О́kinishtisi sol, urpaqtan urpaqqa jalǵasyp, damyp kele jatqan mal sharýashylyǵy salasyndaǵy osy bir dástúrimiz qaırańdap qalǵan qaıyqty kóz aldymyzǵa elestetedi.
Statıstıka komıtetiniń málimetterine súıensek, 2012 jyly elimizde iri qara sany 5 702 400 bas bolsa, keıingi bes jylda bar bolǵany 544 080 basqa ósken. Osy kezeń aralyǵynda qoı men eshki sany kerisinshe 18 091 000 nan 17 947 100 basqa azaıǵan. Shoshqa sany 1 204 000 bastan 831 myńǵa deıin kemigen. Tek jylqy ǵana 506 myńǵa kóbeıip, 2 113 000 basqa jetip otyr.
Maldyń basym bóligi jeke qosalqy sharýashylyqtarda shoǵyrlanǵan. Olardyń kópshiligi asyldandyrý sharalary tıimdi júrgizilmeıtindikten, ónimdilik te, sapasy da tómen. Veterınarııalyq jaǵdaı da kóńil kónshitpeıdi. Iri seriktestikter men agroqurylymdar kóbine astyq óndirisimen ǵana shektelip júr. Mal sharýashylyǵyn basy artyq shyǵyn sanaıdy.
Salystyrý úshin aıtaıyq, Qytaıda mal sharýashylyǵy qarqyndy damyp keledi. Qazir elde qoı sany 138 mıllıon basqa jetip, álemde birinshi orynǵa shyqty. Saýyn sıyrlar sany da, sút óndirý de jyl saıyn 5 paıyzǵa turaqty túrde ósýde. Tabys syry qarapaıym: sharýashylyqtardy irilendirý óz jemisin berdi. 2008 jyldan bastap 100-den astam sıyry bar fermalardyń úlesi 19 paıyzdan 48 paıyzǵa deıin kóterilgen. Usaq sharýashylyqtarǵa sýbsıdııa berý mólsheri azaıtylyp, iri zamanaýı keshender salýǵa, basqarý júıesin jetildirýge basym kóńil bóline bastady. Sút óndirý boıynsha Qytaı álemde tórtinshi orynda. Sońǵy on jyl ishinde sút óndirý kólemi 27 mıllıon tonnadan 37,5 mıllıon tonnaǵa deıin artqan. 2020 jyly bul kórsetkish 60 mılıon tonnaǵa jetedi dep kútilýde. Árıne, Qytaımen jarysý qıyn deıtinder tabylar. Olaı bolsa ekonomıkalyq áleýeti bizden tómen Mońǵolııany mysalǵa alaıyq. 2009 jyly qoı – 19,27 mıllıon, eshki – 19,65 mıllıon, iri qara-2,6 mıllıon, jylqy – 2,22 mıllıon, túıe – 270 myń bas bolsa, qazir tıisinshe 23,2 mıllıon, 22,0 mıllıon, 3,4 mıllıon, 2,9 mıllıon jáne 350 myń basqa kóbeıgen. Iаǵnı turaqty ósý bar degen sóz.
Osyndaıda jetistikterge jetýge bizge ne kedergi bolyp otyr degen zańdy saýal týady. Aldymen aýyldaǵy kásiptiń bytyrańqylyǵy, ǵylym jetistikterine súıenbeıtini oıǵa oralady. Birinshi kezekte usaq, maıda sharýashylyqtardy irilendirý kerek. Bir úmittendiretini, bıyl agroónerkásiptik keshendi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes kooperatıvter qurýǵa jete kóńil bóline bastady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qoldaýymen jergilikti jerlerdegi óndiristik kooperatıvterge úlken senim artylyp, sýbsıdııa berý jolǵa qoıyldy. Olardy qoldaýǵa 52 mıllıard teńge bólindi. Jyl sońyna deıin 467-ge jýyq aýylsharýashylyq kooperatıvteri boı kótermek. Osyǵan oraı sıyr etiniń óndirisi – 4,1 paıyzǵa, qus eti – 9,2 paıyzǵa, sút kólemi 3,3 paıyzǵa ulǵaıady dep josparlanǵan.
Iá, maqsat aıqyn, jospar aýqymy keń. Bul jaǵynan kemshilik joq tárizdi. Sóz ben is qabysyp jatsa, tek «bárekeldi» deımiz. Oılandyratyn tustar da az emes. Kezinde jyl saıyn eksportqa 60 myń tonna et shyǵaramyz dep ýlatyp-shýlatqandaı naýqanshyldyqqa aınaldyryp jibermesek bolǵany. Shetelderden mal tasyp, onyń sońy nege ulasqany bárimizge belgili. Endigi maqsat – ótken qatelikterdi boldyrmaý, kózdelgen mejege maqsatty túrde jete bilý. Sóz arasynda aýyldyqtardy kooperatıvke biriktirý sýbsıdııa berý arqyly ǵana yntalandyrylyp otyrǵanyn aıta ketkimiz keledi. Bul máselelermen negizinen «Qazagronyń» quramyndaǵy «Qazagroqarjy», «Agrarlyq nesıelik korporasııa» jáne «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý» qory mekemeleri aınalysyp keledi. Al sharýalardyń jappaı saýattylyǵyn arttyrý, kooperatıv jumysyn ǵylymmen ushtastyrý, birlesip jumys isteýdiń ekonomıkalyq tıimdiligin naqty esepter arqyly halyqqa túsindirý, bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý sharalarynyń tasada qalyp qoıǵany ókinishti. Osy jumystarǵa aýyl sharýashylyǵy ǵylymı mekemelerin tartý, aýdandyq kolledjder deńgeıinde keńes berý ortalyqtaryn ashý qajet. Bul jaýapty mindet jergilikti basshylyq organdary men qarjy ortalyqtary arqyly ǵana emes, ǵylymmen tyǵyz baılanystyra júzege asqanda ǵana tıimdi bolary anyq.
Áıip YSQAQ,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
