Budan shırek ǵasyrdan astam ýaqyt buryn elimiz táýelsizdikke qol jetkizgen kezde otandastarymyzdyń eki máselege aıryqsha alańdaǵany umytyla qoıǵan joq. Munyń birinshisi shekara máselesi edi. Búgingi kún bıiginen kóz salsaq onyń túbegeıli sheshimin tapqanyn kóremiz. О́ıtkeni Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı aralasýymen Qazaqstannyń Reseımen, Qytaımen jáne Ortalyq Azııa respýblıkalarymen shektesetin shekaralary shegendeldi. Búgingi saıası sóz qoldanysyna saı aıtqanda delımıtasııalandy.
Sondaı-aq táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda kórshilermen baılanysty qaıtkende utymdy túrde jolǵa qoıa alamyz degen salmaqty suraq ta týyndaǵan bolatyn. Sonyń ishinde shekaralas óńirler ózderiniń geosaıası jáne geoekonomıkalyq qarym-qatynastaryn qalaı retteıtini jóninde de aıqyndalǵan naqty jobalar joq edi. Al búgin she? Qazirgi kúni mundaı saýaldar túgeldeı jónin tapqan. Onyń ornynda naqty ister bar. Joǵaryda kórsetilgen saýalǵa aıqyn jaýap qaıtarar bolsaq, búginde kórshi memleketter men ózara áriptestik turǵysyndaǵy qarym-qatynastar jaqsy jolǵa qoıylǵan. Bul máselede shekaralas óńirlerge júkteletin jaýapkershilik júgi joǵary bolyp edi. Solaı bolyp ta keledi.
Osyndaı óńirlerdiń biri – Aqtóbe. Onyń áleýmettik-ekonomıkalyq qarym-qatynastar salasyndaǵy eń basty áriptesi bolyp tabylatyn Reseıdiń Orynbor oblysy arasyndaǵy shekarasy uzyndyǵy artyq ta emes, kem de emes – tup-týra 1000 shaqyrymdy quraıdy. Sondaı-aq Aqtóbe oblysynyń ońtústik-shyǵys bóligindegi Baıǵanın jáne Shalqar aýdandary О́zbekstanmen shektesedi. Qalaı degende de qazirgi kúni munda Orynbor oblysymen baılanys oń jolǵa qoıylǵan. Bul másele shekaralas óńirler basshylary qol qoıǵan ózara kelisimge sáıkes sheshimin taýyp keledi.
Eger shekaralas aımaqtar arasynda ótkizý beketteriniń qyzmeti jaqsy jolǵa qoıylsa, bul jaǵdaı saýda-ekonomıkalyq, áleýmettik, rýhanı jáne mádenı qarym-qatynastardy tereńdete túsýge jol ashady. Osyndaı jol birinshi kezekte Aqtóbe óńirindegi «Jaısan» avtokólik ótkizý beketi arqyly ashylǵan. Aqtóbe oblysy ákimdigi syrtqy baılanystar jáne týrızm basqarmasynyń basshysy Ermek Kenjehanulynyń aıtýynsha, mundaǵy ótkizý jolaǵy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ekeý ǵana bolsa, qazir segizge jetkizilgen. Tutastaı alǵanda óńirdegi basty ótkizý beketiniń jańǵyrtylyp, qaıtadan tolyq jóndeýden ótkizilgendigi avtokólik tasqyny men júk aınalymynyń birneshe ese ósýine septigin tıgizipti.
