Mádenıettaný maıtalmany

Keńes dáýirinen mura bolyp qalǵan bu­qa­ralyq-kópshilik kitap­tardyń da, ǵylymı arnaý­ly ádebıetterdiń de orys tilindegi nusqalary só­re­lerde siresip turyp, qa­zaq tilindegi aqparat qat bol­ǵan kezde, ózimiz muǵalimderdiń de, stýdentterdiń de «Ǵabı­tovtyń kitaby» dep izdep júretininiń talaı kýá­si bolǵanbyz. Keńes Odaǵy ydyrap, tota­lıtarlyq júıe quldyrap, ıdeolo­gııalyq shekteýler alynyp tas­tal­ǵannan keıin qalyptasqan dúnıetanymdyq vakýýmnyń orny qundylyqtardy qaıta qaraý barysynda búkil TMD keńistiginde qol jetken saıası táýelsizdikpen qatar, mádenı-rýhanı egemendikke umtylý talpynystarymen toltyryldy.

О́rkenıettiliktiń álem­dik ozyq úlgilerine ilesý men ult­tyq mádenıetti zamana talaptaryna saı jańǵyrtý qoǵamdyq-áleý­mettik ǵylymdar júıesine, onyń ishinde mádenıettaný salasyna da keleli mindetter júkteıdi. О́t­peli kezeńdegi Qazaqstan úshin bul mindetter tómendegishe sıpat­taldy: uzaq ýaqyt boıy bodan­dyqtyń qursaýynda bolǵan res­pýb­lıkadaǵy turǵylyqty ha­lyq – qazaqtardyń dástúrli etno­mádenıetiniń bas­ty arhetı­pin anyqtaý. Osyǵan sáıkes dás­túr­li dúnıetanymnyń, ult­­tyq sıpattamalary men dil­dik óz­ge­shelikteriniń, rýhanı­ salt-­dástúrleri men ádet-ǵurypta­ry­nyń bitimdik erekshelikterin aı­qyndaý; zamana talaptarymen qa­tar ishki-syrtqy yqpaldardyń nátı­jesindegi mádenıettiń ózge­ristik kezeńderin sıpattaý.

Qa­zaq mádenıetindegi dástúr sabaq­tastyǵy men jańashyldyq ara­qa­tynasyn taldaý; ótpeli qoǵam tu­synda jappaı batystyq yq­pal men buqaralyq mádenıet te­geý­rininiń tól mádenıetke áse­rin, onyń saldarlaryn anyq­taý; qazirgi qazaqstandyq máde­nıettiń erekshelikteri men qaıshy­lyqtaryn, onyń sebep-saldarlaryn saraptaý; qazaqstandyq qoǵam­nyń mádenı ártekti sıpatyna oraı memlekettik mádenı saıasattyń taıaý jáne strategııalyq baǵdarlaryn anyqtaý, onyń mádenıettanymdyq negizderin daıarlaý; jańa postındýs­trıaldy aqparattyq qoǵamnyń zań­dylyqtaryn eskere otyryp, ult­tyq mádenıetti damytýdyń kele­shekteri men baǵdarlaryn saraptaý.

Bul mindetter elimizde máde­nıettaný páni men ǵylymyn ke­ńinen damytýdyń ózektiligin alǵa tartady. Osyǵan oraı máde­nıet­taný páni orta arnaýly já­ne jo­ǵary oqý oryndarynyń baǵdar­la­malaryna engizildi. Qashanda jańany bastaý, bir­den ilip áketip, oǵan tez tóselip ketý qıyn. Dúnıetanymdyq baǵ­dar­lardyń almasyp, elimiz ót­peli kezeńniń qyzyǵy men shy­jyǵyn bastan keship jatqan tus­ta oqý oryndarynda qoǵamdyq pánderdi júrgizetin qarapaıym oqytýshylardyń aıqyn baǵyttan aıy­rylyp, biraz abdyrap qalǵany ras.

Gýmanıtarlyq pánderdiń, onyń ishinde jeke pán retinde jańadan engi­zilgen mádenıettanýdyń da­ burynǵydaı úırenshikti tár­tip­ke saı standarttyq úlgisi de, tıp­­tik baǵdarlamasy da bolmady. Bar aýyrtpalyq, bir jaǵy­nan naryqtyń qyspaǵyna ushy­rasa da, qalaǵan kásibin jal­ǵastyrǵan oqytýshylarǵa tústi. Má­denıettanýdyń ǵylymı negizin jasaý qajettiligi qatty sezildi. Osy kezderi keıbir otandyq qoǵam­tanýshy ǵalymdar bul muqtaj­dyqty óteýdi óz qoldaryna aldy.

