Bilim kemesindegi búgingi betalys

Bilim – únemi qozǵalysta, ózgerip tu­ratyn úderis. Osy úderis qazir elimizdiń orta bilim berý salasynda qyzý júrip jatyr. Bul qoǵamnyń damýymen tyǵyz baılanysty. Qazirgi oqytýdyń talaby boıynsha oqýshy men muǵalim jańa áreketter men qarym-qatynas normalaryn meńgerýge táýeldi. Munda basty má­sele bilim emes, ony meńgerýge degen qabilettilik, este saqtaý emes, oılaý daǵdysynyń damýy mańyzdy. Osy kezdegi tulǵanyń boıynda bolatyn bas­ty qasıet oqý úrdisine belsendi qatysý, ózin-ózi oqytý, ózin de, ózgeni de baǵalaı bilýi, qysqasyn aıtqanda, oqýshy óziniń damý traeoktorııasyn baǵamdaýymen, alǵa umtylýmen erekshelenedi. Orta bilim berý mazmunynyń jańarýy aıasyndaǵy sabaq úderisindegi toptyq, juptyq, jeke jumystar osy úshin uıymdastyrylady.

Almaty qalasy Almaly aýdany­ Shona Smahanuly atyndaǵy №62 gım­na­zııasyna biraz jyldardan beri je­tekshilik etip kelemin. Gımnazııa ákim­shiligi de, ustazdar da orta bilim berý mazmunynyń jańarýy aıasynda biliktilik kýrstardan ótti. Zaman kóshinen qalmaýǵa tyrysýdamyz. 2016-2017 oqý jylynda jańartylǵan baǵ­darlamamen 1-synyp oqytylsa, bıylǵy oqý jylynda 1, 2, 5, 7-synyptar kóshti. Osyǵan oraı bilimge salynatyn ınvestısııa men adamı resýrstarǵa mán berilýde. Adamı resýrstar dep otyrǵanymyz – kadrlardyń bilim reformasyna saı sapaly daıyndyǵy. Oqytý men oqýdaǵy tásilder, baǵalaý júıesi jańa arnaǵa aýysty. Osyny iske asyrýda mamandarǵa jańasha tá­sil­der­men qarýlanýǵa, bilim berý­ úde­risin tyń baǵytpen iske asyrý­ǵa týra keldi. Pedagog mamandar­ qaıta daıarlaý júıesine erekshe jaýap­kershilikpen qaraı bastady. Orta bi­lim berý mazmunyn jańartý aıasynda kýrs tyńdaýshylary eń aldymen bel­sendi oqytý men oqý, krıterııli ba­ǵalaý, oqytýdaǵy saralaý, refleksııa bo­ıynsha teorııalyq málimetterdi tre­nerlerdiń qoldaýymen, resýrstar kó­megimen óz betinshe alady. Sodan keıin belgili bir oqý maqsatyn bir sa­baq kóleminde tájirıbe júzinde dá­leldep synaqtan ótti. Munyń ózi adamı kapıtaldy damytýdyń sapaly bas­tamasy dep bilemiz. Deıturǵanmen de, dástúrli júıemen daǵdylanǵan mamanǵa birden bul júıege túse qoıý ońaı emes ekeni baıqalýda. Nazarbaev zııatkerlik mek­tebi muǵalimderiniń qurastyrǵan úlgi jumystary, arnaıy daıyndaǵan tapsyrmalary tyǵyryqtan shyǵýǵa, júıege birtindep túsýge óz kómegin tıgizýde. Alaıda mektepterdegi materıal­dyq ba­­zanyń, resýrstardyń jetkiliksizdigi, synyptaǵy oqýshylar sanynyń kóptigi kedergiler men qıyndyqtar týyndatyp otyrǵanyn búkpesiz aıtqanymyz jón. Bardy aıta otyryp, kemimizdi tolyqtyrýdy oılastyrýdyń artyǵy joq dep bilemin. Tulǵanyń damýyn kózdegen oqýdy sapaly iske asyrýdyń eń tıimdi joly retinde aptalyq júk­temeni 14 saǵatqa deıin azaıtý men muǵalimderdiń jańa júıe boıynsha kásibı damýyna, sabaq ótkizýine únemi qoldaý kórsetýdi usynamyn. О́ıtkeni oqýdy tıimdi uıymdastyrmaıynsha jumys júıeli júrmeıdi.

Reforma týraly sóz qozǵaǵanda, ja­ńa júıeniń máni týraly aıta ketkendi jón kórdim. Sebebi jańa mazmundaǵy baǵ­darlama tulǵanyń damýyna jumys isteıdi. Baǵalaý synaqtary tapsyrmalarymen arnaıy pedagogıkalyq ólshem ortalyǵy aınalysady. Eń utym­dy jeri de osy. О́ıtkeni kez kelgen muǵa­limniń sapaly synaq tapsyrmasyn ja­saýǵa quzyreti men biliktiligi jete bermeıtini aqıqat. Ol úshin muǵalim sapaly daıyndyqtan ótýi kerek. Esep úshin ótti degen aqparat muǵalimge de, oqýshyǵa da paıda bermeıdi.

