Ulttyq múddeniń altyn tuǵyry

Elbasymyzdyń úlken júreginen shyqqan shaqyrýynan jigerlengen sheteldik qandastarymyzdyń arasynan О́zbekstandaǵy, Mońǵolııadaǵy baýyrlarymyz sýyrylyp shyǵyp eń alǵashqylardyń qataryn asa qar­qynmen tolyqtyryp, atajurtqa aǵy­la kóshkeni ótken kúnniń tarıhı shyn­dyǵy.

El táýelsizdiginiń arqasynda Dú­nıe­­júzi qazaqtary qaýymdastyǵy qu­rylyp, onyń tóraǵasy bolyp N.Á.Nazarbaevtyń saılanýy elim degen qazaqtyń eńsesin bir kóterip tastaǵanyn jurt tebirene aıtady.

Bıylǵy jyly shaqyrylǵan Dú­nıejúzi qazaqtary qaýymdasty­ǵynyń besinshi quryltaıynda El­basynyń: «Biz 25 jyl ishinde ǵasyrǵa tatıtyn sharýa jasadyq. Qazaq­standy dúnıe júzine pash ettik. Elimizdiń deńgeıin kóterdik. Qa­zaqstannyń kóptegen bastamasy álem­­de qoldaý taýyp, iske asýda. Osy jyldar ishinde barshaǵa belgili bol­ǵan otandastarymyz da az emes. So­lardy iriktep, attaryn álemge tanytý ke­rek. Árbir azamattyń tabys jo­ly – elimizdiń damý jolynyń kórinisi. Olar­dy alystaǵy aǵaıyn bilýi qajet. Sondaı-aq ómir boıy syrtta júrse de, bilimi men biligi, óneri men daryny arqyly qazaqtyń atyn shyǵarǵan baýyrlaryn tarıhı Otany tanýǵa tıis. Qazaq balasy qaı elde tursa da Uly Dalada Máńgilik El quryp jat­qan baıtaq Qazaqstannyń ajyramas bólshegi ekenin júreginiń tórinde ustasyn!» – deýi elge oralǵan jáne shet jurtta áli kúnge deıin ǵumyr keship jatqan barsha qazaqqa óz qamqorlyǵyn aıamaǵandyǵynyń bir dáleli.

Shırek ǵasyr boıy jalǵasyp jat­qan kóshi-qon úrdisi búginde kóp­tegen synaqtardan súrinbeı ótip, ózin­­dik tájirıbesi men mektebin, qu­qyq­tyq bazasyn quryp qalyptasý ústinde. Atalǵan kezeńde elge oral­­ǵan qandastarymyzdyń bári de­ Qazaq­stannyń azamaty atanyp, eli­mizdiń gúldenip damýyna ózderiniń ólsheý­siz úlesterin qosýda. Sondyqtan bá­rin tátpishtep aıtýdy maqsat tut­pa­dyq. Mysal retinde bilim, máde­nıet, óner, sport, kásipkerlik salasynda qa­jyrly eńbek etip, halyqqa keńinen tanylǵandarǵa kóńil aýdarýdy durys dep taptyq.

Qazaqstan Respýblıkasy Eltań­basynyń avtorlarynyń biri – Jandar­bek Málibekov (О́zbekstannan), ataq­ty ánshi, Qazaqstan Memlekettik syı­lyǵynyń ıegeri – Maıra Muha­medqyzy (Qytaıdan), fızıka ǵylym­darynyń doktory, ǵalym-jýrnalıst – Dosan Baımolda (Mońǵolııadan), shyǵystanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Mádenıet qaırat­keri – Islam Jemeneı (Iran­nan), aqyn, shyǵystanýshy ǵalym, fılo­logııa ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń aımaqtaný kafedrasynyń professory – Dúken Másimhanuly (Qytaıdan), al boks­shy, Beıjiń olımpıadasynyń qola júldegeri – Qanat Islam (Qytaıdan), tarıhshy ǵalym – Nábıjan Muqamet­januly (Qytaıdan), belgili kásipker­ler – Tóleýbaı Nyǵarbaıuly (Mońǵo­lııadan), Jasan Zekeıuly (Qytaıdan) syndy azamattardy búginde el tanyp, esimin qurmetpen ataıdy.

