Qolda bar málimetterge sáıkes, elimizdegi aýdandardyń 79-y shekara mańyndaǵy aýdandar jáne de bularda respýblıka turǵyndarynyń 31%-ǵa jýyǵy shoǵyrlanǵan.
Keıbir shekara mańy aýdandarynda oryn alyp otyrǵan jumyssyzdyq pen turmystyq-ahýal osy aýmaqtardaǵy birshama eldi mekenderdiń bos qalýyna soqtyryp, bul elimizdiń qaýipsizdigine áser etýi múmkin ekendigi alańdatýshylyq týdyryp otyr. Bul máseleni buqaralyq aqparat quraldary da keńinen kóterip júr. Máselen, tek «Egemen Qazaqstan» gazetinde atalǵan jaǵdaılar boıynsha bıylǵy jyldyń ózinde birneshe maqala shyqty. Uqsas materıaldar «Ana tili», «Alash aınasy», «Túrkistan» gazetterinde, «Abaı – Aqparat», «Qazaq úni» ulttyq aqparat portaldarynda da jarııalandy. Sonymen qatar shekaralyq aýdandardyń máselesi ótken jyldary Parlament depýtattarynyń birneshe saýaldarynda da kóterildi.
Kóterilgen máseleler osy aýdandardaǵy halyqtyń ekonomıkalyq belsendiliginiń tómendeýi; ınfraqurylym jaǵdaıynyń nasharlaýy, qajetti qyzmetterdi alýdaǵy qoljetimsizdik, turǵyndardyń jappaı kóshýi jáne t.b. saıady. Ádette, shekara mańyndaǵy aımaqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy, kóbine respýblıkanyń ishki aımaqtarymen salystyrǵanda tómenirek, sol sebepten de bul máseleler memlekettiń basty nazarynda ekeni belgili. Memleket basshysynyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050 strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda shekaramen shektes aýmaqtarǵa erekshe nazar aýdarý qajettigi jóninde Úkimet pen oblys ákimderine naqty tapsyrmalar da berildi. Osy tapsyrmaǵa sáıkes, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 29 qarashadaǵy №1289 tıisti qaýlysy da qabyldandy. Alaıda, búgingi kúni osy qaýlyda qarastyrylǵan sharalardyń jalpylama bolýy sebebinen, naqty nátıjelerge qol jetpeı otyr. BAQ-ta jarııalanǵan maqalalarda olar týraly ashyq aıtylǵan.
Úkimet qoldaýynyń kórinbeıtin sebebi – shekara mańyndaǵy turǵyndar úshin materıaldyq yntalandyrý tetikteri bolmaı jáne de tarıhı qalyptasqan shekara mańy aýdandary áleýetteriniń erekshelikteri eskerilmeı otyr. Mysaly, kóptegen eldi mekender oblys ortalyǵy men ónimderdi ótkizý-óńdeý oryndarynan 300-500 shaqyrymda ornalasqan, qys aılarynda avtomobıl joldary jabylyp qalatyn, temir jol qatynasy damymaǵan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Qatonqaraǵaı, Kúrshim, Úrjar, Tarbaǵataı, Zaısan aýdandarynyń turǵyndary Úkimettiń qoldaýyna qol jetkize almaı otyr. Osyǵan uqsas jaǵdaı Almaty oblysynyń Raıymbek aýdanyna da tán desek qatelespeımiz.
Qalyptasqan jaǵdaıdy ózgertý úshin zańnama túrinde «shekara mańy aýdandary mártebesi» uǵymyn anyqtap jáne shekaramen shektes aýdandardyń erekshelikterin eskeretin sanattyq gradasııalarǵa negizdelgen keshendi baǵdarlama jasaý búgingi kúnniń ózekti máselesi. Munda áleýmettik sala boıynsha: bıýdjet qyzmetkerleriniń jalaqysyna 25 paıyzdan 75 paıyzǵa deıin qosymsha tóleý, bala týǵanda beriletin áleýmettik kómekti 1 mln teńgege jáne aı saıynǵy járdemaqy mólsherin 50 myń teńgege deıin ósirý, memlekettik balalar járdemaqysyn 1 AEK-ten (aılyq eseptik kórsetkish) 4 AEK-ke deıin kóterý, al jas mamandar úshin kóterme járdemaqy mólsherin 5 esege ósirý usynylady.
Sonymen qatar osyndaı aýdandardyń erekshelikterin eskere otyryp, jalpy respýblıkalyq normatıvtik kórsetkishterden bólek bolatyn, agroónerkásip kesheni sýbektileri úshin beriletin sýbsıdııalardyń normatıvterin belgileý jáne shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri úshin erekshe salyqtyq jeńildikter men preferensııalar engizý múmkindikterin qarastyrý qajet dep sanaımyz.
Dúısenǵazy MÝSIN,
Senat depýtaty