Iá, oqýlyq máselesi ońtaıly she­shimin tappaıynsha, oqytý isindegi júıelilik, birizdilik qaǵıdattary oryndalmaıtyny belgili. Ol – oqýshynyń basty quraly. Sonymen qatar oqýshy sol qural arqyly qalyptasady. Tipti muǵalim de ony ómirlik serik etedi. Qazir 5,7-synyp oqýlyqtary qoldanysqa endi. Jetkilikti qamtamasyz etildi. Alaıda qazirgi júıede ol tek resýrs kózi ǵana degen túsinikter paıda boldy. Iаǵnı muǵalim oqý maqsatyn oryndaý úshin basqa da materıaldar paıdalaný quqyǵyna ıe. Paıdalanǵanyna bir aıdaı ýaqyt ótpeı jatyp, oqýlyqtar maz­munynyń oqý maqsatyna sáıkes kelmeı jatqanyn aıtyp, ustazdar qaýymy sharq urady. Oqýshy ony ne úshin kóterip júr? «Aprobasııadan ótkizip baryp qoldanysqa engizgeni durys edi ǵoı», «Baǵdarlamada kórsetilgen daǵdylarǵa sáıkes, oqýshylar talasyp oryndaıtyn tapsyrmalar bolýy kerek» degen oılar kókeıge kelgeni de ras. «Bitken iske synshy kóp» demekshi, dırektor janyndaǵy keńeste bul másele qaralyp, muǵalimderge oqýlyqtar boıynsha oqý maqsatyna sáıkes tereńirek úńilý men joqtyń ornyn toltyrý jaıy eskertildi. Degenmen mundaıda qazaqy qalypqa salyp «Kósh júre túzeledige» boı aldyratynymyz jáne bar. Bul kó­ńil jubatý úshin aıtylǵan sóz. Qalaı desek te óskin urpaqty jan-jaqty oı­las­tyrylǵan oqýlyqpen qamtamasyz etý sheshilmese, bilim sapasy qalaı kó­te­riledi? Tól oqýlyqtarymyzdyń jaryq kórgenine 20 jyl boldy emes pe. Bas basylymdaǵy saraptamalyq maqalada muǵalimderdiń áleýmettik jaǵdaıy aıtyla kelip: «Eger qalalyq jerde jas mamandar ózine-ózi kelip alǵansha tura turatyn jataqhana salynsa, aýylda da sondaı bir shara iske assa...», degen jandy pikir talqyǵa salynypty. Shynynda, bul aýadaı qajet nárse. Keshegi kelmeske ketken keńes zamanynda ondaı úrdis bolǵan. Myńdaǵan jas sondaı shaǵyn bólmelerden otbasyly bolyp shyǵyp jatatyn. Sol jataqhanalar qazir de biraz halyqtyń qajetin ótep otyrǵany ras.

Taǵy bir aıta ketetin másele, ata-analar ýnıversıteti jumysyn jandandyrýdy qolǵa alǵanymyz durys. Jalpy, jańa júıede ata-analar baǵa­laý úderisinen habardar bolyp otyrady. Jıyntyq baǵalaý kezinde ár ata-anaǵa balanyń tapsyrma oryndaý deń­geıi jazylǵan rýbrıka taratylady. Bul – quptarlyq jaıt. Balasyna mán berip, jany ashyǵan ata-ana oqytý úderisine kóńil bóledi. Úıge tapsyrma bermeý máselesi de kún tártibinde tur. Oqýshy mektepte jazyp, oqyp úlgere almaǵanyn úıde oryndasa esh artyǵy joq sekildi. Bul balanyń otbasynda bos otyrmaýyna, basqa ispen aınalys­paýyna septigin tıgizeri sózsiz.

Álemniń ozyq elderiniń tájirıbesin alatyn bolsaq, mysaly, Japonııada balasy aýyryp qalsa, ata-ana ornyna baryp oqyp, úıine kelip balasyna tapsyrmany oryndatady. Áıelder tek balalaryn oqytýmen aınalysady. Sabaqtan qaldyrmaýǵa tyrysady. Memleket bolyp bilimge ıdeologııa retinde qaraǵan elderdiń utary kóp bolǵany tarıhtan belgili.

Kóp tildi, kóp mádenıetti tulǵa qa­lyp­tastyrýdy júzege asyrýdyń joly – úsh tuǵyrly til saıasaty. Osydan uta­tyn da, utylatyn da jaǵymyz bar. Aǵylshyn tilin erte jastan bas­taý jas búldirshinniń ana tilimen erkin sýsyndaýyna edáýir kedergi keltiredi. Muny ult ustazy Ahmet Baı­tursynuly aıtyp ketken. Bala es toqtatqansha óz tilinde bi­lim alýy qa­jettigin taıǵa tańba basqandaı baıan­daǵan bolatyn. Árip tanýdy jańa bastaǵan oqýshy bastapqyda eki tildegi tańbalardy shatastyrýy tájirıbede dáleldendi. Árıne «Bir til bilgen – bir adam, kóp til bilgen – kóp adam» degen oı­dyń mańyzdylyǵyn eshkim de joqqa shy­ǵara almaıdy.

Qashanda «mekteptiń jany – muǵa­lim» deımiz. Bul − Ybyraı Al­tyn­sarınnen qalǵan ósıet. Sol muǵa­limderdiń turmysy, jalaqysy týraly joǵa­rydaǵy maqalada naqty derekter keltirilgen. Bul ashy da bolsa, shyn­dyq. Barlyq qıyndyqty qara nardaı qas­qaıyp kóterip júrgen mamandarymyz qashan ózine laıyq «shekpenin» kıeri belgisiz. Biraq bolashaqtan úmit­teri zor.

Búgingi mekteptiń tynysy zamanaýı ózgeristerge toly. Sanamyz tolyǵymen sapaǵa aýǵan shaqta ǵana nátıjeli me­jelerdi baǵyndyra alamyz. Sol jolda mektep qyzmetkerleriniń boıyndaǵy bilim men biliktilik, shydamdylyq pen adamgershilik qarańǵyda adastyrmaıtyn temirqazyǵyna aınalsa deımiz.

Atyǵaı BIJANOV,
Almaty qalasyndaǵy Shona Smahanuly atyndaǵy № 62 gımnazııa dırektory, Bilim berý isiniń úzdigi