«Reseı Federasııasynyń Prezıdentin saılaý týraly» zańyna sáıkes kandıdatqa daýys berý 2018 jyldyń 11 naýryzyna týra keletin edi. Alaıda, ústimizdegi jyldyń 3 naýryzynda senatorlar A.Klıshas pen A.Shırokov jáne Memlekettik dýmanyń depýtaty M.Sheremet osy zańǵa ózgeris engizý týraly zań jobasyn usynyp, onda prezıdent saılaýy bolatyn aptada jumys kúni bolyp eseptelmeıtin bir merekelik kún bolsa, saılaý kelesi jeksenbige aýystyrylady degen tolyqtyrý bolǵan. Naqty aıtqanda, 11 naýryzdyń aldynda, úsh kún buryn 8 naýryz – Halyqaralyq áıelder kúni atalyp ótetindikten prezıdenttik saılaýdy kelesi jeksenbige (18 naýryzǵa) aýystyrý týraly ózgeris engizý usynylǵan. Osy ózgeristi 24 mamyrda Memlekettik dýma, 31 mamyrda Federasııa keńesi, 1 maýsymda prezıdent qoldap, saılaý 18 naýryzǵa belgilengen. Bul kúnniń ereksheligi sol, ol – Reseı Federasııasynyń Qyrym túbegin qosyp alǵan kúni. Sondyqtan kóptegen sarapshylar, saıasatkerler bul – is basyndaǵy Prezıdent V.Pýtınge elektoratty tartý úshin jasalǵan arnaıy qadam dep birshama shýlaǵan. Biraq báribir zańǵa atalǵan ózgeris engizildi.
Reseı Federasııasynyń prezıdent saılaýy týraly zańy boıynsha saılaýdyń qaı kúni bolatynyn resmı túrde Federasııa keńesi 7-17 jeltoqsan aralyǵynda (saılaýǵa 90-100 kún qalǵanda) jarııalaıdy. Osydan keıin 3 kúnniń ishinde prezıdenttikke ózderiniń kandıdattaryn usynýǵa quqy bar saıası partııalardyń tizimi jarııalanady jáne 20 kún boıy ózin-ózi usynǵandar tirkeledi. Sońǵylar ózderin tirketý úshin sany 500-den kem emes saılaýshynyń qoldaý-hatyn usynýy kerek. Tirkelýshige qoıylatyn bir shart – qujattaryn usynǵanda sheteldegi esepshottary men salymdaryn jabýy, aqshalary men qundy zattaryn sheteldik bankterge saqtamaýy jáne sheteldik qarjylyq quraldardy qoldanbaýy kerek.
Ortalyq saılaý komıssııasy (OSK) saıası partııalardan usynylǵandardy 100 myń saılaýshynyń, al ózin-ózi usynǵandardy 300 myń saılaýshynyń qoldaǵan qoly bar qujattaryn tapsyrǵan soń 5 kúnniń ishinde tirkeıdi. Osydan keıin OSK-ge qoldaǵan qoldardyń durystyǵyn tekserýge 10 kún beriledi. Tek sodan keıin ǵana tirkelýshige prezıdenttikke kandıdat degen kýálik tapsyrylady.
19 aqpannan 17 naýryzǵa deıin saılaýaldy úgit-nasıhattar jumysy barlyq BAQ quraldarynda júrgiziledi. Al 17 naýryzda «tynyshtyq kúni» bolyp, barlyq nasıhat toqtatylady. 18 naýryz kúni bolǵan saılaýdyń aqyrǵy qorytyndysy 30 naýryzǵa deıin jarııalanady. Árıne, qazirgi tehnologııanyń jetilgen zamanynda kimniń Reseı Federasııasynyń prezıdenti ekendigi 19 naýryzda-aq belgili bolary sózsiz. Al alda-jalda saılaý bir kandıdattyń 50 paıyzdan artyq daýys almaǵanyn kórsetse – ekinshi týr 8 sáýirge belgilengen.
Saılaý týraly zańǵa sáıkes Reseı Federasııasynyń prezıdenttigine jasy 35-ten asqan, elde kem degende sońǵy 10 jyl boıy turǵan kez kelgen azamat óz kandıdatýrasyn usyna alady. Alaıda onyń aýyr jáne asa aýyr qylmyspen sottalyp, sottylyǵynyń joıylmaǵany, ákimshilik baptarmen berilgen jazalardyń tolyq ótelmegendigi jáne t.b. sııaqty shekteýleri bar. Osy sońǵy shekteý búgingi kúngi naqty kandıdattardyń biri bolyp otyrǵan Alekseı Navalnyıdyń jolyn kesýi múmkin. Ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda OSK basshysy Ella Pamfılova «Kırovles» memlekettik kásipornyndaǵy múlikterdiń qoldy bolýyna baılanysty ol sotpen 5 jyl shartty jaza alǵandyqtan prezıdenttikke kandıdat retinde tirkele almaıtyndyǵyn aıtqan. Alaıda ol osy kásiporyndaǵy urlyqqa qatysty 2013 jyly da sottalyp, Eýropanyń adam quqy jónindegi sotynyń (EAQS) kómegimen aqtalǵan edi. Biraq is qaıta tekserýge jiberilip, aqyry oǵan bes jyl shartty jaza berilgen. Bul merzim 2018 jyldyń tamyz aıynda ǵana aıaqtalady. Degenmen E.Pamfılova A.Navalnyıdyń kassasııalyq shaǵym berý quqy baryn da aıtqan.
Ázirge Reseı Federasııasynyń prezıdenti laýazymyna úmitker bolýǵa A.Navalnyıdan basqa «IаBLOKO» partııasynyń lıderi G.Iаvlınskıı, aqyn, jazýshy A.Vıtýhnovskaıa, LDPR jetekshisi V.Jırınovskıı, kásipker S.Polonskıı, «Reseı kommýnısteri» partııasynan M.Sýraıkın, «Artpodgotovka» qozǵalysynyń basshysy V.Malsev, saıasatker S.Sýlakshın, tasymal qoǵamynyń tóraǵasy A.Bajýtın, ónertapqysh V.Mıhaılov, polıttehnolog A.Bakov, «Mortadel» agrokesheniniń vıse-prezıdenti E.Agýrbash, qoǵam qaıratkeri B.Iаkımenko, polıttehnolog A.Bogdanov málimdeme jasaǵan. Osynsha kóp adamnyń nıeti qyzyqtyrdy ma, álde basqa ma, jýyrda belgili telejúrgizýshi, aktrısa Ksenııa Sobchak ta óziniń prezıdenttik saılaýǵa túsetinin málimdedi.
Qazaq «jaman balaǵa jaqsy áke 40 jyl azyq» dep beker aıtpaǵan ǵoı, Ksenııa Sobchaktyń halyq arasyna alǵash tanymal bolǵandyǵy daryndy saıasatker, kórnekti zańger, Sankt-Peterbýrg qalasynyń jańa zamandaǵy alǵashqy meri Anatolıı Sobchaktyń qyzy bolǵandyǵy edi (Ksenııa 1981 jyly Lenıngrad qalasynda ómirge kelgen). Biraq az ýaqyt ótpeı K.Sobchak óziniń de osal emestigin kórsete bastady. Onyń teledıdarǵa shyqqan alǵashqy realıtı shoý-baǵdarlamalary saıasatpen úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn, jastar arasynda buzyqtyq sezimin oıatatyn dúnıeler edi («Dom-2», «Devchata» t.b.). Keıin aqyl-oıy ozyq, qoǵamdaǵy kóshbasshy adamdardyń ózi kóńil aýdara bastaǵan habarlar jasaıtyn boldy. Onyń «Dojd» telearnasyndaǵy «Sobchak jıvem» habaryna talaı belgili adamdar qatysyp júr. Oıy ushqyr, kózqarasy keń, qandaı suraqqa bolsa da tapqyr jaýap taba alatyn onyń jaqtastary da jyl sanap kóbeıip keledi.
2011 jyldan bastap K.Sobchak parlament saılaýynda oryn alyndy dep sanalǵan burmalaýlarǵa qarsy aksııalaryna qatysyp, oppozısııanyń jaǵynda júrdi. 2012 jylǵy prezıdent saılaýyndaǵy osyndaı keleńsizdikterge qarsy jáne odan keıingi aksııalarda da ol A.Navalnyıdyń qatarynda kórindi. Biraq halyq onyń sózderi men usynystaryn, joǵaryda atalǵan telehabarlarynyń qısynsyzdyǵynan bolsa kerek, qoldap kete qoıǵan joq, sondyqtan saıasatker retinde zor bedelge ıe bola almady. 2012 jyly K.Sobchaktyń úıine tintý júrgizilip, tergeý oryndary úlken kólemde aqsha tabylǵanyn jarııalady. Osy kezden bastap K.Sobchak oppozısııalyq qozǵalystan aıaǵyn tartyp, tek shyǵarmashylyqqa buryla bastady. Tergeý oryndary onyń 1 mıllıonnan artyq eýrosyn, 500 myńnan artyq dollaryn qaıtarǵan. «Forbs» jýrnalynyń baǵalaýyna qaraǵanda Ksenııa Anatolııqyzynyń 2 mln dollardan artyq dáýleti bar. Ol 2013 jyly belgili akter M.Vıtorganǵa kúıeýge shyqqan, ekeýiniń 1 jastaǵy Platon degen uldary ósip keledi. Oǵan deıin K.Sobchak birneshe erkekpen turǵanyn ózi jarııalaǵan.
Bıyl Ksenııa ákesi Anatolıı Sobchaktyń 80 jyldyǵyna oraı fılm túsirýdi qolǵa alǵan. Sol fılmge suhbat berýshiniń biri retinde ákesiniń burynǵy kómekshisi prezıdent V.Pýtınge barǵan. Sol joly óziniń prezıdenttikke túspek nıeti baryn oǵan aıtyp, kelisimin alǵan sııaqty. Bul týraly barlyq BAQ jazdy. Al 18 qazanda K.Sobchak óziniń Reseı Federasııasynyń prezıdenttigine úmitker bolatynyn ashyq jarııalady. Qazir Reseı BAQ-tarynda eń úlken talqyǵa túsip, jurt nazaryn aýdaryp jatqan osy aqparat. Bireýler K.Sobchakty qoldasa, halyqtyń basym kópshiligi ony prezıdenttik saılaýdy oıynǵa aınaldyrdy dep aıyptaýda.
Mine, osyndaı úmitkerler Reseı Federasııasynyń prezıdenttik saılaýyna degen qyzyǵýshylyqty aıaq astynan arttyra bastady. Árıne, óziniń kóshbasshysy kim bolmaǵyn Reseı halqynyń ózi tańdaıdy, biraq áıteýir kórshimizdiń taǵyna kórnekti, bilikti de bilimdi, ornyqty adamnyń otyrǵanyna ne jetsin.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
