Áıel – eń aldymen otbasynyń tiregi, eriniń júregi. Qazaqta «Áıelińmen dos bol – úıińe bereke kiredi...» degen ataly sóz bar. О́kinishke qaraı, ony eskerip jatqan erler qaısy?! Keıde shańyraqtyń berekesin saldyr-salaqtyǵymen, bylapyt sózderimen jáne keritartpa isterimen názik jandylardyń ózderi de ketirip jatady. Árıne ol basqa taqyryp jáne kezi kelgende oǵan da toqtala jatarmyz. Bizdiń qazirgi kóterip otyrǵan problemamyz – er-azamattardyń áıelderine qol jumsap, boqtyq sózdermen bala-shaǵasynyń aldynda óreskel qatygezdikke barýy. Otaǵasynyń jan shoshytarlyq is-áreketteri bala-shaǵa esinde uzaq saqtalyp qalady jáne ushqan uıadan kórgenin qaıtalaýǵa ıtermeleýi de ǵajap emes. Áıeldiń saǵyn syndyryp, balanyń baǵyn taıdyratyn mundaı óreskeldikter bútindeı bir otbasynyń taǵdyryn tálkekke salyp, tipti qatygezdikke de ıtermelep jatady.
Jalpy, elimiz boıynsha jyl saıyn ishki ister organdaryna 30 myńǵa jýyq áıel turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkendigin aıtyp shaǵymdanady eken. Aqmola oblysy da mundaı keleńsizdikten kende emes. Turmysta óreskel áreketterge barǵan 720 adam ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵandyǵy buǵan mysal bola alady. Keıbiri qanyna sińip ketken ádetten aıyǵa almaı nemese ishimdikke toıyp alyp qylmysqa barady. Sonyń saldarynan oblysta ústimizdegi jyldyń 6 aıynda áıelderge qatysty 453 qylmys oryn alypty. Sonyń 399-y ákimshilik quqyq buzýshylyq bolsa, 3 jaǵdaı adam ólimimen aıaqtalǵan. Al áıelder tarapynan óz-ózine qol salýdyń 103 oqıǵasy tirkelse, sonyń 23-i adam ólimine alyp kelgen. Sondaı-aq turmystaǵy zorlyq-zombylyq balalarǵa da qatysty jasalyp jatady. Mysaly, balalaryn tárbıeleý jónindegi mindetterin atqarmaǵan ata-analardyń ústinen 34 qylmystyq is qozǵalsa, sonyń 10-y balalaryna qatysty qatygezdik tanytýmen baılanysty.
Sondyqtan da 89 ata-ana ata-analyq quqyqtarynan aıyrylyp, 2150-i kámelet jasyna tolmaǵan balalarǵa qarsy túrli quqyq buzýshylyqtar jasaǵany úshin jaýapkershilikke tartylǵan. Onyń 200-i balalaryn tárbıeleý mindetterin durys atqarmaǵandar bolyp otyr. Lev Tolstoı bylaı deıdi: «Baqytty otbasylardyń barlyǵy bir-birine uqsas ta, al baqytsyz otbasylar árqaısysy ózinshe baqytsyz». Budan shyǵatyn qorytyndy, árbir baqytty otbasy ımandylyq qundylyqtarymen sýsyndasa, al baqytsyzdar qatelikterge boı aldyryp, ár alýan jaǵdaıǵa ushyraıdy eken. Bireýi taǵdyr taýqymetine shydaı almaı ashy sýǵa áýes bolyp ketse, ekinshisi jaýapkershilikten qashyp, bala-shaǵasyn tastap, boı tasalaýǵa kóshedi. Keıbiri turmystyq zorlyq-zombylyqqa jol beredi. Árıne qaı jaǵdaıda da japa shegetin otbasy.
Mine, osyndaı jaıttardy boldyrmaý maqsatynda 2015 jyly Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zań talaptary aıtarlyqtaı qatańdatylǵan bolatyn. Áıelder quqyna qol suǵýdyń aldyn alý úshin 2 myńǵa tarta qorǵaý nusqaýlyǵy taǵaıyndalǵan. Bul rette 150 adamǵa qatysty ózin turmysta salıqaly ustaýy tıistigi týraly sot sheshimi de shyǵaryldy. Statıstıkaǵa súıensek, elimizde áıelderdiń 70 paıyzy ómirinde bir ret bolsa da turmystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraıdy eken. Qazaqta otbasy bolǵan soń ydys-aıaq syldyrlamaı turmaıdy degen de sóz bar. Shynymen de, otbasy bolǵan soń barlyǵy oıdaǵydaı qalyptasady deý ábestik shyǵar. Biraq daǵdarys ortalyqtarynyń jumys tájirıbesi kórsetkendeı, eń aýyr jaǵdaıdyń ózinde japa shekken áıelderdiń 10 paıyzy ǵana polısııaǵa habarlasady eken.
