Ǵasyrlar boıy tarıhshylar úshin de, saıahatshylar úshin de jumbaq el bolyp kelgen Qytaıǵa saıahattyń qaıtalanbas áserlerge toly bolatyny túsinikti. Al Qytaı kitaphanalary qyzyqty arhıtektýraǵa toly aqparattyq, ıntellektýaldyq jáne mádenı ortalyqtarymen, keń ári jaryq oqý zaldarymen, oqyrmandardyń qorlarǵa ashyq túrde qol jetkizetindigimen tipten erekshe eken. Shyny áınekten jasalyp, jaryq ta ashyq keńistikke toly, sońǵy tehnologııalyq úlgidegi qurylǵylarmen jabdyqtalǵan kitaphanalarynyń ǵımarattaryn «ashyq kitap» deýge bolar. Zamanaýı avtomattandyrylǵan kitaphanalyq-aqparattyq júıeler, kótergishter, elektr qýatyn qamtamasyz etý, órt sóndirý, qorlardyń saqtalý júıesi, zamanǵa saı jıhazdar jáne ózge de kóptegen erekshelikter birden kózge túsedi. Biz barǵan kitaphanalardyń barlyǵynan baıqaǵanymyz, ózderinde óńdelgen aqparattyq resýrstardyń mol tańdaýynyń, álemdik aqparattyq agenttikterdiń málimetter bazasyna qol jetkizý múmkindiginiń bolýy edi.
Qytaıdyń Ulttyq kitaphanasynyń tarıhy sonaý Sın áýletiniń (1644-1911 j.j.) sońǵy ımperatory Pý I 1909 jyly qyrkúıekte qurǵan kúnnen bastaý alady eken. Búginde onyń kólemi 250 sharshy metrdi alyp jatyr. Ol Vashıngtondaǵy kongress kitaphanasy men Máskeýdegi Reseı memlekettik kitaphanasynan keıin álemde úshinshi orynǵa ıe. Al kitaphana kolleksııasy jóninen álemde besinshi orynǵa shyǵyp otyr. Qytaı Ulttyq kitaphanasynyń jalpy qory 9,4 mıllıon basylymnan tursa, jyl saıyn 600-700 myń basylymǵa tolyǵyp otyrady. Olardyń ishinde Shan dınastııasy zamanyndaǵy (b.z.d. 16-11 ǵasyrlarda) ańdardyń súıegine jáne tasbaqa qabyrshaǵyna jazylǵan ejelgi jazbalar da bar. Arnaıy qory 1 mıllıonnan astam sırek kezdesetin kitaptar, ejelgi atlastar, áıgili adamdardyń qoljazbalary, tarıhı qujattardan turady.
Ulttyq sandyq kitaphana bolyp esepteletin Qytaı ulttyq kitaphanasyn strategııalyq mańyzǵa ıe ulttyq mádenı ınjenerııa deýge bolady. Álem boıynsha qytaı tilindegi eń aýqymdy sıfrly aqparat kesheni men qyzmet kórsetý keshenine aınalýdy maqsat tutatyn bul nysannyń tek Qytaı eline ǵana emes, búkil dúnıe júzine sıfrly resýrstar boıynsha qyzmet kórsete alatyny tańdandyrdy.
Búgingi kúnniń damý talabyna saı bolý maqsatynda Qytaı kitaphanasy dástúrli qyzmet kórsetý men sıfrly qyzmet kórsetýdi ózara úılestirip, izdeý, oqý, suraý, jınaý, ınternette qyzmet kórsetý jumystaryn ushtastyrǵan. Oqyrmandardyń bilgisi kelgen aqparatyn jedel túrde taýyp alýy úshin tolyqtaı kompıýtermen jabdyqtalyp, suralǵan kitaptyń qaı sórede turǵanyn kórsetip beretin zerdeli jabdyqtar ornatylǵan. Sondaı-aq oqyrmandardyń elektrondy basylymdardy oqýyna múmkindik jasaý maqsatymen, qolǵa ustaıtyn elektrondy oqý jabdyqtary ázirlengen. Kórý qabileti shekteýli jandarǵa arnaýly qyzmet kórsetý aýmaǵy bar. Ulttyq kitaphananyń uıaly telefon qyzmet platformasy oqyrmandardyń uıaly telefondaryna qajetti aqparatty jetkizip jáne qabyldap turady.
Qytaıdyń astanalyq kitaphanasy Andıngmen qaqpasynyń ońtústik-batysynda, konfýsı shirkeýiniń batysynda ornalasqan. Bul kitaphananyń negizi 1913 jyly astanalyq kópshilikke arnalǵan kitaphana retinde qalanǵan. Oǵan deıin ol áıgili Imperator akademııasy (Guozijian) bolatyn.
Atalǵan kitaphananyń tarıhy uzaq ári kúrdeli. 1924 jyly astanalyq kópshilik kitaphana men Mıtropolıt kitaphanasynyń bir bóligi Imperatorlyq akademııasynyń Týaı alleıasynyń janyndaǵy Xuanwumen qaqpasynyń janyna aýystyryldy. Burynǵy kezde kitaphanalar qarapaıym halyq úshin mańyzdy bolyp eseptelmegen. Sol sebepti de bastapqyda kitap qory asa jınaqtalmaǵan. Alaıda, birneshe ret ornyn jáne atyn aýystyrýynyń arqasynda onyń qory da ulǵaıa túsken. Birneshe onjyldyqty artqa tastap kitaphana kolleksııasy 110 myń tomǵa jetken.
Tájirıbe almasý barysynda bul kitaphanada otbasylyq jáne balalarǵa arnalǵan zal bar ekenin baıqadym. Ol zaldarǵa balalar ata-analarymen birge bara alady. Balalar ınternetti bir saǵat qana paıdalanady. Internette kóp otyrýdyń zııandylyǵy eskerilgen bolýy kerek. Sonymen qatar 24 oryndy 3D kıno zaly jumys isteıdi.
Budan keıin delegasııamyz ejelgi Qytaı astanasy, Jibek jolynyń bastaý alar arnasy retinde tanylǵan Sıan qalasyna at basyn tiredi. Sıan baıaǵyda Chanan dep atalǵan. Onyń ár súıem jeri tunyp turǵan tarıh. Uly Sın, Han, Tań tárizdi 13 áýlet osy qalada ómir súrip, osy qalanyń órkendeýine óz tarapynan ólsheýsiz úlesterin qosqan. Uly Qytaı qorǵanyna eliktep turǵyzylǵan Qala qorǵany, provınsııanyń tarıhı murajaıy, ortalyq kitaphanasy, ataqty Sın Shıhýandı mavzoleıi men oǵan qosa jerlengen Terrakot áskerleri de osy qala irgesinde. Qazirgi Sıan-Shensı provınsııasynyń kitaphanasy Qytaıdyń batys aımaǵyndaǵy ejelgi kópshilik kitaphanalardyń biri.
Aspanasty eliniń negizgi úsh kitaphanasyn kórýmen qatar, uıymdastyrylǵan ekskýrsııalardyń arqasynda QHR-dyń mádenıeti, tarıhy, ádebıetine de kóz júgirtip úlgerdik.
Tájirıbe almasý barysynda bizdiń kitaphanalarǵa radıojıilikti sáıkestendirý tehnologııasyn belsendi túrde engizý qajettigin túsindim. RFID-tehnologııasyn qoldaný oqyrmandarǵa qyzmet kórsetýdi jańa deńgeıge kótermek. Qazaqstanda RFID-tehnologııasy otandyq baǵdarlamalyq ónim negizinde engizilip jatyr. Bul júıe oqyrmandarǵa kitaphanashynyń kómeginsiz óz betinshe kitap alyp, ony tapsyrýǵa múmkindik beredi. Mine, osyndaı jańashyldyqtardy engize otyryp, bizdiń kitaphanalar da zamanaýı talaptarǵa jaýap beretinine senim mol.
Gúlmıra SMAǴULOVA,
Qazaqstan Respýblıkasy
Ulttyq kitaphanasynyń
ǵylymı-ádistemelik qyzmetiniń top jetekshisi
ALMATY
