– Azamat Rahmanqululy, Qazaqstan – Iordanııa qatynastarynyń qazirgi tańdaǵy jalpy jaǵdaıyn qalaı sıpattar edińiz?
– Eki eldiń yntymaqtastyǵy ózara dıplomatııalyq baılanystar ornatylǵannan beri turaqty túrde damyp keledi. Oǵan memleketter basshylarynyń ekijaqty formatta jáne ártúrli halyqaralyq alańdarda, sondaı-aq túrli deńgeılerdegi turaqty kezdesýleri barynsha oń yqpalyn tıgizýde. Osy ýaqytqa deıin Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Ammanǵa 2006 jáne 2009 jyldary resmı saparlary ótti. Iordanııa Koroli Abdalla II Astanaǵa alty ret keldi.
Osy arada aıta keteıin, ózara baılanystardyń negizi 1993 jyly aqpan aıynda Hashımıt Koroldiginiń hanzadasy Raad ben Zeıdtiń Qazaqstanǵa jasaǵan resmı sapary barysynda qalanǵan bolatyn. Osy sapardyń qorytyndysy boıynsha elimiz ben Iordan Hashımıt Koroldiginiń arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastardy ornatý týraly hattamaǵa qol qoıyldy.
Iordanııa tarapy Qazaqstandy Ortalyq Azııa óńirindegi jetekshi seriktes retinde qarastyra otyryp, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq arenadaǵy bastamalaryn qoldap keledi. Astana men Amman arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi qaǵıdattary ózgerissiz qalyp otyr.
Máselen, Amman resmı Astananyń barlyq iri halyqaralyq bastamalaryna qoldaý qórsetýde, onyń ishinde EKSPO-2017 kórmesin ótkizý barysyndaǵy, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi Islam uıymy men Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi sheńberindegi birlesken is-qımyldardy atap kórsetýge bolady. Sonymen qatar Iordanııa jaǵy Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný salasyndaǵy kúsh-jigerin joǵary baǵalaı otyryp, AО́SShK aıasyndaǵy belsendi áreketterin jalǵastyrýda.
– Jalpy, búginde qos tarap ózara yntymaqtastyqtyń qandaı negizgi baǵyttaryna erekshe kóńil bólip otyr?
– Saıası turǵydan Qazaqstan men Iordanııanyń sırııalyq daǵdarys, arab-ızraıl beıbit retteý prosesi, halyqaralyq terrorızmge qarsy kúres, ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne taǵy basqa da kóptegen halyqaralyq jáne óńirlik máseleler boıynsha kózqarastarynyń uqsas ekenin atap ótý qajet. Elderimizdiń jahandyq ózekti problemalar boıynsha, ásirese, qaýipsizdik jáne syn-qaterlerge qarsy kúres salasyndaǵy ustanymdarynyń jaqyn bolýy halyqaralyq uıymdar sheńberinde tyǵyz ózara is-qımyl jasaýǵa septigin tıgizýde.
Koroldik Qazaqstan sııaqty dinaralyq únqatysýdyń jáne etnokonfessııalyq tózimdiliktiń belsendi jaqtaýshysy bolyp tabylady. Osy rette Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń V sezi jumysyna Iordanııa monarhynyń jeke qatysýyn, Qazaqstan ótkizetin sezderdi Ammannyń turaqty qoldaıtynyn atap aıtqym keledi. Álemdik deńgeıde dinaralyq dıalogty nyǵaıtý máselesindegi eki el kóshbasshylarynyń ustanymdarynyń úndestigi Qazaqstan men Iordanııa arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastyń mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylady.
Búginde ıordanııalyq «Hikma Pharmaceutical PLC» kompanııasy farmasevtıkalyq preparattardy Qazaqstanda óndirý boıynsha iri ınvestısııalyq jobany júzege asyrýǵa kiristi. Osyǵan oraı, zaýytta shyǵarylatyn joǵary tehnologııalyq preparattardyń bizdiń elde balamasy bolmaıtynyn aıtqym keledi. Shyǵarylymǵa josparlanǵan dári-dármekterdiń baǵasy ózge memleketterden eksporttalatyn analogtarmen salystyrǵanda qoljetimdi bolady. Osy aýqymdy jobany iske qosý jaqyn arada josparlanýda. Jobanyń aldyn ala quny 40 mln AQSh dollaryn quraıdy.
Sonymen qatar qos el arasyndaǵy keleshegi zor baǵyttardyń biri aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy yntymaqtastyq bolyp tabylady. Aýyl sharýashylyǵy Iordanııa ekonomıkasynyń dástúrli salasy bolyp eseptelinedi. Degenmen, aýyl sharýashylyǵy óndirisi bul eldiń azyq-túlik qajettilikterin qamtymaıdy.
Halyq sanynyń artýy jáne Sırııa men óńirdiń basqa da turaqsyzdyq ornaǵan jerlerinen bosqyndardyń kelýi saldarynan Iordanııada azyq-túlik maqsattary úshin bıdaıǵa suranys ósýde. Bıdaıdyń jalpy qajettiligi jylyna shamamen 2,5 mln tonnany quraıdy. Al arpaǵa degen qajettilik – 780 myń tonna. Búgingi kúni bul eldiń Aqaba qalasyndaǵy Erkin ekonomıkalyq aımaqta jańa termınaldardyń ashylýymen osyndaǵy portta bir ýaqytta shamamen 100 myń tonna astyq qabyldaýǵa jáne saqtaýǵa múmkindik týdy. 2017 jyly arnaıy astyq termınaly 200 myńnan astam tonna qabyldaýǵa daıyn bolady. Jalpy, qazaqstandyq bıdaıdy munda jetkizý isi yntymaqtastyqtyń oń áleýetine ıe.