 Qazaqstanda mádenıettanýdyń pándik erekshelikterin zert­teý 1990 jyldardan­ bas­taldy. T.Ǵabıtovtyń, B.Nurja­novtyń, S.Temirbekovtiń, V.Tımo­shı­nov­tyń oqýlyqtary men oqý qu­ral­­darynda mádenıettanýdyń pándik anyqtamasy berilip, ol sıntetıkalyq ilim retinde qaras­tyrylady.Qazaq mádenıetiniń tarıhy men teorııasyna degen qyzyǵýshylyq atalmysh ǵylym salasynyń eli­­­­mizde jedel qarqynmen damyp, osy ýaqytqa deıin ártúrli baǵyttaǵy birqatar mektepterdiń qalyptasyp úlgerýine ákeldi.

Qazaqstanda mádenıettanýdyń osy mektepteri men baǵyttarynyń qalyptasýynyń bel ortasynda búgingi kúni jetpis jasqa kelse de, shyǵarmashylyq shabyt pen ǵylymı jasampazdyqtyń, bel­sendilik pen qajymas qaırat­tyń úlgisin kórsetip júrgen bi­ri­­miz­ge ardaqty aǵa, birimizge il­tıpatty ini, ulaǵatty ustaz, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, mádenıettaný professory Tursyn Hafızuly Ǵabıtov júrdi desek, jańsaq aıtpaǵan bolar edik.

1990 jyldary onyń avtor­ly­ǵymen shyqqan «Máde­nıet­tanýǵa kirispe» oqýlyǵy, «Mádenıet­tanýdyń tıptik baǵdarlamasy» oqytýdyń osy salasyndaǵy ol­qylyqtyń ornyn toltyryp, ádis­temelik jetekshilik retinde kópshiliktiń kádesine jarady. Bilim men ǵylym salasyndaǵy oqyrman qaýymnyń arasyndaǵy bul tanymaldyq pen bedel bekerden beker kelgen joq. Onyń negizi men dálelin búgingi mereıtoı ıesiniń júrip ótken shyǵar­mashylyq jolynan tabýǵa bolady.

1971 jyly S.M.Kırov atyn­daǵy Qazaq memlekettik ýnıver­sıtetin fılosofııa mamandyǵy bo­ıynsha úzdik dıplommen bi­ti­risimen Tursyn Hafızuly res­pýblıkadaǵy mańdaıaldy osy oqý ordasynda, 1986-1988 jyl­darda Kabýl (Aýǵanstan) ýnı­versıtetinde oqytýshylyq qyz­mette bolǵanymen, kúni búginge deıin úzdiksiz qyzmet etip ke­le­di.

Ǵylymdardyń tóresi – fı­losofııaǵa degen qushtarlyq ony 1977 jyly fılosofııalyq bi­lim­derdiń ishindegi shoqtyǵy bıigi – tanym teorııasy salasynan «Maqsattylyq máselesiniń lo­gıkalyq taldanýy» degen ta­qy­rypta kandıdattyq dısser­tasııa qor­ǵaýǵa jetelegen sy­ńaıly. 200-den astam ǵylymı jáne ádistemelik maqalalar, 50 shaqty monografııalar, oqý­lyqtar men oqý quraldary av­torynyń qalam qarymy fılosofııa, mádenıettaný, logı­ka, etıka, qazaq jáne túrki fılosofııasynyń tarıhyn jáne t.b. gýmanıtarlyq bilim salalaryn qamtydy.

Bul eńbekterdiń ishinde, ásirese, «Má­denıettanýǵa kirispe» (Almaty: Sanat, 1996), «Fılosofııa: oqýlyq» (Almaty: Rarıtet, 2000-2005), «Mádenıettaný» (Almaty: Ra­rıtet, 2000-2005), «Kýltýra ı sı­vılızasııa» (Almaty: KazNÝ, 2006), «Qazaq mádenıetiniń tıpologııasy» (Almaty: QazUÝ, 1998), «Ejelgi kóshpendilerdiń dúnıetanymy» (Astana: Aýdarma, 2005), «Tıýrkskaıa fılosofııa: desıat voprosov ı otvetov» (Al­maty: Qaınar, 2006), «Etıka já­ne naryq» (túrik tilinde, Ankara: Iepa, 1997), «Mádenı-fılosofııalyq ensıklopedııa. Oqý quraly» (Almaty: Rarıtet, 2007, «Ǵylym fılosofııasy men tarıhy» (Almaty: Rarıtet, 2008 «Qazaq fılosofııasy» (Almaty: Rarıtet, 2010) jáne t.b. erekshe atap ótýge bolady.

