÚ kestesin tol­tyrady. Taqyryp boıynsha neni biletinderin, neni bilgileri keletinderin, neni úırengenderin jaz­dy. Bul kesteni toltyrý­ nátı­jesinde oqýshylardyń taqy­ryp­ty jaqsy meńgergendigin túsindim. Olar aldyn ala belgilengen ól­shemder arqyly ózderin jáne bi­rin-biri baǵalady.

Árbir muǵalimnen ózi sabaǵynda qol­danǵan jańa tásilderdiń durys-burys jaǵyn tereń taldap, zertteý júrgizý talap etiledi. Sebebi keıde teorııa men tájirıbe úılespeı qalatyn kezder de bolady. Buryn oqý úderisi kezinde bar salmaq mu­ǵalimge túsetin. Ol belgili sheń­berde jumys isteıtin. Jańasha oqy­týdyń júıesi boıynsha bul tá­sil birshama ózgerdi. Munda ba­lalarǵa bilim daıyn kúıinde berilmeıdi, kerisinshe oqýshylardyń ózderin erkin ustaýyna, oılanýyna múmkindik jasalady.

Elmıra RAPILOVA, 
Almatydaǵy №178 lıseıdiń 
qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi

ALMATY