Qulandardy polıgon aýmaǵyna jersindirsek

Son­dyqtan saıyn dalanyń jeli­men jarysqan júıriktigi bol­­ǵany­men, kózsiz ańshylyq qu­mar­lyǵynyń qurbanyna aı­­nal­ǵan qulandardy saqtap qalý­ǵa arnalǵan túrli jobalar qol­ǵa alyndy. XVIII ǵasyrda Ertis, Esil men Tobyl, Oral ózen­deriniń jaǵalaýlarynda jáne Ústirttiń shóleıtti aımaq­tarynda, HH ǵasyrdyń basyn­da Balqashtyń soltústik óńirin­de, Betpaqdala aýmaǵynda, Aral teńizi jaǵalaýynda, Zaı­san oı­pattarynda mekendegen qulandar quryp bitti.

Al Balqash kóliniń ońtústik aýmaǵynda 1930 jylǵa deıin qulandardyń sońǵy tabyndary josylyp júrdi. Qulannyń qundy terisi men emdik qasıeti bar eti óziniń ajaly boldy. Sonyń saldarynan atam zamannan kele jatqan áýesqoı ańshylyq pen keıingi raqymsyz brakonerliktiń kózi tolyq joıyldy. Sondaı-aq adam­dar­dyń antropogendik qysymy sal­darynan jan­ýarlar jaıylymy men bastaý bulaǵynan yǵys­tyryldy.

Osy­laısha, qulan tuqy­my toly­ǵymen joǵalyp bara jatqanda, 1941 jyly Túrik­men KSR-i «Badhyz» atty arnaıy qulan qoryǵyn ash­ty. Osy qoryqtan 1953 jyly Bar­sa­kelmes aralyna 8 túrki­men qulany jer­sindirildi. 1980 jyly atal­ǵan aralda qulannyń sany 200 basqa deıin jetti. Al 2016 jyly 513 bas­ty qurady. 1982-1984 jyl­dary Barsakelmes aralynan 32 qulan «Altynemel» memle­ket­tik ulttyq tabıǵı parkine jersindirilgen bolatyn.

Osy kúnde qulandardyń sany 3254 basqa jetti. 1986-2007 jyldary 85 qulan Andysaı (Jambyl oblysy) qoryǵyna, al 1991 jyly 35 qulan Aqtaý – Bozashyǵa (Mańǵystaý oblysy) jetkizildi. Biraq bul aýmaqtarda qulandar sany óspedi. Jalpy 2016 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha elimizde 3807 qulan bar. Osy oraıda kókeıde júrgen bir oı-pikirimizben bólissek dep edik.

Elimiz ben jerimizge talaı jyl qasiret ákelgen Semeı ıadrolyq synaq polıgo­ny Elba­symyzdyń batyl she­­shi­mimen jabyldy. Sy­naq alańy­nyń aýmaǵynda Ekologııalyq qaýip­sizdik tujyrymdamasynyń keli­simi boıynsha 2004-2015 jyl­dar aralyǵynda «shartty taza» aýmaqtarǵa keshendi zertteý ju­mystary júrgizildi. Onyń qory­tyndysy boıynsha, burynǵy polıgon jeriniń 80-95 paıyzyn sharýashylyqqa paıdalaný kózdelip otyr. Osy rette Semeı ıadrolyq polıgony aýmaǵyndaǵy ońal­týǵa jatqyzylǵan jerge 3 myń gektar kóleminde ta­bı­­ǵı qoryq ashyp, oǵan qulan­dar­­dy ákelip jersindirý jumys­taryn júrgizse, elimizdiń bıoalýan­túr­li­lik qoryn odan ári damy­týǵa múm­kindik týar edi dep oılaı­myn.

Taǵy bir mańyzdy másele, elimizdiń bıologııalyq alýan­túr­liligin odan ári damytý maq­satynda qulandardy jersin­dirý týraly ǵylymı negizdeme túzý jumystary júrgizilip, oǵan otandyq ǵalymdar men Qazaq­­stannyń bıoalýantúrlilik qaýymdastyǵy, BUU Damý baǵ­dar­lamasy, ishki jáne syrtqy demeýshilik qorlar qoldaý kór­setse, 40 jyl ıadrolyq synaq zar­da­byn kórgen jerdiń geomor­fologııalyq ereksheligi men al­ýan túrli ósimdikteri hám jan­ýarlar dúnıesiniń baılyǵy qaıta qalpyna keler edi. Radıasııa­dan zardap shekken jerler baıa­ǵy zamandaǵydaı qaıtadan gúldenip turǵan bolar edi. Jalpy, Semeı óńirinde qulandardy jersin­dirý jumystaryn júrgizýge tolyq múmkindik bar. Jerimiz­diń bıoalýantúrliligin odan ári damytý, tabıǵı jáne janýar­lar dúnıesindegi baılyqtaryn bú­kil álemge pash etý – búkilhalyq­tyq is.

Igilik ÁMIRǴALIN