Onyń ishinde «Qazaq mádenıetiniń tıpologııasy» monografııasy sony ádisteme qoldanylyp jazylǵan óziniń evrıstıkalyq jańashyldyǵymen, tereń ǵylymı mazmunymen zııaly qaýym arasynda keń tanymal boldy jáne olardyń tarapynan laıyqty baǵasyn aldy. Professor T.H. Ǵabıtovtyń qaty­sýymen jáne tikeleı jetekshi­ligimen birneshe jobalar ártúrli qo­ǵamdyq qorlardyń grantyna ıe boldy: «Mádenıettanýdyń en­sı­klo­pedııalyq sózdigi» (So­ros Qorynyń zertteýshilik gran­ty, 2001), «Kýltýra mıra» (IýNESKO Qorynyń beıbit máde­nıetti qoldaý jónindegi granty, 2000), «Ashyq qoǵam jáne onyń jaýlary» («Zerde» qorynyń aýdarma men redaksııalaý granty), «Azamattyq bilim berý» (SEP Qorynyń granty, 2003).

Oqyrmandar men stýdentterdiń suranysyna ıe bolǵan bul eńbekter marapattaýdan da kende qalǵan joq. Tursekeńniń 2001 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń «Qazaqstan Respýblıkasy on­jyl­dyǵynyń úzdik kitaby» baı­qaýynyń laýreaty, 2003 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ahmet Baıtursynov atyndaǵy «Ozat avtor» medaliniń laýreaty atanýy sonyń kýási ispetti. Eńbegi elenip «Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri» (2008), «Qazaqstan Respýblıkasy ǵylym salasyna qosqan úlesi úshin» (2007), A. Baıtursynov atyndaǵy (2004) medaldardyń ıegeri atandy.

О́zge tildi bilý sol halyqtyń mádenıetin de bilýdi ańǵartady. Má­denıettanýshy ǵalymnyń bo­ıyndaǵy qabilettiń taǵy bir qyry tilderdi meńgerýinen de kórinedi. Birneshe tilderdi ıgergen (qazaq, orys, darı, túrik) Tursekeń aýdar­ma isine de óziniń úlken úlesin qosty. Ol elimizde qolǵa alynǵan memlekettik «Mádenı mura» baǵ­darlamasynyń Fılosofııa sek­sııasynyń jumysyna belsene at­salysyp, 20 tomdyq «Álemdik fılosofııalyq mura» jáne 20 tomdyq «Kóne zamannan búgingi kúnge deıingi qazaq fılosofııa­sy» serııalary boıynsha tórt tomnyń qurastyrýshysy jáne kóptegen tomdarǵa aýdarmashy retinde qatysyp, qyrýar eńbek atqardy. Oǵan qosa, Qazaq ulttyq ensıklopedııasynyń (1-8 tomdar) «Fılosofııa» seksııasynyń tóraǵasy, «Qazaqtardyń máde­nıeti» ensıklopedııasynyń bas­ redaktorynyń orynbasary qyz­metterin atqardy.

Baıqap otyrǵanymyzdaı, Tur­­syn Hafızulynyń ǵylymı shy­ǵarmashylyǵynyń basty baǵyty men onyń halyqqa tanymal eń­bekteriniń basym kópshiligi má­denıettaný ǵylymyna, qazaq máde­nıetiniń tarıhy men teorııasyna arnalǵan. Otandyq ǵylymdaǵy má­denıettaný salasy boıynsha alǵashqy profes­sorlardyń biri retinde ol ke­zinde mádenıet teorııasy já­ne tarıhy mamandyǵynan ál-­Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti janyn­daǵy ma­man­dandyrylǵan dısser­ta­sııalyq keńestiń ashylýyna ­jáne onyń jemisti qyzmet etýi­ne atsalysyp, ǵylymı-uıymdastyrýshylyq qy­rynan da tanyldy.

Professor T.H.Ǵabıtov Qazaq­standa mádenıettaný ǵylymynyń qalyptasýyna óziniń qomaqty úlesin qosqan ǵalym ǵana emes, dál osy salada kóptegen jas zert­­­t­eýshilerge jetekshilik jasap,­ ǵylymı baǵyt-baǵdar berip, aýyr da abyroıly osy jolǵa jón sil­­te­gen ulǵatty ustaz. Onyń basshy­lyǵymen 6 ǵylym doktory, 40 ǵylym kandıdaty dıssertasııa­lar qorǵap shyqty. Tursekeńniń boıyndaǵy adamgershilik qasıet­terdi – únemi ǵylymı izdenis ús­tin­degi belsendiligin, adamdy ja­­tyrqamaıtyn ashyqtyǵyn, úl­kenge izet, kishige qurmet kórsete otyryp, shákirtterine erekshe qamqorlyq tanytatyn abzaldyǵyn erekshe atap ótkimiz keledi.

О́mir atty buralań joldyń je­tinshi onjyldyǵyn toltyryp otyrǵan mádenıettanýdyń maı­talmany – Tursekeńe zor den­saýlyq, mol baqyt, jeke jáne shy­ǵarmashylyq ómirine qajymas qaı­rat, sarqylmas shabyt tileımiz!

Ábdimálik NYSANBAEV,
UǴA akademıgi, 
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor 
Baqytjan SATERShINOV, 
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor