Degenmen olar áli de bolsa óz aýyldyq okrýginde, aýdanynda, oblysynda halyq sanynyń artýyna múddeli bolýy tıis. Bul ulttyq demografııaǵa qajet is. Sonda ǵana «Arqada qys jyly bolsa, arqar aýyp nesi bar» degendeı, jaıly aýyldan, aýdannan, oblystan halyq údere kóshe qoımasy anyq. «Jaıly» degenimiz – «alma pis-aýzyma tús» degen sóz emes. Eń bastysy, aýyldyń joly, baılanysy, mektebi, ınterneti, aýyz sýy tirshilik etýge, mal ustaýǵa, kásip ashýǵa qolaıly bolsa bolǵany. Soltústikte ondaı jer bar, biraq halyq sany jyldan-jylǵa kemip barady. Sebebi nemis, orys, ýkraın baýyrlar ózderiniń tarıhı otandaryna kóship ketse, jergilikti aǵaıyn aýyl mektepteri jabylyp, aýyldy kóterýge beıil baıqalmaǵan soń, turmysyna bir ózgeris engizý úshin amalsyz qalaǵa kóship jatyr. Nesin jasyramyz, munyń bári aýyldy demografııalyq toqyraýǵa ákele jatyr. Tabıǵı ólim-jitim sany nárestelerdiń sanynan kem bolsa da, kóship kelýshilerge qaraǵanda kóship ketýshiler sany anaǵurlym kóp bolyp tur.
Máselen, Qarabalyq aýdany ákiminen alǵan hat mazmunyna nazar aýdaraıyq: «Bilim alýshylardyń sońǵy 10 jyldaǵy qozǵalys dınamıkasy 2007 jyly 41 aýdan mektebinde 4321 bilim alýshy, 2017 jyly 35 mektepte 3087 bilim alýshy bilim alǵanyn kórsetti». Oqýshylar sany sońǵy 10 jyl ishinde 1234 balaǵa kemigen. Oqýshylar osylaı kemı berse 15-20 jyldan soń aýdan mektepteri qańyrap bos qalatyn túri bar. Mektepter birinen soń biri jabyla berse, olardyń tıptik ǵımarattary buzylyp, ornyn sıpap qalmaımyz ba? Sońǵy jyldary aýdanymyzda mektep, mektep-ınternat ǵımarattarynyń buzylýy «dástúrge» aınaldy. Pobeda, Jańaýyl, Maǵynaı, Tastyózek aýyldarynyń mektep ǵımarattary berisi – 15-20 jyl, árisi 30 jyl ǵana paıdalanylǵannan keıin birinen soń biri qıratyldy. Munyń bári aýdanymyzda demografııanyń nasharlaýy saldarynyń naqty kórinisi. Osy másele soltústiktegi ózge aýdandarda, ózge oblystarda joq dep kesip aıta almaımyz.
Máselen, Pobeda aýylynda eki qabatty orta mektep-ınternaty 1974 jyly salynyp, qoldanysqa berilgen. Biraq, 1991 jyldan bastap buzyla bastady. Qazir onyń ornyn «aramshóp» basqan. Orta mektep bos turǵan balabaqsha ǵımaratyna kóshirildi. Jańaaýyl mektebi jabylyp, nebári 20-25 jyldaı qyzmet etken tıptik ǵımarat – aýyl turǵyndarynyń sol kezdegi, mektep túlekteriniń esinde ǵana qaldy. Qazir mektep ornynda mal jaıylyp júr. Bala sany kóp bolsa, mektep jabylmas edi, ǵımaraty da buzylmas edi. Maǵynaı aýylyndaǵy mektep jabylǵan soń, mektep ǵımaratynyń taǵdyryn jergilikti ákim emes, qurylys materıaldaryn izdegender sheshti. Maǵynaı úlken keńshar edi. Soǵys jyldary jáne odan keıin mektep-ınternaty bolǵan. Maǵynaı mektep-ınternatynda Aqqudyq, Jambyl, Eńbek aýyldarynyń balalary oqyp, bilim alǵan. Júz jylǵa jýyq tarıhy bar mektepti jabylýdan aman alyp qalýdy oılaǵan jan bolmaǵany ókinishti. 2005 jyly mektep jabylyp tyndy.
