Sondaı-aq, otyrys barysynda "Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý týraly» zańynyń is júzinde oryndalý barysy men qarjylyq zań buzýshylyqty boldyrmaýǵa jáne onyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan sharalar, bıýdjettik tártipti arttyrýǵa, memlekettik aýdıt organdarynyń ózara áreket etýinde týyndaǵan problemalardy sheshý tetikteriniń jaı-kúıi talqylandy.
Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Gúlmıra Isımbaeva jetekshilik etken jıynda atalǵan máselege qatysty arnaıy baıandama jasaǵan Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov halyq qalaýlylaryn aýdıttik tekserýlerdiń qorytyndysymen tanystyrdy.
«Búgingi tańda salada tıisti deńgeıde ádisnamalyq negiz qamtamasyz etildi. Esep komıteti 21, Qarjy mınıstrligi 15 zańǵa táýeldi aktilerdi ýaqtyly ázirlep bekitti. Osy jańa ádisnama boıynsha Dúnıejúzilik banktiń qoldaýymen 230 memlekettik aýdıtor oqytyldy. Sheksiz tekserýlerdi boldyrmaý maqsatynda aýdıt obektileriniń tizbeleri Esep komıtetimen, tekserý komıssııalary men jáne Qarjy mınıstrliginiń ishki memlekettik aýdıt komıtetimen ózara kelisý arqyly daıyndaldy. Sondaı-aq, barlyq aýdıtorlyq tekserýler naqty máselege baǵyttalyp táýekelderdi basqarý júıesi negizinde josparlandy. Osylaısha, 2016 jyly Ishki qarjylyq aýdıt komıtetiniń josparly tekserýler sany 10 esege, al 2017 jyly 18 esege azaıtyldy (2015 jyly – 3 268 tekseris, 2016 jyly – 313, 2017 jyly – 183). Sonymen qatar, tekserýlerge shekteý qoıylatyndyqtan sońǵy eki jylda biz bekitken jospar tizbesin keńeıtpeýge tyrystyq», dedi B. Sultanov.
Onyń sózine qaraǵanda, josparly tekseristerdiń sany az bolǵanymen, olardyń nátıjeligi joǵarylaǵan. Aıtalyq, osy jyldyń 9 aıynyń kórsetkishterine sáıkes, tekserilgen 1,4 trln teńgeniń 40 paıyzy boıynsha zań buzýshylyqtar anyqtalǵan kórinedi. Mınıstrdiń aıtýynsha, bul kemshilikter rásimdik emes, 43 paıyzdan astamy qarjylyq sáıkessizdikter eken. Sonyń ózinde kórsetkish aldyńǵy jyldarǵa qaraǵanda 2 esege artqan.
«Zań buzýshylyqtardy aldyn ala anyqtaý, olarǵa jol bermeý jáne memlekettik aýdıt nysandaryna ákimshilik júktemeni azaıtý úshin aqparattyq júıeler derekteri negizinde memlekettik aýdıt obektisine barmaı, ishki memlekettik aýdıt komıtetimen jáne onyń aýmaqtyq bólimshelerimen kameralyq baqylaý júzege asyryldy. Osy jumystyń arqasynda 2017 jyldyń 9 aıynda bir aýdıtorǵa shaqqanda memlekettik satyp alýdyń 935 rásimi tekserildi. Zań qabyldanǵanǵa deıin bir revızor jylyna tek 12 tekserý júrgizýdi júzege asyrǵan bolatyn. Budan basqa, 2017 jyldyń ózinde ǵana 597 mlrd teńgeniń, al 2 jyl ishinde 1 trln teńgeden artyq somaǵa zańsyzdyqtardyń aldyn alýǵa múmkindigi týdy. Al zańsyzdyqtardy óz erkimen joıǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikten shamamen 30 000 laýazymdy tulǵalar bosatyldy», dedi B.Sultanov.
Sondaı-aq, tekserýler qorytyndysy boıynsha laýazymdy tulǵalarǵa qatysty tıisti sharalar qoldanylatynyna toqtalǵan mınıstr, sońǵy eki jylda 15 basshy qyzmettik sáıkessizdigine baılanysty sógis pen eskertý túrindegi jaýapkershilikpen jazalanǵanyn aıtty.
Vedomstvo basshysynyń atap ótýinshe, quqyq qoldaný tájirıbesi boıynsha sybaılas jemqorlyq kórinisteri kóbinese qurylys salasyndaǵy memlekettik satyp alýlarda baıqalady. Bul baǵytta ótinimderdiń úılespeý sebepteri negizinen jobalaý-smetalyq qujatnamasymen baılanysty bolyp otyr. Osyǵan baılanysty sybaılas jemqorlyq táýekelderin azaıtý maqsatynda mınıstrlik qurylys salasynda satyp alýlar boıynsha áleýetti jetkizýshilerge talaptardy jeńildetý turǵysynda tıisti jumystardy bastaǵan. Sondyqtan da jaqyn kúnderi salalyq zań jobalaryna tıisti deńgeıde túzetýler engiziledi dep josparlanýda.
Al talqylaý barysynda sóz alǵan depýtat Omarhan О́ksikbaev bolsa valıýtalyq baqylaýdy Úkimet óz qolyna alý kerektigin qadap aıtty. Sonymen qatar, qoǵamdyq múlkimizdi eselendirip, olardyń tıimdiligin arttyramyz desek, baqylaý júıesin naqtylap, jetildirip ári durys jolǵa qoıa bilý qajettigin eskertti.
«Taǵy bir kúrdeli másele – ol bizdiń valıýtalyq baqylaý. Elbasymyz ár elden ınvestor tartyp, ekonomıkamyzǵa ınvestısııa salsyn dep júrgende, biz bar qarjymyz ben valıýtamyzdy shashyp otyrsaq, onda elge kúlki bolǵannan basqa ne qalady. Qazir Ulttyq banktiń sońǵy esebine qaraǵanda, 5 mıllıard dollarǵa jýyq bizdiń debıtorlyq qaryz tur. Syrtqa ketken valıýta. Sonyń jartysyna jýyǵy merziminen asyp ketken debıtorlyq qaryz. Mine, osy jerde úlken kúmán týǵyzatyn máseleler jatyr. Muny kim tekseredi? Búgingi tańda valıýtalyq baqylaýdy Ulttyq banktiń ózine berip qoıdyq. Ol osy jumystardyń barlyǵyn rettep otyratyn organ desek te, qazir Úkimet osydan nege ketip qalǵany men úshin úlken suraq. Endi osy máseleni sheshetin kez kelgen sııaqty. Úkimet ózine valıýtalyq baqylaýdy alý kerek. Atap aıtqanda, bul usynysty qolǵa alsa, biz osy máselede ashyqtyqty jáne naqtylyqty kórgen bolar edik», O.О́ksikbaev.
Aıta keteıik, otyrys sońynda depýtattar el Úkimetiniń atyna birqatar usynystar qabyldady. Onda bıýdjet zańnamasyn jetildirý sheńberinde bıýdjet qarajatyn paıdalaný tıimdiliginiń ólshem sharttaryn ázirleýdiń tetikteri qarastyrylady.
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