Búgingi tańda Memleket basshy­synyń baǵyt-baǵdar etip usynǵan rý­ha­­nı jańǵyrý máselesi óz aldyna erekshe mańyzǵa ıe. Ulttyq kod­ty saqtaý­dyń utymdy ádisi, álem­­degi barsha qazaqtyń birligi men yntymaǵyn qalyp­tastyrýda shar­tarapta ómir súrip jatqan qan­dastarymyzben bolǵan qarym-qaty­nasymyzdy keńi­nen nasıhattaýymyz qajet.

Bulaı deýimizdegi basty sebep qan­das baýyrlarymyz ózderi týyp-ósken eldiń ozyq tájirıbesin, tańdaýly máde­nıetin, qaımaǵy buzylmaǵan ana tilin, ata saltyn tarıhı Otanyna ala keldi. Sol arqyly rýhanı da­mýy­myzǵa súbeli úlesin qosýda. Aǵa­ıyn­dar kóshiniń quıylyp kelýiniń arqasynda, elimizdiń demografııasynda eleýli ilgerileý paıda boldy. 1991 jyly elimizdegi qazaq­tardyń úlesi 40 paıyzǵa jeter-jetpes bolsa, qazir 70 paıyzdan asty. Nátıjesinde óz Otanymyzda el ósimi boıynsha basym úlesti baǵyndyrdyq.

Dúnıejúzi qazaqtarynyń 1992 jy­­ly Almaty qalasynda ótken al­ǵash­qy quryltaıynan beri, kóshi-qon­nyń keń óris alǵany sonshalyqty, or­ta­myz tolyp, búginde elge oralǵan baýyrlarymyzdyń sany mıllıonnan asty.

Elge oralǵan jáne shekaranyń ar­ǵy betinde ultymyzdyń dıaspo­rasy retinde ómir súrip jatqan qan­das­tary­myzǵa jan-jaqty qoldaý kór­setip, qol ushyn berý birli-jarym qoǵamdyq uıym­dardyń ǵana aına­lysatyn sharýa­sy emes. Ony mem­lekettik quzyrly organdardan bastap, búkil el-jurt bolyp qolǵa alsa quba-qup. Birlesip, yntymaqtasa kiriskende ǵana «jumyla kótergen júk jeńil» ekenin bıylǵy Quryltaıda Elbasy erekshe qadap aıtty.

Aǵymdaǵy jyldyń maýsym aıyn­da ótken Dúnıejúzi qazaqtary qa­ýym­dastyǵynda shekaranyń arǵy ja­ǵyn­daǵy elge kóship kelgisi keletin aǵa­ıyndardy qoldaý úshin, Prezıdent «Otandastar» qoryn qurýdy tıisti mınıstrlikterge tapsyrdy. Munyń kóregendilikpen qabyldanǵan sheshim ekenin álem saıasatkerleri moıyndaýda. Al estigen qandastarymyz qýanǵannan bir birinen súıinshi surap, qýanyshyn tós qaǵysyp bólisýde.

Osy oraıda tegeýrindi tapsyrma­lardyń oryndalýyndaǵy tolǵaýy toq­san máseleniń tobyqtaı túıinin sheshý­de, búgingi Qaýymdastyqtyń jańa­dan ­jasaqtalǵan quramynyń atqaryp jat­qan qyrýar is-sharalary sóz etýge turarlyqtaı.

Aldymyzdaǵy maqsattardy ta­­ram­dap aıtar bolsam, Elbasy tap­syrǵan máseleniń biri men biregeıi álemdegi tanymal qazaqtardyń elektrondy bazasyn daıyndaý. Búginde osy salada tııanaqty jumystar júr­­gizip, árbir azamatty zerdeleı oty­ryp málimetter qoryn molaıtýdy qolǵa alyp, kúrdeli jumystyń kúrmeýin sheshý jolyndamyz. Sheka­ranyń arǵy jaǵyndaǵy elge kóship kelgisi keletin aǵaıyndardy qoldaý úshin, «Otandastar» qoryn qurýdy Elbasy óz sózinde qadap aıtyp tap­syr­ǵandyqtan, osy qutty da qaıy­rymdy is-sharany jedel júzege asy­rý bárimiz úshin de, onyń ishinde qa­ýymdastyqtyń asa abyroıly mindeti ekeni aıqyn.