Tastyózek aýylynda mektep-ınternat 1986 jyly salyndy. Keńes ókimetiniń sońǵy jyldary aýdanymyzda salynǵan eki mekteptiń biri de osy – Tastyózek orta mektebi edi. Eki qabatty jańa mektep-ınternat aýyldyń sáni edi. Ishi jaryq, keń, jyly bolatyn. Bilim berýge barlyq jaǵdaı jasaldy. Bala kóp, joǵary bilimdi, joǵary sanatty muǵalimder de jetkilikti edi. Amal neshik, 2007 jyly aýdan ortalyǵy Qarabalyq kentinde qazaq mektebin ashý talaby túsip, aýdandyq bilim bólimi Tastyózek mektebiniń muǵalimderin Qarabalyq kentine jumysqa shaqyrdy. Tastyózek mektebin jappasa, Qarabalyqta qazaq mektebin ashý múmkin bolmady.
«Bala sany azaısa, aýyl mektebi jabylady», dep aýyl muǵalimderin aldaǵy ýaqytta jumyssyz qalýdan «saqtandyrdy». Muǵalimderi bilim bóliminiń «kóńilin qımaı», óz mektebin tastap ketýge májbúr boldy. Mektep jabylǵan soń izinshe bala-shaǵasyn shubyrtyp, jas otbasylar da mektebi bar eldi meken izdep, kóshýge májbúr boldy. Aýylda halyq sany kúrt azaıdy. Qazir Tastyózekte 5-6 otbasy ǵana qalǵan. Aýyldyń burynǵy turǵyny Asqar esimdi azamat «Ákem aýylda turady, mal ustaıdy. Aýyl mektebi qańyrap bos tur. Tym bolmasa, buzylmasa ıgi. Aýyldy qaıta túletý isine úmitimiz bar ǵoı» dep edi. Biraq el úmiti men mektep ǵımaratynyń taǵdyryn qolyna alǵandardyń maqsaty qıyspaıtyn sııaqty. Mektep ǵımaraty bıyl aýksıon arqyly satyldy. Satyp alǵandar, árıne, Tastyózekte mektep nemese «saýda ortalyǵyn» asha qoımas, biraq mektep-ınternattyń kirpish-tasy qalada salynatyn kottedjdiń, ne saýda ortalyǵynyń bir qajetine jaraıtyn sııaqty.
Sóz oraıy kelip turǵanda aıta keteıik, Keńes ókimeti kezinde ár keńsharda ýchaskelik aýrýhana bolatyn. Qyzmetiniń sapasy qazirgi aýdandyq ortalyq aýrýhanadan bir mysqal kem emes-tin. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin, nemister men orystar tarıhı otandaryna údere kóshkende, halyq sany kúrt azaıdy. Dáriger mamandar kóship ketti, bazarǵa shyqty. Ýchaskelik aýrýhanalar jabylyp, ǵımarattary buzyldy. Sol jaǵdaı sabaq bolýy tıis.
Bizdiń maqsatymyz – mektep ǵımarattaryn buzylýdan aman saqtap qalý. Demografııa únemi nasharlaı bermese kerek, shegine jetkende, ýaqyty kelgende elimiz aıaǵynan nyq turyp, soltústikke jurt aǵyla bastaıdy. Sol kezde osy mektepterdi qaıta salýǵa týra keledi. Sondyqtan qazirgi ǵımarattar burynǵy ýchaskelik aýrýhanalardyń kebin kımese eken, ony saqtap qalsaq eken degen tilek bar. Ishki mıgrasııany jandandyryp, sheteldegi qandastardy soltústiktegi aýyldarǵa shaqyrsaq bolar edi.
Demografııany retteý arqyly soltústiktegi jáne shyǵystaǵy aýyldardyń qańyrap bos qalmaýyna nazar aýdarylar edi, mektepter jabylmas edi, ǵımarattary iske jarap turar edi, soltústikte aýyl sharýashylyǵy jumystarymen aınalysatyn qandastarymyz qala halqyn sapaly, ekologııalyq taza azyq-túlikpen qamtamasyz etýge úles qosar edi, shekaralyq aımaq «jalańash» qalmas edi.
El táýelsizdigi baıandy bolýy úshin respýblıka boıynsha halyq tyǵyzdyǵyn rettep otyrý mańyzdy bolsa kerek. Demek, soltústik aımaqtardaǵy ákimder men depýtattardyń qyzmetin baǵalaǵanda, olardyń jergilikti demografııalyq ahýaldyń jaqsarýyna qanshalyqty jaǵdaı jasaǵany, ońtústik ákimderiniń soǵan óz úlesin qosýy eskerilse eken deımiz. «Yrys aldy – yntymaq», «tórteý túgel bolsa – tóbedegi keledi» degen sol emes pe!?
Tólen RAMAZANULY
Qostanaı oblysy,
Qarabalyq aýdany