Polısııa tarapynan turmystyq zorlyq-zombylyqtyń sebep-saldaryn anyqtaý barysynda onyń ishimdik, múlikti bólise almaý, qyzǵanysh jáne ózge de sebepterge baılanysty órbıtindigi baıqalǵan. Ásirese áıel men eriniń arasyndaǵy janjalǵa úshinshi jaqtyń maı quıyp otyrýynan jaǵdaı ýshyǵa túsetindigi ashy da bolsa shyndyq. Nátıjesinde turmystyq zorlyq-zombylyqtan eń aldymen zardap shegetin názik jandylar eken. BUU-nyń Áıelderge qatysty teńsizdiktiń barlyq túrin joıý týraly konvensııasyna Qazaqstan 1998 jyly qosylsa, atalǵan halyqaralyq uıym elimizde jyl saıyn 500 áıel soqqy men zorlyq-zombylyqtan ajal qushatynyn anyqtaǵan edi. Zertteý barysy kórsetkendeı, eń aýyr degen qylmystardyń 30-40 paıyzy otbasylarda oryn alady. Otbasyndaǵy aýyr moraldyq-psıhologııalyq, fızıkalyq, ekonomıkalyq jáne seksýaldyq jaǵdaılar zulymdyqqa alyp baratyn basty sebep bolyp tabylatyndyǵy dáleldengen.
Máseleni sheshý maqsatynda bıyl Bas prokýratýra men Ishki ister mınıstrligi birlese ázirlegen «Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqsyz Qazaqstan» jol kartasy sheńberinde óńirlerde túrli aksııalar uıymdastyrylyp keledi. Sondaı is-sharalar legi Aqmola oblysynda da júrgizilgendigin ataı ketken jón. Biraq áli kúnge áıelderge qatysty quqyq buzýshylyq áreketter tyıylmaı tur. Jyl basynan beri aqmolalyq polısııa turmystyq zorlyq-zombylyq baǵytynda áıelderge qatysty jasalǵan zań buzýshylyq úshin 1695 qorǵaý sheshimin shyǵarypty. Ishki ister departamentiniń jergilikti polısııa qyzmeti tarapynan 73- bap boıynsha turmystyq zorlyq-zombylyq baǵytyndaǵy zańsyzdyq áreketteri úshin 693 adam ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Jergilikti polısııa qyzmeti áıelderdi turmystyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaýdyń eń tıimdi tetigi qorǵaý sheshimi dep sanaıdy. Zorlyq kórsetýshi bul sheshimdi oryndamaǵan jaǵdaıda oǵan qatysty ákimshilik jaýapkershilik qoldanylady. Bul oraıda «Erekshe talaptar» da jábirleýshini qatań jazaǵa tartýǵa múmkindik beredi. Osyndaı erekshe talap 120 adamǵa shyǵarylyp ta qoıylǵan. Alaıda nátıjesiz. Eri áıeline qol jumsady dep ony qamap, baspanasy bolmasa shyǵaryp ta jibere almaısyń. Iаǵnı máseleni shekteýdiń kúshimen sheshý múmkin emes. Qazirgi qoǵamda qalyptasqan jaǵdaı men jahandaný zamanyndaǵy syrtqy yqpaldy qaperge alsaq, adam boıyndaǵy psıhıkalyq aýytqýdan aıyqtyratyn psıhologtardyń jetispeýshiligi jáne sabyrǵa shaqyratyn dinı qundylyqtarymyz áli de árbir shańyraqqa jete almaı jatyr.
Azamattyq qoǵamnyń belsendi músheleri bolyp tabylatyn úkimettik emes uıymdardyń jumysyn da belsendi áreketke kóshti dep aıta almaımyz.
Qoryta aıtqanda, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý tek jábirleýshini qýdalaýmen shektelmese kerek. Eger otbasynda bereke buzylsa oǵan eki jaqtyń da kinási bolýy múmkin. Shańyraǵy shaıqala bastaǵan otbasyndaǵy jaǵdaıdyń sebep-saldaryn anyqtap baryp, sheshim shyǵarǵan oryndy. Sonda ǵana aqıqatqa kóz jetkizip, durys qadam jasaýǵa bolady.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