Jaýapkershiliktiń naqty aıǵaǵy – óz kezeginde qazaq bıznesmenderiniń basyn qosyp, atalmysh qorǵa óz úlesterin qosýǵa olardyń namysyn janyp, rýhyn kóterý sııaqty názik te, kúrdeli jumystardy qolǵa alǵandyǵymyz. Osy rette taǵy bir aıta ketetin jaıt, qorǵa aýdarylǵan qarajatty Dúnıejúzi qa­zaqtary qaýymdastyǵy maqsatqa saı jumsaýdy ári qarjynyń esebin halyqqa der kezinde berip turýdy óz boryshy sanaıdy. Sonymen qa­tar keleli máselelerge qatysty bar­lyq suraqtardy ákimshiliktermen, mınıstrliktermen úzeńgi qaǵystyra otyryp sheshý. Ol úshin – otandastarǵa jan-jaqty qoldaý men kómek berý jolyndaǵy is-tásilderdi júıeleý.

Qazaq dıasporasy ókilderiniń basym kópshiligi ómir súrip otyrǵan shet memleketterdegi Qazaqstannyń elshilik, konsýldyq ókildikterimen de qarym-qatynasymyz tyǵyz bolmaq. Olarǵa sol elderdegi qazaq azamattaryn esh kedergisiz qabyldap, elge oralǵysy keletinderdiń qujattaryn meılinshe jedel, tyńǵylyqty da­ıyn­daýyna kóńil bólýdemiz. Oǵan qosa elimizdiń ólkeleriniń da­­mý erekshelikteri jaıynda keń aq­parattar berýdi, qaı jerge qonys­ta­nýdyń qolaıly ekendigi jaıly keńes berip otyrýyn ótinýdemiz. Mu­nyń bári óz kezeginde elge oral­ǵan qandastarymyzdyń aldyn ala psıhologııalyq daıyndyqpen kelýi­ne, ózi qalap qonystanǵan jerinde turaqtanýyna barynsha ıgi yqpal etedi. Osyndaı mańyzdy suraqtar men ótinish-tilekterimizge Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstrligi túsinistikpen qarap, qoldaý kórsetetinine senimimiz mol.

Elbasy kezekti Quryltaıda bizdiń jar­qyn bolashaǵymyz – jastarǵa qoldaý kórsetý ekendigin erekshe­ yqylaspen aıtty. Úkimetke otan­das­ta­rymyzdyń joǵary bilim alýyn qoljetimdi etý úshin, olarǵa bólingen kvotany 2 esege kóbeıtý máselesin tapsyrdy. Sol sebepti sheteldegi qazaq balalarynyń Qa­zaqstanda bilim alýyna jaǵdaı ja­saý úshin, bólinip otyrǵan eki paıyz­dyq memlekettik granttyń sanyn ósirý joldaryn izdestirýdemiz. Onyń ońtaıly sheshimin tabý úshin, eli­mizdiń joǵary oqý oryndary rektorlary men jergilikti oblys, qala ákimderi óz óńirlerindegi joǵary oqý oryndaryna oqýǵa túsken sheteldik qazaq stýdentterine ózderiniń ish­ki múmkindikteriniń esebinen grant bólýine yqpal jasaý sharala­ryn qolǵa alýdamyz. Alys-ja­qyn shetelde ómir súrip jatqan qandas­tarymyzdyń jas býyny qazirgi tańda ana tilinen, ulttyq salt-sana­synan ýaqyt ozǵan saıyn alys­tap barady. Keleshekte jastardyń assımılıasııaǵa túsýi jıileı beretini basy ashyq áńgime. Osyndaı kúrdeli kezeńde olardyń tarıhı Otanyna kelip bilim alýyn qoldaýymyz – jastardyń ulttyq bitim-bolmysyn saqtap qalýdyń birden-bir joly ekenin túsinetin ýaqyt jetti.

Memleketimizdiń 2015 jyly 24 qa­rashada halyq qoldaýyna ıe bolǵan «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańyna jańadan ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilgeni belgili. Shetten keletin qan­­das­tarymyzdyń ata­jurtyna tu­ra­q­tap qalýy úshin Úkimet qaýly shy­ǵaryp, soltús­tiktegi jeti oblysty eline oralǵan qan­dastarymyz ben halqy tyǵyz ornalasqan úsh oblystyń turǵyndary qonystanatyn arnaıy óńir etip belgiledi. Osy qaýlynyń saltanat quryp, tez arada el ıgiligine jaraýy úshin ne isteldi?