Sonymen qatar qazirgi ýaqytta, mal sharýashylyǵy da eki el arasyndaǵy saýda yntymaqtastyǵynyń tıimdi baǵyty bolyp tabylady. Iordanııanyń etke degen jalpy suranysy jylyna shamamen 52 myń tonnany quraıdy. Bul oraıda Qazaqstan Iordanııa naryǵyn mal sharýashylyǵy ónimimen qamtamasyz etýge óziniń úlesin qosa alar edi. Kókónis ósirý Iordanııa aýyl sharýashylyǵynyń eń damyǵan salasy bolyp tabylatynyn eskere otyryp, ıordanııalyq kásipkerler qysqy kezeńde Qazaqstanǵa kókónister men jemisterdi eksporttaýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
Qazaqstan men Iordanııanyń bilim berý jáne ártúrli salalar boıynsha mamandar daıyndaý salasynda yntymaqtastyqty damytý múmkindigi bar. Búginde elimizde jalpy medısınalyq mamandyqtar boıynsha Iordanııa stýdentterin oqytý úshin granttar usyný týraly másele qarastyrylýda.
О́tken jyldyń qańtarynda Qazaqstan Qorǵanys mınıstriniń Ammanǵa sapary barysyndaǵy kelisimderge sáıkes, áskerı jáne áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty damytý salasynda birtalaı mańyzdy josparlar bar. Jaqyn arada áskerı jáne áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyq týraly úkimetaralyq kelisim óz kúshine endi.
– Iordanııa Koroliniń bizdiń elimizge jasap otyrǵan búgingi saparynyń maqsaty qandaı?
– Joǵary mártebeli Abdalla II-niń elimizge kelýi Iordanııanyń Qazaqstanmen qatynasyn barynsha keńeıtýge baǵyttalǵan. Sapar aıasynda saıası dıalogty kúsheıtý, saýda-ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtý jáne ózara ınvestısııalardy yntalandyrý máselelerine erekshe nazar aýdarylatyn bolady.
Sonymen qatar halyqaralyq jáne aımaqtyq ózekti taqyryptar, Eýrazııada, Taıaý Shyǵysta jáne jalpy dúnıe júzinde qaýipsizdik pen turaqtylyqty odan ári nyǵaıtý múddelerinde syrtqy saıası kelisimdilikti tereńdetý máselesi boıynsha pikir almasý bolady. Álemde artyp kele jatqan lańkestik jaǵdaılarǵa, sondaı-aq, osy qaýip-qatermen jáne dinı ekstremızmmen kúresý salasynda odan ári ózara árekettestikti qarastyrý josparlanýda.
Osy sapar Astana men Amman qarym-qatynasynyń jańa taraýyn ashatynyna jáne osy oqıǵa qazaqstandyq-ıordanııalyq dostyq qarym-qatynastyń damýyn tereńdetýge, Iordanııa Hashımıttik Koroldiginiń Ortalyq Azııadaǵy basty seriktesi retinde bizdiń elimizdiń rólin nyǵaıtýǵa múmkindik týǵyzady dep oılaımyn.
– Iordanııa baqylaýshy retinde Astana prosesine qatysýda. Iordanııalyq tarap Sırııadaǵy jaǵdaıdy retteýde osy Astana alańynyń úlesin qalaı baǵalaıdy?
– Iordanııa sırııalyq daǵdarysty retteýdiń belsendi jaqtaýshysy bolyp tabylady, sondyqtan osy janjaldyń barlyq múddeli taraptarymen dıalog júrgizedi. Bul elde sırııalyq mıllıonnan astam bosqyndardyń turatyny belgili, olardyń qarjylyq shyǵyndary eldiń bıýdjetine aýyrtpalyq túsirýde. Bul ekonomıkalyq damýǵa keri áser etedi. 2012 jyly Qazaqstan Iordanııa lagerlerinde sırııalyq bosqyndarǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetkeni týraly bólek atap ótkim keledi.
Iordanııa Jeneva kelissózderi sheńberinde saıası sheshimge jetýge serpilis beretin jan-jaqty atysty toqtatýǵa qol jetkizýdiń qajettigin eskere otyryp, Astanadaǵy kelissózder prosesiniń mańyzdylyǵyn atap kórsetedi. Iordanııalyqtardyń pikirinshe, Astana alańy Sırııadaǵy kúresýshi taraptar arasynda túıisý núktesin tabýdyń taǵy bir qosymsha múmkindigin usyndy.
– 2018 jyly eki el arasynda dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 25 jyl tolady. Osyǵan baılanysty qandaı sharalar uıymdastyrylmaq?
– Qazaqstan men Iordanııanyń dıplomatııalyq qatynastarynyń 25 jyldyǵyna oraı saıası qaıratkerlerdiń, ǵylymı jáne saraptamalyq toptardyń qatysýymen dóńgelek ústelder uıymdastyrý josparda tur. Sonymen qatar Amman qalasynda qazaqstandyq óner qaıratkerleri men folklorlyq ansamblderdiń qatysýymen konsert uıymdastyrý kózdelip otyr. Sondaı-aq eki el arasyndaǵy ekijaqty saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtý maqsatynda Qazaqstannyń resmı bıznes-delegasııasynyń Iordanııaǵa sapary uıymdastyrylmaq.
Qazaqstannyń Táýelsizdik kúnine jáne dıplomatııalyq qarym-qatynastar ornaýynyń 25-jyldyq mereıtoıyna oraı el basshylyǵynyń, dıplomatııalyq qorpýstyń jáne saıası isker toptardyń qatysýymen saltanatty qabyldaý bolady. Budan bólek, Ammanda Astana kóshesin ashý máselesi de qarastyrylýda.
Áńgimelesken
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
