Qazirgi jahandaný zamanynda aýrýlar da mýtasııaǵa ushyrap, emge kónbeıtin túrleri kóbeıdi. Túri men túsin únemi ózgertip otyratyn daýasy joq derttiń kóbin sarapshylar «bıologııalyq qarýǵa» balaıdy. Qus tumaýy, shoshqa tumaýy, Ebola vırýsy sekildi buryn-sońdy bolmaǵan nebir dertter ara-tura boı kóterip, adamzatty bir dúrliktirip alatyny bar. Degenmen de, eshkim de eshqandaı aýrýdan saqtandyrylmaǵan. Sondyqtan tez taralatyn aýrý oshaǵy shyǵa qalǵan kezde bos dúrligýge jol bermes úshin jurtshylyqqa durys aqparat taratýdyń mańyzy úlken. Kolýmbııanyń ǵalymy Maık Montello «Durys aqparat berý – jaqsy emdeýmen birdeı» degen eken. Demek, ınfeksııalyq aýrýlar tarap, qoǵamda tótenshe jaǵdaı qalyptasqan kezde jýrnalısterdiń de syrqat týraly durys aqparatpen qarýlanǵany abzal.
Semınar-trenıngte amerıkalyq ortalyqtyń kommýnıkasııa táýekelderi boıynsha mamany Belen Moran shuǵyl jaǵdaılarda gazet, televıdenıeniń tilshileri halyqqa aldymen aýrýdan ózin qorǵaý joldaryn egjeı-tegjeıli túsindirý kerektigin aıtady. «2003-2004 jyldary Gonkongta TORS (aýyr jedel respıratorlyq sındrom – avt), ıaǵnı atıpııalyq pnevmonııa ınfeksııasy jappaı taraldy. Alǵashynda bul aýrýdan qalaı qorǵaný kerektigi týraly halyqqa birde-bir durys aqparat berilgen joq. Aýrýdan qorǵaný joldaryn árkim ózinshe izdep, jurtshylyq betperde kııýmen ǵana shekteldi. Shyntýaıtynda, onyń paıdasy shamaly edi.
Aqyry, ınfeksııa qalaı aıaq astynan paıda bolsa, solaı ǵaıyp boldy. Bul da belgisiz jańa aýrýlardyń biri retinde tarıhqa endi», deıdi ol. Onyń aıtýynsha, tótenshe jaǵdaılar kezinde jurtshylyq aqparatty aldymen ınternet-resýrstardan, áleýmettik jelilerden alady eken. Biraq ondaǵy aqparattyń deni shyndyqqa janaspaıdy, mysaly, áleýmettik jelilerdegi málimetterdiń tek 10 paıyzy ǵana shyndyq bolýy múmkin. Sondyqtan durys maǵlumat aldymen jýrnalısterdiń aýzynan taralýy tıis.
Amerıkalyq ortalyq tótenshe jaǵdaılarda qoǵamnyń densaýlyǵy men qaýipsizdigin saqtaý taqyrybyndaǵy semınardy aýyl sharýashylyǵy mamandaryna, energetıka salasyndaǵy qyzmetkerlerge de ótkizgen. Al jýrnalısterge alǵash ret uıymdastyrylyp otyr. Jıynnyń sońynda qatysýshylarǵa arnaıy sertıfıkattar tabys etildi.
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