Qandastarymyzdyń áleýmettik jaǵdaıyn qamtamasyz etý maqsaty­men óńirlerge Úkimettiń 2009 jylǵy 8 mamyrdaǵy № 674 qaýlysymen be­kitilgen «Nurly kósh» baǵdarlamasy aıasynda Ońtústik Qazaqstan oblysy, Shymkent qalasynda salynǵan «Asar» qalashyǵy, búginde elimizde sha­ǵyn aýyldar salýdyń teńdesi joq úlgisi bolyp otyr. Bul jetistik El­ba­symyzdyń tikeleı tapsyrmasymen júzege asqanyn jurt jaq­sy bile­di. Aýyl turǵyzýdaǵy bul ádistiń artyq­shylyǵy – abattan­dyrý máselesi qosa júr­gizilip, memleket esebinen úlken mektepter men balabaqshalar salynyp, qajetti ınfraqurylymdardyń der kezinde retke keltirilgeninde. Ár úıdiń aldyna salynǵan shaǵyn jyly­jaılardyń búginde tyńǵylyqty ónim berýine baılanysty myńdaǵan otbasy eshkimge jaltaqtamaı-aq tabysty kásipke ıe bolyp otyr.

Sondyqtan bizdiń Qaýymdas­tyqtyń alǵa qoıǵan maqsaty, osy­ «Asar» qala­shyǵyn salýdyń izgi­likti ári zamanaýı is-tájirıbesin eli­mizdiń soltústik óńir­lerinde shaǵyn qalashyqtardy salýda memleket tarapynan júıeli túr­de qoldaý taýyp, qolǵa alynýy úshin máseleniń oryndalý tetikteri jiti qa­ras­tyrylýda. Mundaǵy murat pen maqsat – azamattarǵa zaman talabyna saı baspanalar salyp berý ǵana! Árıne, bul máseleniń bir jaǵy.

Ekinshi jaǵy – kóship kelgen jurt­tyń turaqtap ornyǵýy úshin, olardy júıeli eńbekpen qamtý. Osy má­seleniń sheshimin tabýda joǵaryda atalǵan «Asar» qalashyǵyndaǵydaı jylyjaılar nemese jer jaǵdaıyna baılanysty mal sharýashylyǵyn ór­ken­detý nysandaryn turǵyzýdy qol­ǵa almaqpyz. Ony iske qosý úshin tur­ǵylyqty eldiń múmkindigi aıasynda­ qa­jetti tórt túliktiń basynyń bolýy kerek. Sosyn maldyń jaıylymyna, azyǵyna jer ajyratylýy, zamanaýı mal bordaqylaý keshenderi qurylyp, qysy-jazy is-árekette bolýy shart. Al ol – óz kezeginde sarqylmas jumys kú­shin talap etedi. Sol sebepti, biz osyn­daı keleli ister arqyly eldi eńbekpen qamtý máselesin sheshýdi qol­ǵa almaqpyz. Ol úshin óndirilgen sút, et, teri, jún ónimderin qaıta óń­dep halyqtyń qajetine jaraıtyn mem­lekettik standartqa saı daıyn ónimder shyǵaratyn shaǵyn zaýyttar qajet. Daıyn ónimderdiń satylý joldaryn saý­da oryndarymen kelisimshart arqyly júzege asyrýdy jolǵa qoımaqpyz.

Bolashaqta qurylatyn eldi me­ken­­derdegi ınfraqurylymdarǵa, áleý­­mettik nysandarǵa oblystyq bıýd­­jetten qarjy qarastyrý jáne shetelden oralǵan qandastarymyzdy eńbekpen qamtý máselesin sheshý ob­lys ákimderimen der kezinde ke­lisilgeni – Qaýymdastyqtyń qol jet­­kizgen tabystarynyń biri. Osy ret­te Prezıdentimizdiń: «Men úshin shet­te júrgen baýyrlarǵa janashyr bolý – árbir qazaqstandyqqa qam­qorlyq jasaýmen birdeı mańyz­dy» degen sózi bárimizdi ortaq máse­lege jumyldyratyn uran dep qabyl­da­ýymyz kerek.

Elimizde qazirdiń ózinde ońtústik oblys turǵyndaryn soltústikke qonys aýdarý sharalary qyzý qar­qyn­men júrýde. Soltústik óńirlerde eńbek etýge, kásipkerlikpen aınaly­sýǵa, jal­py ómir súrýge qolaıly el­di me­kender barshylyq. Munda kel­gen aǵa­ıyndardyń ortaǵa tez beıim­de­lýine, turmys-tirshiligin jaq­sartyp ornyǵýyna, qolaıly múm­kindikterdi qoldan shyǵaryp almaı, jedel qımyldap iske asyrýyna san-salaly ári aýqymdy málimet beretin kestelerdi jasaý ústindemiz.

