Daýyl aldyndaǵy tynyshtyq bolyp júrmesin

Bıylǵy jyldyń basynda jaryqqa shyqqan BUU-nyń «Álem ekonomıkasynyń ahýaly jáne bolashaǵy» atty dástúrli baıandamasynda jahandyq ekono­mıkanyń 2016 jylǵy ósimi 2,6 paıyz deńgeıinde baǵalanǵan bolatyn.

Al Halyqaralyq valıýta qory (HVQ) jyl basynda jahandyq ekonomıkanyń ósimi 2017 jyly 3,4 paıyzdy quraıtynyn alǵa tartty. О́tken aptada HVQ álemdik ekono­mıkanyń bıylǵy jylǵa arnalǵan damý boljamyn taǵy da jańartty. HVQ sarapshylarynyń aıtýynsha, jahan­dyq ekonomıka bıylǵy jyldyń birin­shi jartyjyldyǵynda turaqty damý qarqy­nynan aınyǵan joq.

Álemdik ekonomıkanyń naqty damý bas­paldaǵyna kóterilýine tórtinshi óner­kásip­tik tóńkeris aıasyndaǵy sıfrly teh­no­logııany ákelgen ǵylymı tehnıkalyq pro­gress tuǵyr bolyp tur. Sıfrly teh­no­­lo­gııa­nyń álemdik ekonomıkaǵa tıgi­­zetin ıgi yq­paly barǵan saıyn arta bermek. Bul sala­daǵy jahandyq jetis­tikter máselesin tilge tıek etýdi aldaǵy ýaqyttyń enshisine qal­dy­ryp, búgingi tańdaǵy álemdik ekono­mıka­nyń naqty damý deńgeıin tarazylap kóreıik.

Eýroaımaq ekonomıkasynyń ahýaly bıyl­ǵy jyldyń ótken aılarynda bir­sha­ma jaqsardy dep senimmen aıtýǵa bola­dy. Eýropalyq odaqtyń ishki jalpy ónimi (IJО́) bıylǵy jyldyń birinshi toq­sanynda 1,9 paıyz ósti. 2016 jyldyń sáı­kes merziminde bul kórsetkish 1,8 paıyzd­y quraǵan bolatyn. Eýroaımaqtaǵy ınflıa­sııa deńgeıi birshama tómendedi. Eýraı­maqtaǵy jáne Eýropalyq odaqtaǵy jumys­­syzdyq deńgeıi tómendep keledi. 2017 jyldyń maýsym aıyna deıingi máli­­met boıynsha, jumyssyzdyq deń­geıi eýroaı­maqta 9,3 paıyzdy qurasa, Eýro­pa­lyq odaqta – 7,8 paıyzdy qurap otyr. HVQ óziniń AQSh ekonomıkasynyń 2017 jylǵy ósimi 2,3 paıyzdy quraıdy degen burynǵy boljamyn ózgertip, AQSh eko­nomıkasynyń ósimi 2017 jáne 2018 jyldary 2,1 paıyz bolady degen jańa aq­p­arat taratyp otyr. 2017 jyl­dyń biri­nshi jar­tyjyl­dyǵyndaǵy derek bo­ıyn­sha, AQSh-taǵy jumyssyzdyq deń­geıi 4,4 paıyzdy quraǵan. Mamandardyń aıtýynsha, AQSh memleketi sııaqty alyp ekonomıka úshin bul jaman kórsetkish emes. PwC ekono­mısteriniń boljamy boıynsha, 2017 jyly jáne taıaý bolashaqta Azııa álemdik ekonomıkanyń draıveri bolyp qalmaq.

Alaıda birqatar bilikti sarapshylar jahan­dyq ekonomıkanyń búgingi qanaǵat­tanarlyq jaǵdaıynan bolashaq álemdik daǵdarystyń alǵashqy qaterleri kórine bastaǵandyǵyn aıtyp, onyń aldyn alý qajettigin eskertýde. Máselen, HVQ-nyń jahandyq qarjylyq turaqtylyqqa jaýap beretin joǵary laýazymdy mamany Tobıas Adrıan «Teńizdegi sýdyń beti typ-tynysh terbelip jatýy múmkin, degenmen onyń astynda úlken qater tunyp jatqanyn bilmeımiz, sondyqtan qazirden bastap qaýiptiń aldyn alý sharalaryn jasamasaq, bul qater jahandyq ekonomıkanyń qal­pyna kelý turaqtylyǵyn buzady», dep atap kórsetedi. Mamandardyń aıtýyn­sha, kezekti daǵdarys qateri jahan­dyq qarjy júıesindegi sheshimin tap­paǵan keleńsizdikterden týyndaıtyn kóri­nedi. Eger olar jedel túrde retke kelti­rilmese aksııalar baǵasynyń 15 paıyzǵa deıin tómendeýine ákeledi. О́z kezeginde ol jahandyq IJО́-niń 1,7 paıyzǵa qul­dyraýyna ákelip soǵady.

HVQ bolashaq álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń bastaýy G20 memleketteriniń qarjylyq emes salalarynda qordalanyp qalǵan qaryz kóleminiń bolýy múmkin eken­digin aıtady. О́tken jyly bul qaryz­dyń mólsheri 135 trıllıon AQSh dol­laryna nemese osy memleketterdegi IJО́-niń 235 paıyzyna teń bolǵan eken. Eń keremeti osynshama jahandyq qaryzdyń úshten bir bóligi AQSh pen QHR-ǵa tıesili kórin­edi. Ásirese jyldan-jylǵa joǵary qar­qyn­men ósip bara jatqan AQSh memle­ketiniń qaryzy jahandyq qarjy júıesiniń turaqtylyǵyna zor qaýip tóndirip tur.

Qarjy rynogyndaǵy aktıvter baǵasy­nyń kúrt kóterilýi de HVQ ekonomıs­terin alańdatýda. Qor ekonomısteri qar­jy ryno­gyn­daǵy bul kóriniske «ekono­mı­kalyq já­ne qarjylyq sıklder arasyndaǵy teńsiz­diktiń artýy» degen baǵa berip otyr. Qazir dú­nıe júzindegi eń iri otyz bank 47 trıl­lıon dollardan astam aktıv­ke ıe. Bul bú­kil planetadaǵy aktıvtiń úshten bir bó­li­­gi­nen artyq. Bul aktıvterge ıe bolyp otyr­­ǵan osy iri bankterdiń jar­­ty­sy óz ka­­pı­­tal­­darynyń joǵary tıim­di­ligin qam­ta­­ma­­syz ete almaı keledi. Olar­dyń jeke ka­pı­­taly­nyń tabystylyǵy 8 pa­ıyz­dan tómen. HVQ-nyń boljamy boıyn­sha bank úshin 8 paıyz – qyzyl syzyq, odan ári bank shyǵynmen jumys isteıdi degen sóz. Dýa­ly aýyz sarapshylardyń bol­jam­dary­nan baı­qa­ǵanymyz, bolashaq daǵ­darys qa­te­ri taǵy da bankterge tirelip tur­ǵan kóri­ne­di. Endeshe álemdik qarjy ınstıtýt­taryn qaıta quratyn jahandyq túbegeıli reforma qajet.

Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»