Osy arada Aqtóbe men Orynbor sekildi shekaralas aımaqtar arasyndaǵy jol «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizi arqyly toǵysatynyn oqyrmandar nazaryna usyna ketken jón. Onyń Aqtóbe oblysyndaǵy uzyndyǵy 628 shaqyrym. Joǵaryda aıtylǵan avtokólik pen júk tasymalynyń negizgi bóligi de osy jol arqyly ótedi. Bul sóz joq – jaqsy nyshan. Áıtse de Reseı jaǵyndaǵy «Saǵarshyn» ótkizý beketi tusynda tolyq sheshimin taýyp úlgermegen máseleler de bar ekeni basy ashyq másele. Atap aıtqanda, ony keńeıtý men ulǵaıtý sharalary nege kesheýildep keledi? Bul másele ótken jyly qazan aıynda Qazaqstan men Reseıdiń shekaralas óńirleri basshylarynyń arasynda ótkizilgen forým kezinde Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaevtyń tarapynan kóterilgen. О́zekti másele reseılikterdiń tarapynan túsinistikpen qabyl alynypty. Olar Aqtóbe oblysynyń Mártók aýdanymen shektesetin tusynda ornalasqan «Saǵarshyn» ótkizý beketin búgingi bıik talaptarǵa saı jasaqtaý jónindegi jobany aldaǵy 2018 jylǵa deıin aıaqtaýǵa sóz beripti. Sirá, halqymyz «ıgiliktiń erte keshi joq» dep osyndaıda aıtsa kerek.
Osy oraıda 2017 jyldyń 27 qazany shekaralas óńirlerdiń ómirindegi aıtýly kúnniń biri boldy. О́ıtkeni dál osy kúni Qazaqstan shekarasy men Reseıdiń Orynbor oblysy, Aqbulaq aýdany arasyndaǵy federaldyq avtomobıl jol bóligi paıdalanýǵa berildi. Onyń jalpy uzyndyǵy 51 shaqyrymdy quraıdy. Sóıtip Reseı men Qazaqstan úshin áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydaǵy tıimdiligi mol, mańyzy joǵary qurylys aıaqtaldy. Sonymen birge bul nysan áriptestik qarym-qatynastardy odan ári tereńdetýge, sondaı-aq eki taraptaǵy bıznestiń jańa serpin alýyna septigin tıgizbek. Eger naqty derekterge súıensek, Aqtóbe men Orynbor sekildi shekaralas óńirler arasyndaǵy taýar almasý kólemi qazirdiń ózinde úsh esege, ıaǵnı 120 mıllıon AQSh dollaryna artqanyn kóremiz. Jańa avtojoldyń iske qosylýyna oraı bul mólsher taǵy da eselene túspek.
Osymen eki eldi jalǵaıtyn avtomobıl joldary qurylysy saıabyr tabady deýge esh bolmaıdy. Kerisinshe bul is jańasha qarqyn ala túsetini belgili bolyp otyr. Bıyl reseılik jol jóndeýshiler «Aqbulaq-Saǵarshyn» joly bóliginiń 30 shaqyrymyn aıaqtaýdy uıǵarǵan. Buǵan qosa, jol boıyndaǵy barlyq qozǵalystardy ashýǵa múmkindik beretin jıyrma shaqyrymdyq tómengi qabatty jol bóligi de aıaqtalmaq. Jobanyń smetalyq quny – 2,16 mıllıard Reseı rýblin quraıdy. Sonymen bir mezgilde qazaqstandyq áriptester Aqtóbe – Or baǵytyndaǵy avtomobıl joly qurylysyn odan ári jalǵastyrmaq. Ári olar shaǵyn ońaılatylǵan ótkizý beketteri ornalasqan Jırenqopa men Sol-Ilesk aralyǵynda jańa avtomobıl joly qurylysyn salýdy qolǵa almaqshy.
Aqtóbe óziniń aýmaǵy boıynsha respýblıkadaǵy eń aldyńǵy óńirlerdiń qatarynan oryn alady. Senbeseńiz, Qazaqstannyń geografııalyq kartasyna kóz salyp kórińiz. Sondaı-aq Reseıdegi Orynbor oblysynyń aýmaǵy da kórshilerinen kem emes. Endeshe osyndaı úlken shekaralas aımaqtar arasynda bir ǵana ótkizý beketi tym azdyq etetini ras. Sondyqtan da Qobda aýdanynyń joǵaryda aıtylǵandaı Jırenqopa degen jerinde jáne Áıteke bı aýdanynyń Úshqaty degen aýmaǵynda shaǵyn, ońaılatylǵan ótkizý beketteri ashylǵan. Atalǵan óńirler Orynbor oblysynyń Sol-Ilesk jáne Iаsnenskıı aýdandarymen japsarlas jatyr.