Bir sózben aıtqanda, qaýymdas­tyqta osyndaı uıymdasty­rý jáne qurylymdardy retteý sharalary der kezinde qolǵa alynyp, jańa meken­de jumys yrǵaǵynan jańylmaı, óz qyzmetin sapaly atqarýǵa tolyq múm­kindikter jasalýda.

Eńbek resýrstary mol, Soltústik, Batys, Shyǵys óńirlerdegi halqy san jaǵynan azdaý eldi mekenderdiń ákim­de­rimen, dáýirdiń ózekti máse­le­sin aqyldasý sharalary edá­ýir jolǵa qoıylyp, Elbasy tap­syr­ma­synyń oryndalý jaǵy qaras­tyrylyp, onyń sheshý tetikteri aıqyn­dalýda. Sondaı-aq Soltústik Qa­zaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Aqmola, Aqtóbe, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Atyraý, Batys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan oblys­tarynyń ákimderimen qanatqaqty jobalar úshin bolashaǵy jarqyn óńirlerden 200-300 gektardan zamanaýı eldi me­kender qurýǵa kelisim jasaldy. Bul jobada alǵashynda kóship kele­min dep tilek bildirýshilerge jańa salynǵan úı kezek kúttirmeı beriletin bolǵandyqtan, olar bas­tapqyda úıdiń ózindik qunynyń 30 paıyzyn tóleı alatyn shamada bolýy kerek. Al qalǵan 70 paıyzyn qarjylyq ınstıtýttar arqyly nesıe alý tásilimen júzege asyrý jobalary arqyly amalǵa asyrmaqpyz.

Osy jyly Astanada ótken Dú­nıe­júzi qazaqtary qaýymdas­tyǵy­nyń quryltaıynda Elbasy N.Nazar­baev bizge ortalyq apparatty Alma­tydan Astana qalasyna kóshirý má­se­lesin júktegen bolatyn. Bul má­se­­le óz sheshimin taýyp, ortalyq ap­pa­­rat­ty kóshirý jumystary jedel­ uıymdastyrylýda. Bir sózben aıt­qanda, Quryltaı minberinen Elbasy bergen tapsyrmalardy oryn­daý maqsatynda jáne belgilengen baǵyttarymyz bo­ıyn­sha is-qyzmetimizdi júıelep, qu­zyr­ly vedomostvolar jáne sala mı­nıstrlikterimen qoıan-qoltyq aralasyp, keleli isterdi júzege asyrýǵa at­salysýdamyz.

Álemniń tórt buryshyna tarydaı shashylǵan bes mıllıon qazaqtyń elge oralý máselesin, olardyń elge kel­gendegi ornalasý jaǵdaıyn túzeý, tól­qujat, jer telimin berý, bas­panamen qam­tamasyz etý sııaqty mańyzdy má­se­lelerdiń bárin bir ǵana qoǵamdyq uıy­mnyń sheshýi múmkin emes. Bul óte kúrdeli dúnıe. Sondyqtan memlekettik mekemeler men mınıstrlikterdiń, jergilikti basqarý júıesi ákimdikterdiń qolda­ýy men birlesip jumys isteýi biz úshin aýadaı qajet.

Shetelderdegi qazaqtyń elge der kezinde oralýy burynǵy qundylyqtar ózgerip, qoǵam órkenıetke baǵyt alyp jatqan kezeńde táýelsiz eldiń alǵa basqan qadamy qarymdy bolýy úshin qajet. Bul – ulttyq memleket retinde damýymyzdyń kepili. Osy turǵydan alǵanda uly kóshi-qon memleket saıasatynyń altyn tuǵyry. Sondyqtan dúnıe júzindegi qazaqtardyń basy qosylyp, eli­miz­­diń órkendeýine atsalysýy, ­ja­han­daný dáýirinde rýhanı tutastyq pen qazaqtyń ǵasyrlar synynan súrinbeı ótýiniń negizi bizdiń ajyramas birligimizde ekenin ómir kórsetip berdi. Endeshe elim degen qazaqtyń «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen Álıhan sóziniń mánin tereń túsinetinine sengim keledi.

Zaýytbek TURYSBEKOV,
Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary