Keńpeıildi, úlken júrekti, meıirban sýretker onyń basynan sıpap, erkeletip: «Oý, men o jaqqa birjola ketip bara jatqan joqpyn ǵoı! Biraz kúnnen keıin qaıtyp kelem», dep jymııady.
Biraq... Kóp uzamaı, Nókis saparynda júrgen uly sýretshiniń kenetten júrek talmasynan qaıtys bolǵany týraly qaraly habar jetedi.
Sol kúnnen bastap sýretshiniń ıti burynǵydaı erkelep, esik aldyna kelgen qonaqtardyń aldynan júgirip shyqpaıdy. Kóbine-kóp úıshiginde buıyǵyp jatady da qoıady. Sóıtip arada biraz kún ótkende ol da kóz jumady...
***
Mine, biz uly sýretshi Oral Tańsyqbaevtyń Tashkenttegi mýzeı-úıine kelip turmyz.
Qabyrǵadaǵy aq núkteni basýymyz muń eken, esik ashylyp, ádemishe kelgen qaratory jigit – murajaı qyzmetkeri Nodırbek kúlimsirep qarsy aldy. Tabaldyryqtan attap, shaǵyn aýlaǵa aıaq bastyq.
«Jazda kelseńizder munda ártúrli raýshan gúlderi, ádemi fıalkalar men glısınııalar ósip turady», dedi Nodırbek japyraǵy sarǵaıyp, saýdyrap tógilip jatqan kúzgi baqty kórsetip.
Murajaıdyń birinshi qabatyndaǵy úlken bólmege biraz kartınalar jylnamalyq ret boıynsha ilinipti. Ol jerden sýretshiniń 1935 jyldan bastap, 1973 jylǵa deıingi aralyqta jazǵan týyndylarynan iriktelip alynǵan «Jumystan qaıtqanda» (1944 j.), «Almatydaǵy qys» (1949 j.), «Týǵan jer» (1951 j.), «Taýdaǵy kúz» (1954 j.), «Ymyrt. Taýdaǵy aýyl» (1962 j.), «Ánim meniń» (1972 j.) taǵy basqa kartınalaryn kórýge bolady. Sondaı-aq bul bólmege onyń molberti, ústeli, álemdegi ártúrli elderdiń murajaılaryna ótip ketken áıgili týyndylarynyń reprodýksııalary, memlekettik nagradalary men basqa da qujattary qoıylǵan.
Al oń jaqtaǵy esikti ashsańyz – qonaq bólmege kiresiz. Ol sýretshiniń kózi tirisinde qandaı bolsa, búgin de dál solaı saqtalǵan. Munda jyly júzdi, qonaqjaı otaǵasy ózin alys-jaqynnan izdep kelgen meımandardy qabyldaǵan. Olardyń deni árıne, kórnekti sýretshiler, músinshiler, ónertanýshylar, jazýshylar, mýzyka zertteýshileri bolǵany anyq. Ásirese ulttyq beıneleý ónerimizdiń bıik juldyzy Ábilhan Qasteev pen Oral Tańsyqbaevtyń qushaǵy aıqasyp, arqa-jarqa bop kúlip otyrǵan sýreti erekshe este qalady. Qonaq bólmeniń qabyrǵasyna sýretshiniń natıýrmorttary, shaǵyn etıýdteri, fotosýreti ilinipti. Tórdegi «Gúlder» dep atalatyn natıýrmort á degennen-aq kózdi arbaıdy. Iаpyr-aı, netken sulýlyq deseńizshi! Alýan túrli gúlderden quralǵan mynaý tańǵajaıyp úndestikke qaıran qalyp, tańdaı qaqqannan basqa sharańyz joq. Mundaı sulý boıaýlardyń áserin tilmen aıtyp jetkizý tipti múmkin emes.
Bir qyzyǵy, osy bir tamasha natıýrmortty sýretshi 1949 jyldyń 9 mamyrynda, ıaǵnı jeńis merekesi kúni bar-joǵy eki-aq saǵatta salyp bitirgen desedi. Kim bilsin, sýretshi qylqalamyna aq perishte kelip qonǵan sondaı bir ǵajaıyp sáttiń bolǵany ras ta shyǵar.
Ekinshi qabatta – sýretshiniń shaǵyn kabıneti men jatyn bólmesi. Mundaǵy kabınetinde ol ońasha otyryp, bolashaq kartınalarynyń nobaıyn jasaǵandy, etıýdter jazǵandy unatady eken. Jalpy murajaıdy túgel aralap, muqııat kórip shyqqan kisi mundaǵy zattardyń erekshe bir názik talǵammen, kez kelgen ýaqytta tutynýǵa yńǵaıly tártippen ornalasqandyǵyn birden ańǵartady. Bul sirá, sýretkerdiń jubaıy Elızaveta Iаkovlevnanyń eńbegi, ózindik qoltańbasy bolsa kerek.
Ol kisi Oral Tańsyqbaevtyń qyryq jasynda qosylǵan ekinshi qosaǵy eken. Týmysynan aq kóńil, sezimtal, óner dese, ishken asyn jerge qoıatyn aıaýly jar bolǵan desedi. Sýretkerdi izdep barǵan jandardy árdaıym jyly qabaqpen qarsy alǵan eken. Ásirese Qazaqstannan keletin qonaqtarǵa degen yqylas-peıili erekshe bolypty.
Mynaý dúnıedegi kórer jaryǵy taýsylyp, máńgilikke kózi jumylar sátte: «Men uly sýretshiniń áıeli bolǵanmen, zatym qarapaıym ǵana áıelmin ǵoı. Sondyqtan, onyń murajaıyna meniń eskertkishimdi qoıamyn dep eshqashan da áýre bolmańdar», – degen bir aýyz júrekjardy lebiziniń ózi nege turady deseńizshi.
Áıtse de, ýaqyt óte kele sýretshiniń týǵan-týysqandary, dostary, áriptesteri osynaý aıaýly jannyń bir bıýstin jasatyp, murajaıǵa qoıýdy uıǵarypty.
– Sebebi Elızaveta Iаkovlevnanyń sýretshi murasyn jınap, keleshek urpaqqa amanat etip qaldyrý jolyndaǵy eńbegi zor, – deıdi murajaı qyzmetkerleri.
– Áýelde bul úıdi sýretshiniń murajaıyna aınaldyrý qajet dep bastama kótergen de sol kisi. Sondyqtan da, jaqsy apamyzdyń jarqyn beınesin este qaldyrý bizdiń paryzymyz edi. Bir qyzyǵy, Elızaveta Iаkovlevnanyń tas bıýsti alǵashqy kezde qaıta-qaıta synyp qala beretin... Sonda onyń arýaǵy áli de qarsy bolyp jatqanyn sezdik. Biraq rýhynan keshirim surap, bıýsti qaıta jasatýmen boldyq.
Jalpy uly sýretshiniń murajaıyna baılanysty aıtylatyn qyzyq áńgimeler kóp-aq. Solardyń biri – alystan kelgen sheteldik qonaqtyń «О́zbekstandaǵy naýryz aıy» atty kartınaǵa qalaı ǵashyq bolǵany týraly.
Alǵash murajaıǵa kelgen kúni ol álgi kartınadan kóz almaı, uza-a-aq qarap turady. Kelesi kúni qaıta kelip, birden ózine unaǵan kartınanyń aldyna barady... Taǵy da birneshe saǵat boıy tapjylmaı qaraıdy. Sonsoń jáne keledi... Sóıtip murajaıǵa kún saıyn kelýdi ádetke aınaldyrady. Myna kartına onyń basyn aınaldyryp, quddy bir, sıqyrlap alǵan tárizdi. О́zge dúnıeni umytyp, endigi qalǵan ómirin osynda ótkizýge bel baılaǵan ba dersiń...
Murajaı qyzmetkerleri osynaý oqıǵany eske alǵanda eriksiz ezý tartyp: «Biz aqyry, oǵan sýretshiniń bir albomyn syıǵa tartýǵa májbúr boldyq. Ol albomnan ózi ǵashyq bolǵan týyndyny kórgende, qatty qýandy», deıdi.
Atalmysh kartına – «О́zbekstandaǵy naýryz aıy», 1958 jyly jazylǵan dúnıe. Onda betkeıge shyǵyp, erte kóktemdegi jańa tebindep kele jatqan jap-jasyl kóktiń ústine jaıǵasyp alyp, ana-a-aý tómendegi alqońyr tústi arnaǵa kóz tigip, tesile qarap otyrǵan eki jastyń sýreti beınelengen.
Iá, Oral Tańsyqbaev kartınalaryndaǵy taý men dala, ózen men kól, baý-baqsha men kógoraı shalǵyn erekshe bir sıqyrly dúnıe ekeni anyq. Mynaý ǵajap álemniń kenep betine qona ketken máńgilik bir mezeti ispetti. Qazaqstannyń halyq sýretshisi Áýbákir Ysmaıylov aǵamyzdyń sózimen aıtqanda: «...Ortalyq Azııa men Qazaqstanda onymen taıtalasatyn tabıǵat jyrshysy kem de kem. Ol – óz halqynyń oı-armanynan, ańsarynan týǵan tulǵa». Árıne mundaı ádil baǵany sýretkerge tek sýretker ǵana bere alady.
Sýretshi úıiniń artqy jaǵynda buryn kishigirim baý-baqsha bolǵan eken. Otaǵasy onda aǵashtyń, jemis-jıdek pen gúlderdiń sırek kezdesetin túrlerin ósirýge óte qumar bolypty. Búginde solardan qalǵan bir túp tańsyq aǵash – úı janyndaǵy úıeńki-pıramıda.
Al baıaǵy baý-baqshanyń ornynda qazir eki qabatty kórme zaly boı kótergen. Munda da sýretshiniń júzdegen kartınasy ilinipti. Terezeleri úlken, at shaptyrymdaı keń zaldaǵy osynaý sulýlyqty meıiriń qanǵansha kórip, kóńilińe toqý úshin bir kún turmaq, myń kúnniń de az bolyp kórineri haq.
Átteń, «Erteń taǵy kelermiz» dep, úıge toqkóńilmen qaıtatyndaı, ol bizdiń Almatydaǵy óner murajaıy emes. О́kinishke qaraı búgin keshkisin eki el arasyndaǵy shekaradan ótip, Shymkentke jetip alýymyz kerek.
***
Túrki halyqtarynyń tarıhynda Tashkenttiń óte mańyzdy qala bolǵany ras. Altyn Orda qaǵanaty ydyraǵannan keıin onyń bıligi birese qazaqtardyń, birese ózbekterdiń qolyna alma-kezek kóship otyrǵany barshaǵa aıan.
Qylqalam sheberi, álemdik shedevrlerdiń avtory, uly sýretker Oral Tańsyqbaev osy qalada, Salar ózeniniń jaǵasyndaǵy qarasha úıde – qazaq otbasynda dúnıege kelgen. Sondyqtan da, onyń búkil sanaly ǵumyry Tashkentte ótti. Kenebi men qylqalamyn, boıaýy men molbertin alyp, Ortalyq Azııany tynbaı aralap, tabıǵattyń tań-tamasha sátterin sıqyrly boıaýlarmen kenepke túsirip, máńgilik óner týyndylaryn jasady. Áriptesteriniń arasynda Taý men dala jyrshysy atandy. О́z kartınalarynda adam men tabıǵat arasyndaǵy názik, tylsym úndestikti beıneledi.
Keshegi qyzyl ımperııa kúni bitip, qursaýdan bosanǵan elder óz táýelsizdigin alǵan kezde uly sýretshi Oral Tańsyqbaevtyń murasy ózbek ultynyń beıneleý ónerindegi baǵa jetpes mol qazynasy bolyp qaldy. Qazir onyń kartınalary Tashkent, Nókis qalalaryndaǵy memlekettik óner murajaılarynyń altyn qorynda saqtalady. Sondaı-aq biz barǵan sýretshiniń murajaı-úıinde de 400 kartınasy bar.
***
Kógildir taýdyń bir shatqalyndaǵy shaǵyn aýylǵa ymyrt úıirildi. Áne, ana-a-aý úılerdiń shamy jandy. Bular bizge bala kúnimizden tanys shańyraqtar. Sondyqtan kózge de, kóńilge de ystyq. Dál qazir esik aldyna bir týysymyz shyǵa kelip: «Áı, bóten adam qusap neǵyp tursyńdar sostıyp?! Beri kelińder!» dep daýystap shaqyratyndaı bop kórinedi...
Tóbesimen kók tiregen bıik taý da tanys. Qatar jatqan qos shyń – qalyń uıqyǵa shomǵan alyp batyr men arý kelinshekke uqsaıdy. Tym-tyrys tynyshtyǵy qatyqtaı uıyǵan qoıý ymyrttyń alqarakók boıaýy keń shatqaldaǵy mynaý aýyldy qııal-ǵajaıyp ertegilerdegi perishtelerdiń mekenindeı sıqyrly etip kórsetedi. Kim bilsin, bálkim, Adam ata men Haýa ana alǵash jer betine túskendegi arda tabıǵat tap osyndaı bolǵan shyǵar-aý.
Bul bizdiń «Taýdaǵy aýyl» atty kartınadan alǵan áserimiz ǵoı.
***
Uly sýretshiniń ómir jolynda Daryn men Dańq qol ustasyp, qatar júrgen sekildi.
Kóz maıy men qajyr-qaıratyn taýysyp jasaǵan beınetiniń aldynan qaıyrymdy zeıneti jolyǵyp, basyn ıip, taǵzym etken sekildi.
Taý men dala únemi qushaǵyn ashyp, baýyryna tartyp, kenep arqalaǵan daryndy balasyna aq batasyn berip otyrǵan sekildi.
Iаpyr-aı, sýretkerge budan artyq qandaı bap, qandaı baq kerek deısiz tańyrqap.
Biraq osynyń bári de kórshi el, kógendi jurtta bolyp ótken bir tańǵajaıyp hıkaıa sekildi elesteıtini nesi eken?!.
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