Áıtse de bul shaǵyn beketter tek sol aýyldardyń turǵyndary úshin ǵana qurylǵan kórinedi. Iаǵnı, budan sol mańaıdaǵy ózge turǵyndar kórshiles shekaralas óńirge óte almaıdy. Ekinshiden, onyń ýaqyty da tym shekteýli eken. Iаǵnı tańerteńgi saǵat 9-dan keshki 18.00-ge deıin jumys isteıtini de turǵyndar úshin tıimsiz ekeni anyq. Eger bul baqylaý-ótkizý beketteriniń múmkindigin keńeıtý jónindegi máseleler tolyq sheshimin tapsa – kásipkerlik kókjıegin kóterýge, alys-beristi jaqsartýǵa, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń taýar almasýlaryna keń jol ashylar edi. Sondaı-aq Jırenqopa men Úshqatyǵa taıaý kórshiles aýdan turǵyndary taıaq tastam jer úshin jer-kókti aınalyp, «Jaısan» ótkizý beketine sabylmas edi. Sondyqtan da bul másele keleshekte memleketaralyq kelisimder arqyly sheshimin taýyp jatsa ıgi.
Bul, birinshiden, qarapaıym adamdardyń problemasy ekenin umytpaǵan jón. Budan biraz ýaqyt buryn Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qarapaıym adamdarǵa qaraı oń qadam baǵytyn usynǵany belgili. Búgingi kóterilip otyrǵan másele de sol qadamnyń biri ekeni sózsiz. Tarıhı dıalektıkalyq damý turǵysynan qarastyrǵanda da Orynbor qazaq halqyna, onyń jan-júregine bir taban jaqyn qala ekeni basy ashyq dúnıe. Tipti beri salǵanda Orynbor – Qazaqstannyń tuńǵysh astanasy emes pe edi?! Mundaǵy qazaq dıasporasy óziniń sany jaǵynan ekinshi orynda turatyny da kóp jaıttardan habar beredi.
Qazaq eliniń qatpar-qatpar shejiresi men tarıhy Orynbor oblysynyń arhıvterinde jatqany da ǵylymı-rýhanı baılanystardy ulǵaıta túsýge alǵyshart qalaıdy. Orynbor qazaqtary Qazaqstandaǵy, sonyń ishinde kórshiles Aqtóbe oblysyndaǵy ózgeristerge jáne mundaǵy jarqyn jobalarǵa súıispenshilikpen qaraıtyny ańǵarylady. Ásirese orynborlyq qazaq jastary kindik jurty – Qazaqstandaǵy áriptesterimen tyǵyz baılanys ustaýǵa yqylasty deıdi Orynbor oblysyndaǵy orys-qazaq qaýymdastyǵy arasyndaǵy áleýmettik-mádenı qarym-qatynastardy qoldaý men damytý jónindegi kommersııalyq emes uıymnyń dırektory Aıtpaı Jalǵashanuly.
Biz áńgimemizdiń basynda Aqtóbe oblysymen shekaralas óńirlerdiń biri О́zbekstan ekeni jóninde sóz sabaqtaǵan edik. Bul qazaq jurtyna eń jaqyn halyq – Qaraqalpaq eli bolyp tabylady. Ashyǵyn aıtqanda, buǵan deıin О́zbekstanmen ózara baılanystar jáne kórshilik qarym-qatynastar máselelerinde tomaǵa-tuıyqtyq kórinisteri oryn alyp kelgeni ras. Degenmen sońǵy kezde bul kórshiles ári túbi bir týystas elmen qarym-qatynas jaqsaryp, oń sıpat alǵany anyq. О́zbekstannyń ótken jyly jańadan saılanǵan prezıdenti Shavkat Mırzııoev Qazaqstanǵa resmı saparmen kelip-ketkeni belgili. Osyndaı qaıtadan jańǵyryp jatqan baılanystar kórshiles óńirler Aqtóbe oblysy men О́zbekstannyń arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa da tyń sıpat ákeleri anyq.
Mine, búgingi áńgimemizge tıek bolǵan shekaralas óńirler arasyndaǵy qarym-qatynastardyń keıbir qyrlary men ıirimderi osyndaı.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE – ORYNBOR – AQTО́BE
